Adhyaya 20
Śrāddha-Kāla-Nirṇaya: Proper Times, Nakṣatra Fruits, Tīrtha Merit, and Offerings for Ancestral Rites
આ અધ્યાયમાં ઉત્તરભાગના ધર્મોપદેશક્રમમાં શ્રાદ્ધને ભોગ અને અપવર્ગ આપનાર સંસ્કારરૂપે સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ અમાવાસ્યાના પિંડાન્વાહાર્યક શ્રાદ્ધનું પ્રાધાન્ય, કૃષ્ણપક્ષની ગ્રાહ્ય તિથિઓ અને ચતુર્દશીનો નિષેધ (શસ્ત્રહત મૃત્યુમાં અપવાદ) જણાવાયો છે. પછી ગ્રહણ, મૃત્યુ વગેરે નૈમિત્તિક કારણો તથા અયન, વિષુવ, વ્યતીપાત, સંક્રાંતિ, જન્મદિવસ વગેરે કામ્ય અવસરો વર્ણવાયા છે. નક્ષત્ર, વાર, ગ્રહ અને તિથિ અનુસાર ફળો બતાવી શ્રાદ્ધને કાળસંવેદી ધર્મકર્મ માન્યું છે. નિત્ય, કામ્ય, નૈમિત્તિક, એકોદ્દિષ્ટ, વૃદ્ધિ/પાર્વણ, યાત્રા, શુદ્ધિ, દૈવિક વગેરે ભેદો અને સંધ્યાકાળની મર્યાદા પણ છે. અંતે તીર્થમાહાત્મ્યમાં ગંગા, પ્રયાગ, ગયા, વારાણસી વગેરે અનેક સ્થાનોનું અક્ષય પુણ્ય, તથા પિતૃ તૃપ્તિ માટેના ધાન્ય-ફળ-ભોજન અને વર્જ્ય પદાર્થોની યાદીઓ આપવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अथ श्राद्धममावास्यां प्राप्य कार्यं द्विजोत्तमैः / पिण्डान्वाहार्यकं भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ઓગણીસમો અધ્યાય (આરંભે છે). વ્યાસે કહ્યું—અમાવાસ્યા આવે ત્યારે દ્વિજોત્તમોએ ભક્તિપૂર્વક પિંડાન્વાહાર્યક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તે ભોગ અને મુક્તિ—બન્નેનું ફળ આપે છે.
Verse 2
पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीणे राजनि शस्यते / अपराह्ने द्विजातीनां प्रशस्तेनामिषेण च
રાજાની રક્ષણશક્તિ ક્ષીણ થાય ત્યારે પિંડ-અન્વાહાર્યક શ્રાદ્ધ વિશેષ પ્રશંસનીય છે. દ્વિજોએ તેને અપરાહ્નકાળે કરવું, અને શાસ્ત્રસંમતિ ધરાવતાં માંસથી પણ અર્પણ કરી શકાય છે.
Verse 3
प्रतिपत्प्रभृति ह्यन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके / चतुर्दशीं वर्जयित्वा प्रशस्ता ह्युत्तरोत्तराः
પ્રતિપદાથી શરૂ કરીને કૃષ્ણપક્ષની અન્ય તિથિઓ—ચતુર્દશી સિવાય—પ્રશસ્ત છે; અને તે ક્રમશઃ ઉત્તરોत्तर વધુ શુભ બનતી જાય છે.
Verse 4
अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौषमासादिषु त्रिषु / तिस्त्रश्चान्वष्टकाः पुण्या माघी पञ्चदशी तथा
પૌષથી શરૂ થતા ત્રણ માસોમાં અમાવાસ્યાથી સંબંધિત ત્રણ અષ્ટકા વિધિઓ છે. તેમજ ત્રણ અન્વષ્ટકા દિવસો પણ પુણ્યદાયક છે; અને માઘ માસની પંચદશી પણ તેવી જ પુણ્યપ્રદ છે.
