Adhyaya 21
Āvāhāryaka-Śrāddha: Qualifications of Recipients, Paṅkti-Pāvana, and Exclusions
ઉત્તરભાગમાં પિતૃકર્મના ધર્મશાસ્ત્રીય પ્રવાહમાં વ્યાસ ક્ષયપક્ષમાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણ પછી કરવાના આવાહાર્યક શ્રાદ્ધનું વિધાન કહે છે. પછી ‘કોને ભોજન કરાવવું’ એ મુદ્દે ક્રમબદ્ધ પાત્રતા દર્શાવે છે: પ્રથમ યોગી અને સત્યજ્ઞ, પછી નિયમશીલ સંન્યાસી તથા સેવાપર તપસ્વી, પછી મોક્ષાભિમુખ વિરક્ત ગૃહસ્થ, અને ઉત્તમ ન મળે તો શ્રદ્ધાવાન સાધક. યોગ્ય બ્રાહ્મણના લક્ષણો—વેદાધ્યયન, શ્રૌત અગ્નિ/અગ્નિહોત્ર, વેદાંગજ્ઞાન, સત્યવ્રત, ચાંદ્રાયણાદિ વ્રતો; તેમજ બ્રહ્મનિષ્ઠા, મહાદેવભક્તિ અને વૈષ્ણવ-શુદ્ધિનો સમન્વય. પંક્તિ-પાવન કોણ તે કહી સ્વજન તથા સમગોત્રને ન બોલાવવાની આજ્ઞા છે. લાંચથી આવેલા, ઇચ્છાથી પસંદ કરેલા મિત્ર, મંત્રઅજ્ઞ ભોજનકર્તા અને બ્રહ્મબંધુ, પતિત, પાષંડસંગી, દુશ્ચરિત્ર, સંધ્યા/મહાયજ્ઞ ઉપેક્ષક વગેરે શ્રાદ્ધફળ નષ્ટ કરે અને ધાર્મિક સંગતિ દૂષિત કરે છે—એથી આગળના અધ્યાયમાં શુદ્ધિ, વિધાન અને પરિણામોની ચર્ચા આગળ વધે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे विशो ऽध्यायः व्यास उवाच स्नात्वा यथोक्तं संतर्प्य पितॄंश्चन्द्रक्षये द्विजः / पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात् सौम्यमनाः शुचिः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં એકવીસમો અધ્યાય. વ્યાસે કહ્યું—વિધિ મુજબ સ્નાન કરીને પિતૃઓને સંતોષી, ચંદ્રક્ષયકાળે દ્વિજ શુદ્ધ રહી સૌમ્ય અને સંયત મનથી પિંડ-આવાહાર્યક શ્રાદ્ધ કરવો।
Verse 2
पूर्वमेव परीक्षेत ब्राह्मणं वेदपारगम् / तीर्थं तद् हव्यकव्यानां प्रदाने चातिथिः स्मृतः
પ્રથમ વેદપારંગત બ્રાહ્મણને તપાસીને નિશ્ચિત કરવો. હવ્ય-કવ્યના પ્રદાનમાં તે તીર્થરૂપ માનવામાં આવે છે, અને દાનક્રિયામાં તે જ સાચો અતિથિ કહેવાય છે।
Verse 3
ये सोमपा विरजसो धर्मज्ञाः शान्तचेतसः / व्रतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाभिगामिनः
જે સોમપાન કરનારા, રજોધૂળિથી રહિત, ધર્મજ્ઞ અને શાંતચિત્ત છે; જે વ્રતી, નિયમનિષ્ઠ છે અને ઋતુકાળમાં જ પત્નીગમન કરે છે।
Verse 4
पञ्चाग्निरप्यधीयानो यजुर्वेदविदेव च / बह्वृचश्च त्रिसौपर्णस्त्रिमधुर्वाथ यो भवेत्
