Adhyaya 21

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे विशो ऽध्यायः रोमहर्षण उवाच ऐलः पुरूरवाश्चाथ राजा राज्यमपालयत् / तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रसमतेजसः

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગના એકવીસમા અધ્યાયમાં રોમહર્ષણ બોલ્યા—ત્યારે ઐલ પુરૂરવા રાજાએ રાજ્યનું પાલન અને રક્ષણ કર્યું. તેને ઇન્દ્રસમાન તેજવાળા છ પુત્રો થયા.

Verse 2

आयुर्मायुरमावायुर्विश्वायुश्चैव वीर्यवान् / शतायुश्च श्रुतायुश्च दिव्याश्चैवोर्वशीसुताः

આયુ, માયુ, અમાવાયુ અને વીર્યવાન વિશ્વાયુ; તેમજ શતાયુ, શ્રુતાયુ અને દિવ્ય—આ જ ઉર્વશીના પુત્રો હતા.

Verse 3

आयुषस्तनया वीराः पञ्चैवासन् महौजसः / स्वर्भानुतनयायां वै प्रभायामिति नः श्रुतम्

અમે સાંભળ્યું છે કે આયુષના પાંચ વીર પુત્રો હતા, સર્વે મહાતેજસ્વી; તેઓ સ્વર્ભાનુની પુત્રી પ્રભામાંથી જન્મ્યા.

Verse 4

नहुषः प्रथमस्तेषां धर्मज्ञो लोकविश्रुतः / नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः

તેમામાં નહુષ પ્રથમ હતો—ધર્મજ્ઞ અને લોકવિખ્યાત. નહુષના વારસ છ હતા, જેમનું તેજ ઇન્દ્ર સમાન હતું.

Verse 5

उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महाबलाः / यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पञ्चको ऽश्वकः

પિતૃઓની પુત્રી વિરજામાંથી મહાબળ પુત્રો જન્મ્યા—યતિ, યયાતિ, સંયાતિ, આયાતિ અને પંચક (અશ્વક).

Verse 6

तेषां ययातिः पञ्चानां महाबलपराक्रमः / देवयानीमुखनसः सुतां भार्यामवाप सः / शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

એ પાંચમાં યયાતિ મહાબળ અને પરાક્રમી હતો. તેણે ઉશનસ્ (શુક્ર)ની પુત્રી દેવયાનીને પત્ની તરીકે પ્રાપ્ત કરી; તેમજ વૃષપર્વણની પુત્રી અસુરકન્યા શર્મિષ્ઠાને પણ સ્વીકારી.

Verse 7

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत / द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा चाप्यजीजनत्

દેવયાનીએ યદુ અને તુર્વસુને જન્મ આપ્યો; અને શર્મિષ્ઠાએ પણ દ્રુહ્યુ, અનુ અને પૂરুকে જન્મ આપ્યો.

Verse 8

सो ऽभ्यषिञ्चदतिक्रम्य ज्येष्ठं यदुमनिन्दितम् / पुरुमेव कनीयासं पितुर्वचनपालकम्

તેણે નિર્દોષ જ્યેષ્ઠ યદુને વટાવી રાજાભિષેક કર્યો અને પિતૃવચનનું પાલન કરનાર કનિષ્ઠ પુરૂને જ અભિષિક્ત કર્યો।

Verse 9

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं पुत्रमादिशत् / दक्षिणापरयो राजा यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत् / प्रतीच्यामुत्तारायां च द्रुह्युं चानुमकल्पयत्

દક્ષિણ‑પૂર્વ દિશામાં રાજાએ પુત્ર તુર્વસુને નિયુક્ત કર્યો; દક્ષિણ‑પશ્ચિમ પ્રદેશમાં જ્યેષ્ઠ યદુને ગોઠવ્યો; અને પશ્ચિમ તથા ઉત્તર દિશામાં દ્રુહ્યુને પણ યથાવિધિ ફાળવ્યો।