Verse 5
त्रयोदशी मघायुक्ता वर्षासु तु विशेषतः / शस्यापाकश्राद्धकाला नित्याः प्रोक्ता दिने दिने
વર્ષાકાળમાં વિશેષ કરીને મઘા નક્ષત્રયુક્ત ત્રયોદશી પ્રશસ્ત છે. શস্য-પાક-શ્રાદ્ધ માટે આ સમય દિન પ્રતિદિન નિત્ય યોગ્ય કહેવાયો છે.
Verse 6
नैमित्तिकं तु कर्तव्यं ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / बान्धवानां च मरणे नारकी स्यादतो ऽन्यथा
ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહણ સમયે તથા બાંધવોના અવસાન સમયે નૈમિત્તિક કર્મ અવશ્ય કરવું જોઈએ; નહિંતર મનુષ્ય નરકયોગ્ય બને છે.
Verse 7
काम्यानि चैव श्राद्धानि शस्यान्ते ग्रहणादिषु / अयने विषुवे चैव व्यतीपाते ऽप्यनन्तकम्
કામ્ય શ્રાદ્ધો પાક કાપણીના અંતે તથા ગ્રહણાદિ પ્રસંગે પ્રશંસિત છે. અયન, વિષુવ અને વ્યતીપાતે કરવાથી પણ અનંત પુણ્યફળ મળે છે.
Verse 8
संक्रान्त्यमक्षयं श्राद्धं तथा जन्मदिनेष्वपि / नक्षत्रेषु च सर्वेषु कार्यं काम्यं विशेषतः
સંક્રાંતિના દિવસે કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય પુણ્યદાયક છે; જન્મદિને પણ તેમ જ. સર્વ નક્ષત્રોમાં વિશેષ કરીને કામ્ય કર્મ કરવું જોઈએ.
Verse 9
स्वर्गं च लभते कृत्वा कृत्तिकासु द्विजोत्तमः / अपत्यमथ रोहिण्यां सौम्ये तु ब्रह्मवर्चसम्
કૃત્તિકામાં વિધિ કરવાથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજ સ્વર્ગ પામે છે. રોહિણીમાં ઉત્તમ સંતાન, અને સૌમ્ય નક્ષત્રમાં બ્રહ્મવર્ચસ—વૈદિક તેજ—મળે છે.
Verse 10
रौद्राणां कर्मणां सिद्धिमार्द्रायां शौर्यमेव च / पुनर्वसौ तथा भूमिं श्रियं पुष्ये तथैव च
આર્દ્રામાં રૌદ્ર કાર્યોમાં સિદ્ધિ તથા શૌર્ય મળે છે. પુનર્વસુમાં ભૂમિલાભ, અને પુષ્યમાં શ્રી—સમૃદ્ધિ—પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 11
सर्वान् कामांस्तथा सार्पे पित्र्ये सौभाग्यमेव च / अर्यम्णे तु धनं विन्द्यात् फाल्गुन्यां पापनाशनम्
સાર્પ નક્ષત્રમાં સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે; પિત્ર્યમાં સૌભાગ્ય મળે છે. આર્યમનમાં ધનલાભ, અને ફાલ્ગુનીમાં પાપનાશ થાય છે.