જે પંચાગ્નિ ધારણ કરીને વેદાધ્યયનમાં તત્પર હોય—યજુર્વેદનો જાણકાર, ઋગ્વેદનો પાઠક, તેમજ ત્રિસૌપર્ણ અને ત્રિમધુ સૂક્તોમાં નિષ્ણાત—તે આ વૈદિક ગુણોથી વર્ણવાય છે।
Verse 5
त्रिणाचिकेतच्छन्दोगो ज्येष्ठसामग एव च / अथर्वशिरसो ऽध्येता रुद्राध्यायी विशेषतः
તે ત્રિણાચિકેતનો છાન્દોગ્ય હોય, જ્યેષ્ઠ-સામનો ગાયક પણ હોય; અથર્વશિરસનો અધ્યેતા હોય અને વિશેષ કરીને રુદ્ર-અધ્યાયોના પાઠમાં નિષ્ઠાવાન હોય।
Verse 6
अग्निहोत्रपरो विद्वान् न्यायविच्च षडङ्गवित् / मन्त्रब्राह्मणविच्चैव यश्च स्याद् धर्मपाठकः
જે વિદ્વાન નિત્ય અગ્નિહોત્રમાં તત્પર હોય, ન્યાયમાં કુશળ હોય, ષડંગ (વેદાંગ) જાણતો હોય; અને મંત્ર તથા બ્રાહ્મણ ભાગ બંનેમાં પારંગત થઈ ધર્મપાઠ કરાવા યોગ્ય હોય।
Verse 7
ऋषिव्रती ऋषीकश्च तथा द्वादशवार्षिकः / ब्रह्मदेयानुसंतानो गर्भशुद्धः सहस्रदः
જે ઋષિ-વ્રતનું પાલન કરે, ઋષીક આચારમાં સ્થિત રહે, અને દ્વાદશ-વર્ષીય અનુષ્ઠાન કરે; બ્રહ્મદેયની અવિચ્છિન્ન પરંપરા જાળવે, ગર્ભથી જ શુદ્ધ વંશનો હોય—તે સહસ્રદ, એટલે સહસ્રદાનનું ફળ પામે છે।
Verse 8
चान्द्रायणव्रतचरः सत्यवादी पुराणवित् / गुरुदेवाग्निपूजासु प्रसक्तो ज्ञानतत्परः
તે ચાન્દ્રાયણ વ્રત આચરનાર, સત્યવાદી અને પુરાણવિદ્ હોય; ગુરુ, દેવ અને અગ્નિની પૂજામાં નિમગ્ન રહે અને જ્ઞાનમાં સદા તત્પર રહે।
Verse 9
विमुक्तः सर्वतो धीरो ब्रह्मभूतो द्विजोत्तमः / महादेवार्चनरतो वैष्णवः पङ्क्तिपावनः
જે સર્વથા મુક્ત, સર્વ પરિસ્થિતિમાં ધીર અને બ્રહ્મભાવમાં સ્થિત એવો શ્રેષ્ઠ દ્વિજ—તે મહાદેવની અર્ચનામાં રત રહે છે; તે જ સાચો વૈષ્ણવ પણ છે, જે પોતાના સાન્નિધ્યથી જ પંક્તિને પાવન કરે છે.
Verse 10
अहिंसानिरतो नित्यमप्रतिग्रहणस्तथा / सत्रिणो दाननिरता विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
જે સદા અહિંસામાં રત, સ્વાર્થ માટે દાન સ્વીકારતા નથી, સત્રધર્મનું પાલન કરે છે અને દાનમાં અડગ છે—તેઓને ‘પંક્તિ-પાવન’ તરીકે જાણવું જોઈએ.
Verse 11
युवानः श्रोत्रियाः स्वस्था महायज्ञपरायणाः / सावित्रीजापनिरता ब्राह्मणाः पङ्क्तिपावनाः
યુવાન, શ્રોત્રિય (વેદજ્ઞ) બ્રાહ્મણો—જે સ્વસ્થ, આત્મસંયમી, મહાયજ્ઞોમાં પરાયણ અને સદા સાવિત્રી (ગાયત્રી) જપમાં નિષ્ઠાવાન હોય—તેઓ ‘પંક્તિ-પાવન’ છે.