Verse 10

तैरियं पृथिवी सर्वा धर्मतः परिपालिता / राजापि दारसहितो नवं प्राप महायशाः

તેમના દ્વારા સમગ્ર પૃથ્વી ધર્મ મુજબ રક્ષાઈ; અને મહાયશસ્વી રાજા પણ રાણીসহ નવી સમૃદ્ધિ તથા કીર્તિને પ્રાપ્ત થયો।

Verse 11

यदोरप्यभवन् पुत्राः पञ्च देवसुतोपमाः / सहस्त्रजित् तथाज्येष्ठः क्रोषटुर्नालो ऽजितोरघुः

યદુને પણ દેવપુત્ર સમાન પાંચ પુત્રો થયા—સહસ્ત્રજિત્, અને જ્યેષ્ઠ ક્રોષટુ, નાલ, અજિત તથા રઘુ।

Verse 12

सहस्त्रजित्सुतस्तद्वच्छतजिन्नाम पार्थिवः / सुताः शतजितो ऽप्यासंस्त्रयः परमधार्मिकाः

સહસ્ત્રજિતનો પુત્ર શતજિત્ નામનો રાજા થયો; અને શતજિતના પણ ત્રણ પુત્રો થયા, જે પરમ ધાર્મિક હતા।

Verse 13

हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयः परः / हैहयस्याभवत् पुत्रो धर्म इत्यभिविश्रुतः

હૈહય અને હય નામના રાજાઓ હતા, તેમજ ઉત્તમ રાજા વેણુહય પણ હતો. હૈહયને ‘ધર્મ’ નામે પ્રખ્યાત પુત્ર થયો.

Verse 14

तस्य पुत्रो ऽभवद् विप्रा धर्मनेत्रः प्रतापवान् / धर्मनेत्रस्य कीर्तिस्तु संजितस्तत्सुतो ऽभवत्

હે વિપ્રો, તેનો પ્રતાપવાન પુત્ર ધર્મનેત્ર થયો. ધર્મનેત્રને કીર્તિ નામનો પુત્ર થયો અને કીર્તિનો પુત્ર સંજિત થયો.

Verse 15

महिष्मान् संजितस्याभूद् भद्रश्रेण्यस्तदन्वयः / भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्दमो नाम पार्थिवः

સંજિતથી મહિષ્માન થયો; તે વંશમાં ભદ્રશ્રેણ્ય ઉત્પન્ન થયો. ભદ્રશ્રેણ્યનો વારસ દુર્દમ નામનો રાજા હતો.

Verse 16

दुर्दमस्य सुतो धीमान् धनको नाम वीर्यवान् / धनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकसम्मताः

દુર્દમનો બુદ્ધિમાન અને પરાક્રમી પુત્ર ધનક નામનો હતો. ધનકના ચાર વારસ હતા, જે લોકમાં માન્ય હતા.

Verse 17

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च / कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत् कार्तवीर्योर्ऽजुनो ऽभवत्

કૃતવીર્ય, કૃતાગ્નિ અને કૃતવર્મા હતા; ચોથો કૃતૌજા થયો. કૃતવીર્યથી અર્જુન (કાર્તવીર્યાર્જુન) જન્મ્યો.

Verse 18

सहस्त्रबाहुर्द्युतिमान् धनुर्वेदविदां वरः / तस्य रामो ऽभवन्मृत्युर्जामदग्न्यो जनार्दनः

સહસ્રબાહુ તેજસ્વી હતો અને ધનુર્વેદ જાણનારામાં શ્રેષ્ઠ; પરંતુ તેના માટે જમદગ્ન્ય જનાર્દન રામ જ મૃત્યુરૂપ બન્યો।

Verse 19

तस्य पुत्रशतान्यासन् पञ्च तत्र महारथाः / कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो नमस्विनः

તેના સૈકડો પુત્રો હતા; તેમાં પાંચ મહારથી—અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, બળવાન, શૂર, ધર્માત્મા અને નમસ્કારયોગ્ય હતા।