Verse 12
ज्ञातिश्रैष्ठ्यं तथा हस्ते चित्रायां च बहून् सुतान् / वाणिज्यसिद्धिं स्वातौ तु विशाखासु सुवर्णकम्
હસ્ત નક્ષત્રમાં જન્મેલો પોતાના જ્ઞાતિમાં શ્રેષ્ઠતા પામે છે; ચિત્રામાં અનેક પુત્રો પ્રાપ્ત થાય છે. સ્વાતીમાં વેપારમાં સિદ્ધિ મળે છે; વિશાખામાં સુવર્ણ અને ધન-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 13
मैत्रे बहूनि मित्राणि राज्यं शाक्रे तथैव च / मूले कृषिं लभेद् यानसिद्धिमाप्ये समुद्रतः
મૈત્ર નક્ષત્રમાં અનેક મિત્રો મળે છે; શાક્ર નક્ષત્રમાં રાજ્યસિદ્ધિ પણ થાય છે. મૂલ નક્ષત્રમાં કૃષિમાં સફળતા મળે છે; આપ્ય નક્ષત્રમાં સમુદ્રયાત્રામાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 14
सर्वान् कामान् वैश्वदेवे श्रैष्ठ्यं तु श्रवणे पुनः / श्रविष्ठायां तथा कामान् वारुणे च परं बलम्
વૈશ્વદેવ નક્ષત્રમાં સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે; શ્રવણ નક્ષત્રમાં ફરી શ્રેષ્ઠતા મળે છે. શ્રવિષ્ઠા (ધનિષ્ઠા) નક્ષત્રમાં ઇચ્છિત ફળ મળે છે; અને વારુણ (શતભિષજ) નક્ષત્રમાં પરમ બળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 15
अजैकपादे कुप्यं स्यादहिर्बुध्ने गृहं शुभम् / रेवत्यां बहवो गावो ह्यश्विन्यां तुरगांस्तथा / याम्ये ऽथ जीवनं तत् स्याद्यदि श्राद्धं प्रयच्छति
અજૈકપાદ નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ આપવાથી પાત્રો-ઉપકરણો મળે છે; અહિર્બુધ્ન નક્ષત્રમાં શુભ ઘર પ્રાપ્ત થાય છે. રેવતીમાં ઘણી ગાયો મળે છે; અશ્વિનીમાં તેમ જ ઘોડા મળે છે. યામ્ય નક્ષત્રમાં વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ આપવાથી જીવનશક્તિ અને દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 16
आदित्यवारे त्वारोग्यं चन्द्रे सौभाग्यमेव च / कौजे सर्वत्र विजयं सर्वान् कामान् बुधस्य तु
રવિવારે આરોગ્ય મળે છે; સોમવારે સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિ મળે છે. મંગળવારે સર્વત્ર વિજય થાય છે; બુધવારે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે.
Verse 17
विद्यामभीष्टा जीवे तु धनं वै भार्गवे पुनः / शमैश्वरे लभेदायुः प्रतिपत्सु सुतान् शुभान्
ગુરુ પ્રબળ હોય ત્યારે જીવને ઇચ્છિત વિદ્યા મળે; શુક્ર પ્રબળ થાય ત્યારે ધન-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય. શનિની શાંતિથી દીર્ઘ આયુષ્ય મળે; અને પ્રતિપદા તિથિએ શુભ પુત્રો પ્રાપ્ત થાય.
Verse 18
कन्यकां वै द्वितीयायां तृतीयायां तु वन्दिनः / पशून्क्षुद्रांश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यांशोभनान् सुतान्
દ્વિતીયા તિથિએ કન્યા (યોગ્ય વધૂ) પ્રાપ્ત થાય; તૃતીયાએ યશનું ગાન કરનાર વંદી મળે. ચતુર્થીએ નાનાં પશુધન મળે; પંચમીએ સુંદર અને શુભ પુત્રોનો આશીર્વાદ મળે.
Verse 19
षष्ट्यां द्यूतं कृषिं चापि सप्तम्यां लभते नरः / अष्टम्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा
ષષ્ઠી તિથિએ શ્રાદ્ધ-દાન કરનાર જુગાર અને ખેતીમાં સિદ્ધિ પામે; સપ્તમીએ મનુષ્યને ઇષ્ટસિદ્ધિ મળે. અષ્ટમીએ પણ શ્રાદ્ધદાતા સદા વેપારમાં સમૃદ્ધિ મેળવે.