Verse 12
कुलीनाः श्रुतवन्तश्च शीलवन्तस्तपस्विनः / अग्निचित्स्नातका विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
જે કુલીન, શ્રુતિ-સમ્પન્ન, શીલવાન અને તપસ્વી બ્રાહ્મણો—વિશેષ કરીને અગ્નિચયન કરનાર અને સ્નાતકવ્રત પૂર્ણ કરનાર વિપ્રો—તેઓને ‘પંક્તિ-પાવન’ તરીકે ઓળખવા જોઈએ.
Verse 13
मातापित्रोर्हिते युक्तः प्रातः स्नायी तथा द्विजः / अध्यात्मविन्मुनिर्दान्तो विज्ञेयः पङ्क्तिपावनः
જે દ્વિજ માતા-પિતાના હિતમાં યુક્ત રહે, પ્રાતઃસ્નાન કરે, અધ્યાત્મવિદ્ હોય, મુનિસદૃશ અને દાંત (ઇન્દ્રિય-નિગ્રહી) હોય—તેને ‘પંક્તિ-પાવન’ માનવામાં આવે છે.
Verse 14
ज्ञाननिष्ठो महायोगी वेदान्तार्थविचिन्तकः / श्रद्धालुः श्राद्धनिरतो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
જે મુક્તિદાયક જ્ઞાનમાં નિષ્ઠાવાન, મહાયોગી અને વેદાંતાર્થનો વિચારક હોય; જે શ્રદ્ધાવાન અને શ્રાદ્ધકર્મમાં રત હોય—એ બ્રાહ્મણ પંક્તિ-પાવન છે.
Verse 15
वेदविद्यारतः स्नातो ब्रह्मचर्यपरः सदा / अथर्वणो मुमुक्षुश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
જે વેદવિદ્યામાં રત, સ્નાતક સંસ્કારથી શુદ્ધ, સદા બ્રહ્મચર્યપર, અથર્વણ પરંપરામાં સ્થિત અને મુક્તિ ઇચ્છુક હોય—એ બ્રાહ્મણ પંક્તિ-પાવન છે.
Verse 16
असमानप्रवरको ह्यसगोत्रस्तथैव च / असंबन्धी च विज्ञेयो ब्राह्मणः पङ्क्तिपावनः
જે ભિન્ન પ્રવરનો હોય, સમાન ગોત્રનો ન હોય અને સંબંધિત પણ ન હોય—એવો બ્રાહ્મણ પંક્તિ-પાવન તરીકે જાણવો.
Verse 17
भोजयेद् योगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं यतिम् / अलाभे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तथा
પ્રથમ તત્ત્વજ્ઞાનમાં રત યતિ-યોગીને ભોજન કરાવવું. તે ન મળે તો નિષ્ઠાવાન, દાંત (ઇન્દ્રિયનિગ્રહી) સંન્યાસીને તથા ઉપકારસેવામાં પ્રવૃત્ત સેવકને પણ ભોજન કરાવવું.
Verse 18
तदलाभे गृहस्थं तु मुमुक्षुं सङ्गवर्जितम् / सर्वालाभे साधकं वा गृहस्थमपि भोजयेत्
તેમનો પણ અભાવ હોય તો સંગવર્જિત મુક્તિ ઇચ્છુક ગૃહસ્થને ભોજન કરાવવું. અને સર્વથા અભાવમાં સાધક ગૃહસ્થને પણ ભોજન કરાવી શકાય.
