Adhyaya 22
Durjaya, Urvaśī, and the Expiation at Vārāṇasī (Genealogy and Sin-Removal through Viśveśvara)
પાછલા અધ્યાય પછી સૂત જયધ્વજથી તાલજઙ્ઘ સુધી અને યાદવ શાખાઓનું વંશવર્ણન કરીને વીતિહોત્રની પરંપરાને અનંત અને દુર્જય સુધી સ્થાપે છે. ત્યારબાદ ઉપદેશરૂપ કથામાં કાલિન્દી તટે દુર્જય અપ્સરા ઉર્વશી પર મોહિત થઈ વારંવાર આસક્તિમાં ફસાય છે. રાજધાની પરત ફરતાં તેની પતિવ્રતા પત્ની તેની આંતરિક લાજ સમજી ભય નહીં, શુદ્ધિનો માર્ગ બતાવે છે અને પ્રાયશ્ચિત્ત માટે કણ્વ મુનિ પાસે જવા પ્રેરે છે. ગંધર્વની માળા બળપૂર્વક છીનવવી અને ઉન્મત્ત ભટકણથી તેનું પુનઃપતન થાય છે; પછી જાગૃતિ અને દીર્ઘ તપ થાય છે. તપથી પ્રસન્ન કણ્વ વારાણસી યાત્રા, ગંગાસ્નાન, દેવ-પિતૃ તર્પણ અને વિશ્વેશ્વર લિંગદર્શનનું વિધાન આપે છે—પાપનાશ માટે. દુર્જય શુદ્ધ થઈ રાજ્યમાં પરત આવે છે, સુપ્રતીકને જન્મ આપે છે અને આગળ ક્રોષ્ટુ વંશધારાની કથા શ्रोतાઓ માટે પાપક્ષયક તરીકે આગળ વધે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकविशो ऽध्यायः सूत उवाच जयध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् तालाजङ्घ इति स्मृतः / शतपुत्रास्तु तस्यासन् तालजङ्घाः प्रकीर्तिताः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં એકવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. સૂત બોલ્યા—જયધ્વજનો પુત્ર તાળજઙ્ઘ નામે સ્મૃત થયો; તેના સો પુત્રો હતા, તેઓ તાળજઙ્ઘો તરીકે પ્રખ્યાત થયા।
Verse 2
तेषां ज्येष्ठो महावीर्यो वीतिहोत्रो ऽभवन्नृपः / वृषप्रभृतयश्चान्ये यादवाः पुण्यकर्मिणः
તેમામાં જેઠ મહાવીર્ય રાજા વીતિહોત્ર થયો. અને વૃષથી આરંભ કરીને અન્ય પણ પુણ્યકર્મી યાદવો હતા।
Verse 3
वृषो वंशकरस्तेषां तस्य पुत्रो ऽभवन्मधुः / मधोः पुत्रशतं त्वासीद् वृषणस्तस्य वंशभाक्
તેમામાં વૃષ વંશનો પ્રవర્તક થયો; તેનો પુત્ર મધુ થયો. મધુના સો પુત્રો હતા; તેમામાં વૃષણ વંશનો ધારક બન્યો।
Verse 4
वीतिहोत्रसुतश्चापि विश्रुतो ऽनन्त इत्युत / दुर्जयस्तस्य पुत्रो ऽबूत् सर्वशास्त्रविशारदः
વીતિહોત્રનો પુત્ર પણ અનંત નામે વિશ્રુત થયો. તેનો પુત્ર દુર્જય હતો, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વિશારદ હતો।
Verse 5
तस्य भार्या रूपवती गुणैः सर्वैरलङ्कृता / पतिव्रतासीत् पतिना स्वधर्मपरिपालिका
તેણીની પત્ની રૂપવતી હતી અને સર્વ ગુણોથી અલંકૃત હતી. તે પતિવ્રતા બની પતિ સાથે પોતાના સ્વધર્મનું યથાવત્ પાલન કરતી હતી.
Verse 6
स कदाचिन्महाभागः कालिन्दीतीरसंस्थिताम् / अपश्यदुर्वशीं देवीं गायन्तीं मधुरस्वनाम्
એક વખત તે મહાભાગે કાલિન્દી (યમુના)ના કિનારે ઊભેલી, મધુર સ્વરે ગાતી દેવી ઉર્વશીને જોઈ.
Verse 7
ततः कामाहतमनास्तत्समीपमुपेत्य वै / प्रोवाच सुचिरं कालं देवि रन्तुं मयार्ऽहसि
પછી કામથી વ્યાકુલ મનવાળો તે તેની નજીક જઈ બોલ્યો—“દેવી, તું લાંબા સમય સુધી મારી સાથે રતિ-આનંદ કરવા કૃપા કરીને સંમત થા.”