Verse 20
स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां द्विखुरं बहु / एकादश्यां तथा रूप्यं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्
નવમી તિથિએ એકખુરવાળું પશુ દાન કરવું; દશમીએ અનેક દ્વિખુર પશુ દાન કરવાં. એકાદશીએ રૂપ્ય (ચાંદી) દાનથી બ્રહ્મવર્ચસ્વી તેજસ્વી પુત્રો પ્રાપ્ત થાય.
Verse 21
द्वादश्यां जातरूपं च रजतं कुप्यमेव च / ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तु क्रुप्रजाः / पञ्चदश्यां सर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा
દ્વાદશી તિથિએ સોનું, ચાંદી અને કુપ્ય (ધાતુધન) પ્રાપ્ત થાય. ત્રયોદશીએ સ્વજનોમાં શ્રેષ્ઠતા મળે; ચતુર્દશીએ કરુણાશીલ સંતાન મળે. પંચદશીએ શ્રાદ્ધદાતા સદા સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે.
Verse 22
तस्माच्छ्राद्धं न कर्तव्यं चतुर्दश्यां द्विजातिभिः / शस्त्रेण तु हतानां वै तत्र श्राद्धं प्रकल्पयेत्
અતએવ ચતુર્દશી તિથિએ દ્વિજોએ શ્રાદ્ધ કરવું ન જોઈએ. પરંતુ શસ્ત્રથી હત થયેલાઓ માટે એ જ તિથિએ વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ ગોઠવી શકાય છે.
Verse 23
द्रव्यब्राह्मणसंपत्तौ न कालनियमः कृतः / तस्माद् भोगापवर्गार्थं श्राद्धं कुर्युर्द्विजातयः
જ્યારે દ્રવ્ય (અર્પણ સામગ્રી) અને યોગ્ય બ્રાહ્મણો ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે સમયનો કોઈ નિયમ નક્કી કરેલો નથી. તેથી ભોગ અને અપવર્ગ—બન્ને માટે દ્વિજોએ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
Verse 24
कर्मारम्भेषु सर्वेषु कुर्यादाभ्युदयं पुनः / पुत्रजन्मादिषु श्राद्धं पार्वणं पर्वणि स्मृतम्
બધા કાર્યના આરંભે ફરી આભ્યુદયિક (મંગલ) કર્મ કરવું જોઈએ. પુત્રજન્મ વગેરે આનંદ પ્રસંગે જે શ્રાદ્ધ વિહિત છે તે પાર્વણ; અને પર્વ-તિથિઓમાં પણ પાર્વણ શ્રાદ્ધ જ સ્મૃત છે.
Verse 25
अहन्यहनि नित्यं स्यात् काम्यं नैमित्तिकं पुनः / एकोद्दिष्टादि विज्ञेयं वृद्धिश्राद्धं तु पार्वणम्
જે દિનપ્રતિદિન થાય તે ‘નિત્ય’ કહેવાય છે. ફરી ‘કામ્ય’ અને ‘નૈમિત્તિક’ પણ છે. એકોદ્દિષ્ટ વગેરે રૂપો તે પ્રમાણે જાણવાં; અને ‘વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ’ નિશ્ચયે પાર્વણ (પૂર્ણ પિતૃઅર્પણসহ) છે.
Verse 26
एतत् पञ्चविधं श्राद्धं मनुना परिकीर्तितम् / यात्रायां षष्ठमाख्यातं तत्प्रयत्नेन पालयेत्
આ રીતે પાંચ પ્રકારનું શ્રાદ્ધ મનુએ પ્રકીર્તિત કર્યું છે; અને યાત્રામાં કરવાનું છઠ્ઠું પણ જણાવાયું છે. તે નિયમનું પ્રયત્નપૂર્વક પાલન કરવું જોઈએ.