Verse 19
प्रकृतेर्गुणतत्त्वज्ञो यस्याश्नाति यतिर्हविः / फलं वेदविदां तस्य सहस्रादतिरिच्यते
જેનાં ગૃહે પ્રકૃતિ અને ગુણોના તત્ત્વને જાણનાર યતિ હવ્યનો ભોગ કરે છે, તેનું પુણ્ય માત્ર વેદવિદોના ફળ કરતાં પણ સહસ્રગણું અધિક થાય છે।
Verse 20
तस्माद् यत्नेन योगीन्द्रमीश्वरज्ञानतत्परम् / भोजयेद् हव्यकव्येषु अलाभादितरान् द्विजान्
અતએવ હવ્ય‑કવ્ય કર્મોમાં ઈશ્વરજ્ઞાનમાં તત્પર એવા યોગીન્દ્રને પ્રયત્નપૂર્વક ભોજન કરાવવો; તે ન મળે તો જ અન્ય દ્વિજોને ભોજન કરાવવું।
Verse 21
एष वै प्रथमः कल्पः प्रिदाने हव्यकव्ययोः / अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः
હવ્ય‑કવ્યના વિધાનમાં આ જ પ્રથમ કલ્પ, એટલે મુખ્ય રીત છે; અને આને પણ અનુકલ્પ—અધિકૃત ઉપરી રીત—રૂપે જાણવું, જે સદ્ભક્તો સદા આચરે છે।
Verse 22
मातामहं मातुलं च स्वस्त्रीयं श्वशुरं गुरुम् / दौहित्रं विट्पतिं बन्धुमृत्विग्याज्यौ च भोजयेत्
શ્રાદ્ધમાં માતામહ, માતુલ, બહેનનો પુત્ર, શ્વશુર, ગુરુ, દૌહિત્ર, સમુદાયનો મુખ્ય, બંધુ તથા ઋત્વિજ અને યાજ્ય—આ બધાને ભોજન કરાવવું।
Verse 23
न श्राद्धे भोजयेन्मित्रं धनैः कार्यो ऽस्य संग्रहः / पैशाची दक्षिणा सा हि नैवामुत्र फलप्रदा
શ્રાદ્ધમાં મિત્રને ભોજન ન કરાવવું, અને ધનથી તેને પોતાના પક્ષે ‘સંગ્રહ’ પણ ન કરવો. એવી દક્ષિણા ‘પૈશાચી’ કહેવાય છે; તે પરલોકમાં ફળ આપતી નથી।
Verse 24
काम श्राद्धे ऽर्चयेन्मित्रं नाभिरूपमपि त्वरिम् / द्विषता हि हविर्भुक्तं भवति प्रेत्य निष्फलम्
શ્રાદ્ધકર્મમાં પોતાની ઇચ્છાવશ મિત્રને પણ, તેમજ રૂપવાન અને ઉતાવળા પુરુષને પણ, પાત્ર માનીને પૂજવું નહીં. કારણ કે દ્વેષી દ્વારા ભક્ષિત હવિ પરલોકમાં નિષ્ફળ બને છે.
Verse 25
ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति / तस्मै हव्यं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते
જે બ્રાહ્મણ સ્વાધ્યાય કરતો નથી, તે તૃણાગ્નિની જેમ શમી જાય છે. તેથી તેને હવ્ય આપવું નહીં, કારણ કે ભસ્મમાં આહુતિ ઢોળાતી નથી.
Verse 26
यथेरिणे बीजमुप्त्वा न वप्ता लभते फलम् / तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्
જેમ બંજર જમીનમાં બીજ વાવવાથી વાવનારને ફળ મળતું નથી, તેમ અયોગ્ય/અશુદ્ધ ઋચા સાથે અગ્નિમાં હવિ અર્પણ કરવાથી દાતાને પુણ્યફળ મળતું નથી.
Verse 27
यावतो ग्रसते पिण्डान् हव्यकव्येष्वमन्त्रवित् / तावतो ग्रसते प्रेत्य दीप्तान् स्थूलांस्त्वयोगुडान्
હવ્ય-કવ્ય અર્પણોમાંથી મંત્ર-અજ્ઞ વ્યક્તિ જેટલા પિંડ ગળી જાય છે, મૃત્યુ પછી પ્રેતાવસ્થામાં એટલા જ દહકતા, ભારે લોખંડના ગોળા તેને ગળવા પડે છે.
Verse 28
अपि विद्याकुलैर्युक्ता हीनवृत्ता नराधमाः / यत्रैते भुञ्जते हव्यं तद् भवेदासुर द्विजाः
વિદ્યા અને કુલથી યુક્ત હોવા છતાં જે નીચ વર્તનવાળા નરાધમ છે, તેઓ ‘આસુર’ દ્વિજ બની જાય છે; અને જ્યાં તેઓ હવ્ય ભોગવે છે, તે સ્થાન (અને વિધિ) આસુર ગણાય છે.