Verse 8
सा देवी नृपतिं दृष्ट्वा रूपलावण्यसंयुतम् / रेमे तेन चिरं कालं कामदेवमिवापरम्
રૂપ-લાવણ્યથી યુક્ત તે નૃપતિને જોઈ તે દિવ્ય કન્યા તેની સાથે લાંબા સમય સુધી રમી; જાણે તે બીજો કામદેવ હોય તેમ।
Verse 9
कालात् प्रबुद्धो राजा तामुर्वशीं प्राह शोभनाम् / गमिष्यामि पुरीं रम्यां हसन्ती साब्रवीद् वचः
સમય આવતા રાજા જાગ્યો અને તે શોભના ઉર્વશીને કહ્યું—“હું રમ્ય નગરીમાં જઈશ.” ત્યારે તે હસતાં હસતાં આ વચન બોલી.
Verse 10
न ह्यनेनोपभोगेन भवता राजसुन्दर / प्रीतिः संजायते मह्यं स्थातव्यं वत्सरं पुनः
હે રાજસુંદર! તારી સાથે આવા ઉપભોગથી મારા હૃદયમાં સાચી પ્રીતિ ઉત્પન્ન થતી નથી. તેથી તારે ફરી એક વર્ષ અલગ રહીવું પડશે.
Verse 11
तामब्रवीत् स मतिमान् गत्वा शीघ्रतरं पुरीम् / आगमिष्यामि भूयो ऽत्र तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हसि
તે બુદ્ધિમાને તેણીને કહ્યું—“હું ઝડપથી નગરીમાં જઈ ફરી અહીં આવીશ; તેથી મને અનુમતિ આપવી તને યોગ્ય છે.”
Verse 12
तमब्रवीत् सा सुभगा तथा कुरु विशांपते / नान्ययाप्सरसा तावद् रन्तव्यं भवत् पुनः
તે સుభગા અપ્સરાએ તેને કહ્યું—“તેમ જ કર, હે પ્રજાના સ્વામી; પરંતુ ત્યાં સુધી તું બીજી કોઈ અપ્સરასთან ફરી રમણ ન કર.”
Verse 13
ओमित्युक्त्वा ययौ तूर्णं पुरीं परमशोभनाम् / गत्वा पतिव्रतां पत्नीं दृष्ट्वा बीतो ऽभवन्नृपः
“ઓમ” કહી તે ઝડપથી પરમ શોભાયમાન નગરીમાં ગયો. ત્યાં જઈ પતિવ્રતા પત્નીને જોઈ રાજા ભયભીત થયો.
Verse 14
संप्रेक्ष्य सा गुणवती भार्या तस्य पतिव्रता / भीतं प्रसन्नया प्राह वाचा पीनपयोधरा
તે ગુણવતી પતિવ્રતા પત્નીએ તેને ભયભીત જોઈ પ્રસન્ન અને શાંત વાણીથી કહ્યું; તે સતી, ગૌરવમયી નારી હતી.
Verse 15
स्वामिन् किमत्र भवतो भीतिरद्य प्रवर्तते / तद् ब्रूहि मे यथा तत्त्वं न राज्ञां कीर्तये त्विदम्
સ્વામી, આજે અહીં આપના હૃદયમાં ભય કેમ ઉપજ્યો છે? તત્ત્વ જેમ છે તેમ મને કહો; રાજાઓની કીર્તિ માટે નહીં, તત્ત્વબોધ માટે હું પૂછું છું।
Verse 16
स तस्या वाक्यमाकर्ण्य लज्जावनतचेतनः / नोवाच किञ्चिन्नृपतिर्ज्ञानदृष्ट्या विवेद सा
તેના વચન સાંભળી નૃપતિ લજ્જાથી નમ્ર ચિત્ત થયો અને કશું બોલ્યો નહીં; પરંતુ તેણીએ જ્ઞાનદૃષ્ટિથી તેના અંતર્ભાવને જાણી લીધો।
Verse 17
न भेतव्यं त्वया स्वामिन् कार्यं पापविशोधनम् / भीते त्वयि महाराज राष्ट्रं ते नाशमेष्यति
સ્વામી, આપને ભય કરવો નહીં; આ કાર્ય પાપ-વિશોધનનું છે. મહારાજ, આપ ભયભીત થશો તો આપનું રાજ્ય નાશ પામશે।
Verse 18
तदा स राजा द्युतिमान् निर्गत्य तु पुरात् ततः / गत्वा कण्वाश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा तत्र महामुनिम्
ત્યારે તે તેજસ્વી રાજા નગરમાંથી નીકળી પવિત્ર કણ્વાશ્રમમાં ગયો અને ત્યાં મહામુનિના દર્શન કર્યા।
Verse 19
निशम्य कण्ववदनात् प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / जगाम हिमवत्पृष्ठं समुद्दिश्य महाबलः
કણ્વના મુખેથી શુભ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિ સાંભળી તે મહાબલી હિમવંતના ઊંચા પીઠભાગ તરફ દિશા કરીને નીકળી પડ્યો।
Verse 20
सो ऽपश्यत् पथि राजेन्द्रो गन्धर्ववरमुत्तमम् / भ्राजमानं श्रिया व्योम्नि भूषितं दिव्यमालया
ત્યારે રાજેન્દ્રે માર્ગમાં એક ઉત્તમ ગંધર્વને જોયો; તે આકાશમાં શ્રીસમૃદ્ધિથી તેજસ્વી હતો અને દિવ્ય માળાથી શોભિત હતો.