Verse 27
शुद्धये सप्तमं श्राद्धं ब्रह्मणा परिभाषितम् / दैविकं चाष्टमं श्राद्धं यत्कृत्वा मुच्यते भयात्
શુદ્ધિ માટે બ્રહ્માએ શ્રાદ્ધનો સાતમો પ્રકાર કહ્યો છે. અને આઠમો ‘દૈવિક શ્રાદ્ધ’ છે—તે કરવાથી ભયમાંથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 28
संध्यारात्र्योर्न कर्तव्यं राहोरन्यत्र दर्शनात् / देशानां च विशेषेण भवेत् पुण्यमनन्तकम्
રાત્રે સંધ્યા-કર્મ કરવું નહીં—માત્ર રાહુનું દર્શન (ગ્રહણલક્ષણ) થાય ત્યારે અપવાદ. તેમજ વિશેષ દેશ-તીર્થની પવિત્રતા વડે પુણ્ય અનંત બને છે.
Verse 29
गङ्गायामक्षयं श्राद्धं प्रयागे ऽमरकण्टके / गायन्ति पितरो गाथां कीर्तयन्ति मनीषिणः
ગંગામાં કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય ફળ આપે છે; પ્રયાગ અને અમરકંટકમાં પિતૃઓ સ્વયં ગાથા ગાય છે અને મનીષીઓ તેનું કીર્તન કરે છે.
Verse 30
एष्टव्या बहवः पुत्राः शीलवन्तो गुणान्विताः / तेषां तु समवेतानां यद्येको ऽपि गायां व्रजेत्
શીલવાન અને ગુણયુક્ત અનેક પુત્રોની ઇચ્છા કરવી જોઈએ. કારણ કે તેઓ એકત્ર હોય ત્યારે, તેમામાંથી એક પણ ગૌની સેવા-રક્ષા માટે જાય તો પણ ધર્મકર્તવ્ય સિદ્ધ થાય છે.
Verse 31
गयां प्राप्यानुषङ्गेण यदि श्राद्धं समाचरेत् / तारिताः पितरस्तेन स याति परमां गतिम्
ગયામાં પહોંચીને—અનુષંગે પણ—જો કોઈ વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે, તો તે કર્મથી પિતૃઓ તરાઈ જાય છે અને કર્તા પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 32
वराहपर्वते चैव गङ्गायां वै विशेषतः / वाराणस्यां विशेषेण यत्र देवः स्वयं हरः
વરાહપર્વતે તથા વિશેષ કરીને ગંગામાં, અને અતિ વિશેષ કરીને વારાણસીમાં—જ્યાં સ્વયં દેવ હર (શિવ) સాక్షાત્ નિવાસ કરે છે।
Verse 33
गङ्गाद्वारे प्रभासे च बिल्वके नीलपर्वते / कुरुक्षेत्रे च कुब्जाम्रे भृगुतुङ्गे महालये
ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર), પ્રભાસ, બિલ્વક, નીલપર્વત, કુરુક્ષેત્ર, કુબ્જામ્ર, ભૃગુતુંગ અને મહાલય—આ બધા પ્રસિદ્ધ પુણ્યતીર્થો છે।
Verse 34
केदारे फल्गुतीर्थे च नैमिषारण्य एव च / सरस्वत्यां विशेषेण पुष्करेषु विशेषतः
કેદાર, ફલ્ગુતીર્થ અને નૈમિષારણ્યમાં; વિશેષ કરીને સરસ્વતીના તટે, અને અતિ વિશેષ કરીને પુષ્કરોમાં—પુણ્યફળ અતિ વિશિષ્ટ કહેવાયું છે।
Verse 35
नर्मदायां कुशावर्ते श्रीशैले भद्रकर्णके / वेत्रवत्यां विपाशायां गोदावर्यां विशेषतः
નર્મદામાં કુશાવર્તે, શ્રીશૈલમાં ભદ્રકર્ણકે, વેત્રવતીમાં, વિપાશામાં, અને વિશેષ કરીને ગોદાવરીમાં—આ પવિત્ર જળસ્થાનોને ભક્તિપૂર્વક માન આપવો જોઈએ।
Verse 36
एवमादिषु चान्येषु तीर्थेषु पुलिनेषु च / नदीनां चैव तीरेषु तुष्यन्ति पितरः सदा