Verse 29
यस्य वेदश्च वेदी च विच्छिद्येते त्रिपूरुषम् / स वै दुर्ब्राह्मणो नार्हः श्राद्धादिषु कदाचन
જેનુ વેદાધ્યયન અને વૈદિક પરંપરા ત્રણ પેઢી સુધી તૂટે, તે ખરેખર ‘દુર્બ્રાહ્મણ’ છે; તે શ્રાદ્ધાદિ પિતૃકર્મોમાં કદી યોગ્ય નથી।
Verse 30
शूद्रप्रेष्यो भृतो राज्ञो वृषलो ग्रामयाजकः / बधबन्धोपजीवी च षडेते ब्रह्मबन्धवः
જે શૂદ્રના આદેશે ચાલે, જે રાજાનો પગારભોગી નોકર છે, જે પતિત ‘વૃષલ’ છે, જે ગ્રામયાજક બની જીવનાર્થે કર્મ કરાવે છે, અને જે વધ અથવા બંધન-કારાગારથી ઉપજીવે છે—આ છ ‘બ્રહ્મબન્ધુ’ કહેવાય છે।
Verse 31
दत्तानुयोगान् वृत्यर्थं पतितान् मनुरब्रवीत् / वेदविक्रायिणो ह्येते श्राद्धादिषु विगर्हिताः
જીવનાર્થે જે દત્તાનુયોગ (પારિતોષિક લઈને કર્મ કરવાની નિમણૂક) સ્વીકારે છે, તેમને મનુએ ‘પતિત’ કહ્યું છે; કારણ કે તેઓ વેદના વેચનાર છે, તેથી શ્રાદ્ધાદિ કર્મોમાં નિંદિત છે।
Verse 32
श्रुतिविक्रयिणो ये तु परपूर्वासमुद्भवाः / असमानान् याजयन्ति पतितास्ते प्रकीर्तिताः
જે શ્રુતિ/વેદનો વેપાર કરે છે, જે યોગ્ય પૂર્વજ-ક્રમથી બહારની પરંપરામાંથી ઉત્પન્ન છે, અને જે પોતાના સમાન ન હોય તેવા લોકો માટે યજ્ઞ કરાવે છે—તેઓ ‘પતિત’ કહેવાયા છે।
Verse 33
असंस्कृताध्यापका ये भृत्या वाध्यापयन्ति ये / अधीयते तथा वेदान् पतितास्ते प्रकीर्तिताः
યોગ્ય સંસ્કાર અને શિસ્ત વિના જે વેદ ભણાવે છે, જે ભૃત્ય/સેવકોને પણ વેદ ભણવાવે છે, અને જે એ જ અયોગ્ય રીતે વેદનું અધ્યયન કરે છે—તેઓ ‘પતિત’ કહેવાય છે।
Verse 34
वृद्धश्रावकनिर्ग्रन्थाः पञ्चरात्रविदो जनाः / कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डा ये च तद्विधाः
વૃદ્ધ શ્રાવક અને નિર્ગ્રંથ, પંચરાત્રના વિદ્વાન લોકો, કાપાલિક, પાશુપત તથા ‘પાષંડ’ કહેવાતા અને તેવા જ અન્ય—અહીં ઉલ્લેખિત છે.
Verse 35
यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः / न तस्य तद् भवेच्छ्राद्धं प्रेत्य चेह फलप्रदम्
જેનાં નામે અર્પિત હવીસ એવા તામસ દુષ્ટમન લોકો ખાઈ જાય, તો તે વ્યક્તિ માટે તે સાચું શ્રાદ્ધ નથી; ન પરલોકે ન ઇહલોકે ફળ આપે.
Verse 36
अनाश्रमो यो द्विजः स्यादाश्रमी वा निरर्थकः / मिथ्याश्रमी च ते विप्रा विज्ञेयाः पङ्क्तिदूषकाः
જે દ્વિજ આશ્રમ વિના રહે, અથવા આશ્રમી કહેવાઈને પણ શાસ્ત્રશિસ્ત વિના નિરર્થક રહે, અને જે ખોટો આશ્રમી બની બેઠો હોય—એવા બ્રાહ્મણોને પંક્તિદૂષક, એટલે પવિત્ર ભોજનપંક્તિને કલુષિત કરનાર, એમ જાણવું.