Verse 21
वीक्ष्य मालाममित्रघ्नः सस्माराप्सरसां वराम् / उर्वशीं तां मनश्चक्रे तस्या एवेयमर्हति
માળાને જોઈ શત્રુઘ્ને અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠાનું સ્મરણ કર્યું. ઉર્વશી પર મન સ્થિર કરી વિચાર્યું—“આ માળા તો એને જ યોગ્ય છે.”
Verse 22
सो ऽतीव कामुको राजा गन्धर्वेणाथ तेन हि / चकार सुमहद् युद्धं मालामादातुमुद्यतः
એ રાજા કામથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ તે ગંધર્વ સાથે મહાયુદ્ધ કરવા લાગ્યો; માળા લઈ લેવા માટે ઉદ્યત હતો.
Verse 23
विजित्य समरे मालां गृहीत्वा दुर्जयो द्विजाः / जगाम तामप्सरसं कालिन्दीं द्रष्टुमादरात्
સમરમાં વિજય મેળવી માળા લઈને, અજય દ્વિજ દુર્જય આદરપૂર્વક તે અપ્સરા કાલિન્દીને જોવા ગયો.
Verse 24
अदृष्ट्वाप्सरसं तत्र कामबाणाभिपीडितः / बभ्राम सकलां पृथ्वीं सप्तद्वीपसमन्विताम्
ત્યાં તે અપ્સરાને ન જોઈ, કામદેવના બાણોથી પીડિત થઈ, સાત દ્વીપો સહિત સમગ્ર પૃથ્વી પર ભટકતો રહ્યો.
Verse 25
आक्रम्य हिमवत्पार्श्वमुर्वशीदर्शनोत्सुकः / जगाम शैलप्रवरं हेमकूटमिति श्रुतम्
ઉર્વશીના દર્શન માટે ઉત્સુક થઈ તે હિમવતના પાર्श્વભાગને ઓળંગી, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ હેમકૂટ પર ગયો—એવું પરંપરામાં શ્રુતિરૂપે સાંભળાય છે।
Verse 26
तत्र तत्राप्सरोवर्या दृष्ट्वा तं सिंहविक्रमम् / कामं संदधिरे घोरं भूषितं चित्रमालया
અહીં ત્યાં અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠોએ, સિંહસમાન પરાક્રમી અને વિચિત્ર માળાથી શોભિત તેને જોઈ, ઘોર કામનાથી વ્યાકુળતા ધારણ કરી।
Verse 27
संस्मरन्नुर्वशीवाक्यं तस्यां संसक्तमानसः / न पश्यति स्मताः सर्वागिरिशृङ्गाणिजग्मिवान्
ઉર્વશીના વચનો સ્મરી, તેની તરફ આસક્ત મનથી તે કશું જ ન જોતો આગળ વધ્યો; પર્વતશિખરો પણ ન જોઈને પાર કરી ગયો।
Verse 28
तत्राप्यप्सरसं दिव्यामदृष्ट्वा कामपीडितः / देवलोकं महामेरुं ययौ देवपराक्रमः
ત્યાં પણ દિવ્ય અપ્સરાને ન જોઈ, કામથી પીડિત દેવપરાક્રમ દેવલોક તરફ, મહામેરુની દિશામાં આગળ વધ્યો।
Verse 29
स तत्र मानसं नाम सरस्त्रैलोक्यविश्रुतम् / भेजे शृङ्गाण्यतिक्रम्य स्वबाहुबलभावितः
ત્યાં તેણે ‘માનસ’ નામનું, ત્રિલોકમાં વિખ્યાત સરોવર પ્રાપ્ત કર્યું; પર્વતશિખરો ઓળંગી, પોતાના ભુજબળના આધારથી તે ત્યાં પહોંચ્યો।
Verse 30
स तस्य तीरे सुभगां चरन्तीमतिलालसाम् / दृष्टवाननवद्याङ्गीं तस्यै मालां ददौ पुनः
તે તે નદી/સરોભરના કિનારે અત્યંત ઉત્કંઠાથી ફરતી એક સુભગા સ્ત્રીને જોયી. નિર્દોષ અંગવાળી તેણીને જોઈ તેણે ફરીથી તેણીને પુષ્પમાળા અર્પણ કરી.