આ રીતે અન્ય તીર્થોમાં, નદીઓના રેતાળ કાંઠાઓ પર અને નદીકિનારાઓ પર—ત્યાં કરાયેલા કર્મોથી પિતૃઓ સદા તૃપ્ત થાય છે।
Verse 37
व्रीहिभिश्च यवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा / श्यामाकैश्च यवैः शाकैर्नोवारैश्च प्रियङ्गुभिः / गौधूमैश्च तिलैर्मुद्गैर्मासं प्रीणयते पितॄन्
ચોખા, જવ, માષ (ઉડદ), જળ, મૂળ અને ફળ; શ્યામાક, જવ, શાક, નીવાર અને પ્રિયંગુ; તેમજ ઘઉં, તલ અને મુદગ (મૂંગ)—આ અર્પણોથી પિતૃદેવો એક માસ સુધી પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 38
आम्रान् पाने रतानिक्षून् मृद्वीकांश्च सदाडिमान् / विदार्याश्च भरण्डाश्च श्राद्धकाले प्रादपयेत्
શ્રાદ્ધકાળે વિધિપૂર્વક કેરી, પીવા યોગ્ય રસવાળી શેરડી, દ્રાક્ષ અને દાડમ; તેમજ વિદારી અને ભરણ્ડા ફળ પણ અર્પણ કરવાં જોઈએ।
Verse 39
लाजान् मधुयुतान् दद्यात् सक्तून् शर्करया सह / दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन शृङ्गाटककशेरुकान्
મધુ મિશ્રિત લાજ (ભૂંજેલા ધાન) આપવાં અને ખાંડ સાથે સક્તુ અર્પણ કરવું. શ્રાદ્ધમાં પ્રયત્નપૂર્વક શૃંગાટક (સિંઘોડા) અને કશેરુક (ખાદ્ય કંદ) પણ આપવાં।
Verse 40
द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन् मासान् हारिणेनतु / औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनेह पञ्च तु
માછલીના માંસથી (દોષ/અશૌચનો) સમય બે માસ; હરણના માંસથી ત્રણ; ભેંસ/ઘેટાંના માંસથી ચાર; અને પક્ષીના માંસથી અહીં પાંચ માસ થાય છે।
Verse 41
षण्मासांश्छागमांसेन पार्षतेनाथ सप्त वै / अष्टावेणस्य मांसेन रौरवेण नवैव तु
બકરાના માંસથી (દોષ/અશૌચ) છ માસ; ‘પાર્ષત’ પ્રાણીના માંસથી સાત; ‘વેણ’ના માંસથી આઠ; અને ‘રૌરવ’ના માંસથી નિશ્ચિત નવ માસ થાય છે।
Verse 42
दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिषामिषैः / शशकूर्मर्योर्मांसेन मासानेकादशैव तु
વરાહ અને મહિષના માંસથી પિતૃગણ દસ માસ સુધી તૃપ્ત થાય છે; પરંતુ શશક અને કૂર્મના માંસથી તેઓ નિશ્ચયે અગિયાર માસ તૃપ્ત રહે છે।
Verse 43
संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन तु / वार्ध्रोणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी
ગાયના દૂધથી એક વર્ષ સુધી તૃપ્તિ થાય છે; તેમ જ દૂધથી અને દૂધમાં રાંધેલા પાયસ (ખીર)થી પણ. પરંતુ વાર্ধ્રોણસ (વરાહ)ના માંસથી બાર વર્ષોની તૃપ્તિ કહેવાય છે।
Verse 44
कालशाकं महाशल्कं खङ्गलोहामिषं मधु / आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्वशः
કાલશાક, મહાશલ્ક (મોટી માછલી), ખઙ્ગ-લોહનું માંસ, મધુ વગેરે—આ બધું મુનિઓનું અન્ન ગણાય છે અને ‘આનંત્ય’ એટલે અપરિમિત ફળપ્રાપ્તિ માટે ઉપકારક કહેવાય છે।
Verse 45
क्रीत्वा लब्ध्वा स्वयं वाथ मृतानाहृत्य वा द्विजः / दद्याच्छ्राद्धे प्रयत्नेन तदस्याक्षयमुच्यते