Verse 37
दुश्चर्मा कुनखी कुष्ठी श्वित्री च श्यावदन्तकः / विद्धप्रजननश्चैव स्तेनः क्लीबो ऽथ नास्तिकः
આવા દોષથી દુશ્ચર્મ (ચામડીનો રોગ), વિકૃત નખ, કુષ્ઠ, શ્વિત્રી, દાંત કાળા પડવા, પ્રજનનશક્તિ હાનિ—અને અંતે ચોરી, નપુંસકતા તથા નાસ્તિકતા થાય છે.
Verse 38
मद्यपो वृषलीसक्तो वीरहा दिधिषूपतिः / आगारदाही कुण्डाशी सोमविक्रयिणो द्विजाः
જે દ્વિજ મદિરાપાન કરે, શૂદ્રા-સ્ત્રીમાં આસક્ત રહે, વીરહત્યારો બને, જીવતા પતિ ધરાવતી સ્ત્રીને પત્ની કરે, ઘરો સળગાવે, કુંડાગ્નિ માટે અયોગ્ય અન્ન ખાય, અને સોમનું વેચાણ કરે—એવા દ્વિજ પતિત ગણાય છે.
Verse 39
परिवेत्ता तथा हिंस्त्रः परिवित्तिर्निराकृतिः / पौनर्भवः कुसीदी च तथा नक्षत्रदर्शकः
મોટા ભાઈ જીવિત હોય ત્યારે પહેલાં લગ્ન કરનાર, હિંસક, નાનો ભાઈ લગ્ન કરે છતાં મોટો અવિવાહિત રહે એવો, બહિષ્કૃત, પુનર્વિવાહ કરનાર, વ્યાજખોર અને નક્ષત્રદર્શનથી જીવિકા કરનાર—આ બધા નિંદ્ય ગણાય છે.
Verse 40
गीतवादित्रनिरतो व्याधितः काण एव च / हीनाङ्गश्चातिरिक्ताङ्गो ह्यवकीर्णिस्तथैव च
ગીત‑વાદ્યમાં આસક્ત, રોગી, એક આંખવાળો, અંગહીન, વધારાના અંગવાળો, તેમજ ‘અવકીર્ણિ’ (વ્રતભ્રષ્ટ/અશૌચગ્રસ્ત)—આવા લોકો આ પવિત્ર અનુષ્ઠાન માટે અયોગ્ય કહેવાય છે.
Verse 41
कन्यादूषी कुण्डगोलौ अभिशस्तो ऽथ देवलः / मित्रध्रुक् पिशुनश्चैव नित्यं भार्यानुवर्तकः
કન્યાદૂષણ કરનાર, કુંડ‑ગોલ (અનૈતિક સંયોગ) જન્મનો, લોકનિંદિત, દેવલ (ભાડે મૂર્તિસેવા કરીને જીવતો), મિત્રદ્રોહી, ચુગલખોર અને સદા પત્નીના વશમાં રહેનાર—આ બધા પતિત અને નિંદ્ય ગણાય છે.
Verse 42
मातापित्रोर्गुरोस्त्यागी दारत्यागी तथैव च / गोत्रभिद् भ्रष्टशौचश्च काण्डस्पृष्टस्तथैव च
જે માતા‑પિતા અથવા ગુરુનો ત્યાગ કરે, જે પત્નીનો ત્યાગ કરે, જે ગોત્ર‑મર્યાદા ભંગ કરે, જે આચાર‑શૌચથી ભ્રષ્ટ હોય, અને જે નિષિદ્ધ કર્મોથી સ્પૃષ્ટ (કલુષિત) હોય—એવા લોકો ધર્મમાં અપવિત્ર ગણાય છે.