Verse 31
स मालया तदा देवीं भूषितां प्रेक्ष्य मोहितः / रेमे कृतार्थमात्मानं जानानः सुचिरं तया
ત્યારે પુષ્પમાળાથી શોભિત દેવીએને જોઈ તે મોહિત થયો. તેણી સાથે તે લાંબા સમય સુધી રમ્યો અને પોતાને કૃતાર્થ તથા કૃતકૃત્ય માન્યો.
Verse 32
अथोर्वशी राजवर्यं रतान्ते वाक्यमब्रवीत् / किं कृतं भवता पूर्वं पुरीं गत्वा वृथा नृप
પછી રતિક્રીડાના અંતે ઉર્વશીએ રાજશ્રેષ્ઠને કહ્યું— “હે નૃપ! પહેલાં તમે નગરમાં જઈ વ્યર્થ શું કર્યું?”
Verse 33
स तस्यै सर्वमाचष्ट पत्न्या यत् समुदीरितम् / कण्वस्य दर्शनं चैव मालापहरणं तथा
તેણે પત્નીએ જે કહ્યું હતું તે બધું તેણીને જણાવ્યું— કણ્વનું દર્શન પણ અને માળા અપહરણની ઘટના પણ.
Verse 34
श्रुत्वैतद् व्याहृतं तेन गच्छेत्याह हितैषिणी / शापं दास्यति ते कण्वो ममापि भवतः प्रिया
તેના શબ્દો સાંભળી હિતેચ્છુ સ્ત્રીએ કહ્યું— “જાઓ.” પછી ઉમેર્યું— “કણ્વ તમને શાપ આપશે; છતાં હું પણ તમારી પ્રિયા છું.”
Verse 35
तयासकृन्महाराजः प्रोक्तो ऽपि मदमोहितः / न तत्यजाथ तत्पार्श्वं तत्र संन्यस्तमानसः
તેણીએ વારંવાર સમજાવ્યું છતાં મદ અને મોહથી મોહિત મહારાજાએ તેની બાજુ છોડીને ન ગયો; તેનું મન ત્યાં જ સંપૂર્ણ રીતે આસક્ત રહ્યું.
Verse 36
ततोर्वशी कामरूपा राज्ञे स्वं रूपमुत्कटम् / सुरोमशं पिङ्गलाक्षं दर्शयामास सर्वदा
પછી કામરૂપિણી ઉર્વશીએ રાજાને પોતાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી રૂપ સતત દર્શાવ્યું—રોમાંચિત દેહ અને પિંગળ (પીળાશ-ભૂરા) નેત્રોવાળું.
Verse 37
तस्यां विरक्तचेतस्कः स्मृत्वा कण्वाभिभाषितम् / धिङ्मामिति विनिश्चित्यतपः कर्तुं समारभत्
ત્યાં તેનું ચિત્ત વિરક્ત થયું; કણ્વ મુનિના વચન સ્મરી ‘ધિક્ મને!’ એવો નિશ્ચય કરીને તેણે તપ કરવાનું આરંભ્યું.
Verse 38
संवत्सरद्वादशकं कन्दमूलफलाशनः / भूय एव द्वादशकं वायुभक्षो ऽभवन्नृपः
બાર વર્ષ સુધી તે રાજા કંદ-મૂળ-ફળ ખાઈ રહ્યો; અને ફરી બીજા બાર વર્ષ સુધી તે માત્ર વાયુ પર જીવતો થયો.
Verse 39
गत्वा कण्वाश्रमं भीत्या तस्मै सर्वं न्यवेदयत् / वासमप्सरसा भूयस्तपोयोगमनुत्तमम्
પછી ભયથી તે કણ્વના આશ્રમમાં ગયો અને તેમને બધું નિવેદન કર્યું—અપ્સરા ફરી ત્યાં વસવા આવી છે અને તેના અનુત્તમ તપ-યોગના સંયમની કસોટી થઈ રહી છે.