ખરીદી કરીને, દાનમાં મેળવીને, પોતાનાં પ્રયત્નથી પ્રાપ્ત કરીને, અથવા મૃતકોએ છોડી ગયેલું પણ એકત્ર કરીને—જો દ્વિજ શ્રાદ્ધમાં પ્રયત્નપૂર્વક અર્પણ કરે, તો તેનું ફળ અક્ષય કહેવાય છે।
Verse 46
पिप्पलीं क्रमुकं चैव तथा चैव मसूरकम् / कूष्माण्डालाबुवार्ताकान् भूस्तृणं सुरसं तथा
પિપ્પલી, ક્રમુક (સોપારી) અને મસૂરક; તેમજ કૂષ્માંડ (ઍશ ગોર્ડ), આલાબૂ (લૌકી), વાર્તાક (રીંગણ), ભૂસ્તૃણ અને સુરસા (તુલસી) પણ।
Verse 47
कुसुम्भपिण्डमूलं वै तन्दुलीयकमेव च / राजमाषांस्तथा क्षीरं माहिषं च विवर्जयेत्
કુસુંભ પિંડનું મૂળ, તંદુલીયક શાક, રાજમાષ અને મહિષનું દૂધ—આ બધું અવશ્ય ત્યજવું જોઈએ।
Verse 48
कोद्रवान् कोविदारांश्चपालक्यान् मरिचांस्तथा / वर्जयेत् सर्वयत्नेन श्राद्धकाले द्विजोत्तमः
શ્રાદ્ધકાળે દ્વિજોત્તમે સર્વ પ્રયત્નથી કોડ્રવ, કોવિદારના પુષ્પ/ફળ, પાલક્ય શાક અને મરીચ—આ બધું વर्जવું।
Frequently Asked Questions
The dark-fortnight tithis from pratipat onward are commended, progressively auspicious, with caturdaśī generally prohibited; however, for those slain by weapons, śrāddha may be performed on caturdaśī.
It presents a multi-type framework: nitya (daily), kāmya (desire-motivated), naimittika (occasion-specific), plus ekoddiṣṭa-related forms, vṛddhi/pārvaṇa, a travel form, a purification form, and daivika. This taxonomy governs intention, eligibility, timing, and expected phala (results), aligning ritual with both social dharma and liberation-oriented merit.
Saṃkrānti days are explicitly said to give inexhaustible merit, and the chapter also praises eclipses, solstices, equinoxes, and vyatīpāta conjunctions as exceptionally fruitful occasions for kāmya rites.
The Gaṅgā is singled out for inexhaustible fruit, and sites such as Prayāga, Amarakantaka, Gayā, Varāha Mountain, Gaṅgādvāra (Haridvāra), Prabhāsa, Kurukṣetra, Kedāra, Phalgu-tīrtha, Naimiṣāraṇya, Sarasvatī, Puṣkara, Narmadā locations, Śrīśaila, and especially Vārāṇasī are praised.
Recommended items include rice, barley, black gram, sesame, wheat, green gram, roots/fruits, and various fruits (mango, sugarcane juice, grapes, pomegranate), along with specific preparations (parched grain with honey, saktu with sugar, water-chestnut, tubers). Items to avoid include kusumbha root, tandulīyaka greens, rāja-māṣa, buffalo milk, kodo millet, kovidāra blossoms/pods, pālakya greens, and black pepper.