Verse 43
अनपत्यः कूटसाक्षी याचको रङ्गजीवकः / समुद्रयायी कृतहा तथा समयभेदकः
જે સંતાનહીન રહે, જે ખોટી સાક્ષી આપે, જે ભિક્ષાને વ્યવસાય બનાવે, જે રંગમંચ પર અભિનયથી જીવિકા કરે, જે સમુદ્રયાત્રા કરે, જે ભાડે હત્યા કરે, અને જે કરાર‑રીતભાત તોડે—આ બધું નિંદ્ય જીવનવૃત્તિ ગણાય છે.
Verse 44
देवनिन्दापरश्चैव वेदनिन्दारतस्तथा / द्विजनिन्दारतश्चैते वर्ज्याः श्राद्धादिकर्मसु
જે દેવોની નિંદામાં તત્પર હોય, જે વેદોની નિંદામાં રત હોય, અને જે દ્વિજોની નિંદામાં આસક્ત હોય—એવા લોકો શ્રાદ્ધાદિ કર્મોમાં વર્જ્ય છે.
Verse 45
कृतघ्नः पिशुनः क्रूरो नास्तिको वेदनिन्दकः / मित्रध्रुक् कुहकश्चैव विशेषात् पङ्क्तिदूषकाः
કૃતઘ્ન, ચુગલખોર, ક્રૂર, નાસ્તિક, વેદનિંદક, મિત્રઘાતક અને કપટી—આ લોકો વિશેષ કરીને પંક્તિ-દૂષક છે.
Verse 46
सर्वे पुनरभोज्यान्नास्त्वदानार्हाश्च कर्मसु / ब्रह्मभावनिरस्ताश्च वर्जनीयाः प्रयत्नतः
આ બધા ફરીથી ભોજનયોગ્ય નથી; કર્મોમાં તમારા દાનના પાત્ર નથી. જેમણે બ્રહ્મભાવના ત્યજી છે તેમને પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવા જોઈએ.
Verse 47
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गः संध्योपासनवर्जितः / महायज्ञविहीनश्च ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः
શૂદ્રના અન્નરસથી દેહપોષિત, સંધ્યોપાસના વિનાનો અને મહાયજ્ઞવિહિન એવો બ્રાહ્મણ—પંક્તિ-દૂષક બને છે.
Verse 48
अधीतनाशनश्चैव स्नानहोमविवर्जितः / तामसो राजसश्चैव ब्राह्मणः पङ्क्तिदूषकः
જે બ્રાહ્મણ પોતાના સ્વાધ્યાયનો નાશ કરે, સ્નાન અને હોમ વિના રહે, અને તમસ-રજસના વશમાં હોય—એ બ્રાહ્મણ પંક્તિ-દૂષક છે.
Verse 49
बहुनात्र किमुक्तेन विहितान् ये न कुर्वते / निन्दितानाचरन्त्येते वर्जनीयाः प्रयत्नतः
અહીં ઘણું કહેવાનો શું લાભ? જે વિહિત કર્તવ્યો કરતા નથી અને નિંદિત આચરણ કરે છે—એવા લોકોને પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવા જોઈએ।
Frequently Asked Questions
A prescribed śrāddha performed in the waning moon phase after ritual bath and satisfaction of the Pitṛs, featuring piṇḍa-offerings and careful selection of qualified recipients for havya-kavya efficacy.
Those whose Vedic learning, conduct, vows, and inner steadiness make the communal feeding line ritually pure—especially disciplined Veda-learned brāhmaṇas and truth-knowing yogic types; additionally, eligibility is strengthened by being of different pravara/gotra and not a close relation to the other diners.
Because it claims the śrāddha fruit multiplies when the offering is consumed by ascetics who know truth—particularly those who understand Prakṛti and the guṇas and are devoted to knowledge of the Lord—making recipient-realization a key amplifier of ritual merit.
Neglect of svādhyāya, selling or commodifying Vedic rites, serving for livelihood in censured ways, serious ethical transgressions (violence, illicit relations, deceit), reviling Veda/devas/dvijas, and failure to perform sandhyā and mahāyajñas—such traits are said to defile the paṅkti and void the rite’s fruit.