Verse 40
वीक्ष्य तं राजशार्दूलं प्रसन्नो भगवानृषिः / कर्तुकामो हि निर्बोजं तस्याघमिदमब्रवीत्
તે રાજશાર્દૂલને જોઈ ભગવાન ઋષિ પ્રસન્ન થયા. અને તેના પાપને નિર્બીજ કરવા ઇચ્છીને તેમણે તેને આ વચન કહ્યાં.
Verse 41
गच्छ वाराणसीं दिव्यामीश्वराध्युषितां पुरीम् / आस्ते मोचयितुं लोकं तत्र देवो महेश्वरः
તમે દિવ્ય વારાણસી જાઓ—ઈશ્વર અધિષ્ઠિત એ નગરીમાં. ત્યાં દેવ મહેશ્વર લોકને મુક્ત કરવા નિવાસ કરે છે.
Verse 42
स्नात्वा संतर्प्य विधिवद् गङ्गायान्देवताः पितॄन् / दृष्ट्वा विश्वेश्वरं लिङ्गङ्किल्बिषान्मोक्ष्यसे ऽखिलात्
ગંગામાં સ્નાન કરીને અને વિધિપૂર્વક દેવતાઓ તથા પિતૃઓને તર્પણ આપી, પછી વિશ્વેશ્વર લિંગનું દર્શન કરવાથી તું સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થશો.
Verse 43
प्रणम्य शिरसा कण्वमनुज्ञाप्य च दुर्जयः / वाराणस्यां हरं दृष्ट्वा पापान्मुक्तो ऽभवत् ततः
દુર્જયે શિર નમાવી કણ્વ ઋષિને પ્રણામ કર્યો અને તેમની અનુમતિ લઈને વારાણસી ગયો. ત્યાં હર (શિવ)ના દર્શનથી તે પાપમુક્ત થયો.
Verse 44
जगाम स्वपुरीं शुभ्रां पालयामास मेदिनीम् / याजयामास तं कण्वो याचितो घृणया मुनिः
તે પોતાની તેજસ્વી રાજધાનીમાં પાછો ગયો અને ધરતીનું પાલન કરવા લાગ્યો. પછી વિનંતી થતાં કરુણાથી પ્રેરિત મুনি કણ્વે તેના માટે પુરોહિતરૂપે યજ્ઞાદિ કર્મો કરાવ્યાં.
Verse 45
तस्य पुत्रो ऽथ मतिमान् सुप्रतीक इति श्रुतः / बभूव जातमात्रं तं राजानमुपतस्थिरे
પછી તેનો બુદ્ધિમાન પુત્ર ‘સુપ્રતીક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. જન્મતાં જ સૌએ તેને રાજા માનીને નજીક આવી તેની સેવા-ઉપસ્થિતિ કરી.
Verse 46
उर्वश्यां च महावीर्याः सप्त देवसुतोपमाः / कन्या जगृहिरे सर्वा जन्धर्वदयिता द्विजाः
અને ઉર્વશીમાંથી મહાતેજસ્વી સાત કન્યાઓ જન્મीं, દેવપુત્રો સમાન. ગંધર્વોને પ્રિય એવી તે સર્વને દ્વિજ ઋષિઓએ વિવાહમાં ગ્રહણ કરી.
Verse 47
एष व कथितः सम्यक् सहस्त्रजित उत्तमः / वंशः पापहरो नृणां क्रोष्टोरपि निबोधत
આ રીતે શ્રેષ્ઠ સહસ્રજિતનું યોગ્ય વર્ણન કરવામાં આવ્યું. હવે ક્રોષ્ટુનો વંશ પણ જાણો—આ વંશ મનુષ્યોના પાપો હરણ કરે છે એમ કહેવાય છે.
Frequently Asked Questions
Desire-driven transgression leads to instability, but sin can be rendered “seedless” through a sequence of remorse, guided prāyaścitta, sustained tapas, and culminating tīrtha practice—especially Gaṅgā bathing and Viśveśvara-liṅga darśana at Vārāṇasī.
It is described as Īśvara’s own city where Maheśvara abides for world-liberation; ritual purity (snāna, tarpaṇa) paired with direct darśana of Viśveśvara functions as the decisive purifier that removes all sins.
After concluding Durjaya’s purification and succession (Supratīka), the text explicitly signals a transition: it has described Sahasrajit properly and now turns to the lineage of Kroṣṭu, continuing the dynastic framework.