Verse 20

शूरश्च शूरसेनश्च धृष्णः कृष्णस्तथैव च / जयध्वजश्च बलवान् नारायणपरो नृपः

શૂર અને શૂરસેન, તેમજ ધૃષ્ણ અને કૃષ્ણ; અને બળવાન જયધ્વજ—આ નૃપ નારાયણપરાયણ હતો।

Verse 21

शूरसेनादयः सर्वे चत्वारः प्रथितौजसः / रुद्रभक्ता महात्मानः पूजयन्ति स्म शङ्करम्

શૂરસેન વગેરે તે ચારેય પરાક્રમે પ્રસિદ્ધ; મહાત્મા રુદ્રભક્ત હતા અને શંકરની પૂજા કરતા હતા।

Verse 22

जयध्वजस्तु मतिमान् देवं नारायणं हरिम् / जगाम शरणं विष्णुं दैवतं धर्मतत्परः

પરંતુ મતિવાન જયધ્વજ ધર્મમાં તત્પર રહી દેવ હરિ નારાયણ—વિષ્ણુ—ની શરણમાં ગયો અને તેમને જ ઇષ્ટદેવ માન્યા।

Verse 23

तमूचुरितरे पुत्रा नायं धर्मस्तवानघ / ईश्वराराधनरतः पितास्माकमभूदिति

ત્યારે અન્ય પુત્રોએ કહ્યું—હે નિષ્પાપ! આ તારો ધર્મ નથી; કારણ કે અમારા પિતા ઈશ્વર-આરાધનામાં રત હતા.

Verse 24

तानब्रवीन्महातेजा एष धर्मः परो मम / विष्णोरंशेन संभूता राजानो यन्महीतले

મહાતેજસ્વીએ તેમને કહ્યું—આ જ મારો પરમ ધર્મ છે: પૃથ્વી પરના રાજાઓ વિષ્ણુના અંશથી જન્મે છે.

Verse 25

राज्यं पालयतावश्यं भगवान् पुरुषोत्तमः / पूजनीयो यतो विष्णुः पालको जगतो हरिः

રાજ્યનું પાલન કરનારએ નિશ્ચયે ભગવાન પુરુષોત્તમને આધાર રાખવો જોઈએ; કારણ કે વિષ્ણુ પૂજનીય છે, હરિ જગતનો પાલક છે.

Verse 26

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च स्वयंभुवः / तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ताः सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः

સ્વયંભૂની ત્રણ મૂર્તિઓ કહેવાઈ છે—સાત્ત્વિકી, રાજસી અને તામસી—જે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કારણ છે.

Verse 27

सत्त्वात्मा भगवान् विष्णुः संस्थापयति सर्वदा / सृजेद् ब्रह्मा रजोमूर्तिः संहरेत् तामसो हरः

સત્ત્વસ્વરૂપ ભગવાન વિષ્ણુ સદા જગતને સ્થિર રાખે છે; રજોમૂર્તિ બ્રહ્મા સર્જન કરે છે; અને તમોમૂર્તિ હર (શિવ) સંહાર કરે છે.

Verse 28

तस्मान्महीपतीनां तु राज्यं पालयतामयम् / आराध्यो भगवान् विष्णुः केशवः केशिमर्दनः

અતએવ રાજ્યનું પાલન અને રક્ષણ કરનાર રાજાઓ માટે આ જ યોગ્ય માર્ગ છે—ભગવાન વિષ્ણુ, કેશવ, કેશીમર્દન, પરમ આરાધ્ય રૂપે પૂજનીય છે.

Verse 29

निशम्य तस्य वचनं भ्रातरो ऽन्ये मनस्विनः / प्रोचुः संहारकृद् रुद्रः पूजनीयो मुमुक्षुभिः

તેનું વચન સાંભળી અન્ય મનસ્વી ભાઈઓ બોલ્યા—“સંહારકર્તા રુદ્ર મુમુક્ષુઓ દ્વારા પૂજનીય છે।”

Verse 30

अयं हि भगवान् रुद्रः सर्वं जगदिदं शिवः / तमोगुणं समाश्रित्य कल्पान्ते संहरेत् प्रभुः

આ જ ભગવાન રુદ્ર—સ્વયં શિવ—આ સમગ્ર જગતરૂપે વ્યાપ્ત છે. તમોગુણનો આશ્રય લઈને પ્રભુ કલ્પાંતમાં વિશ્વનું સંહાર કરે છે.

Verse 31

या सा घोरतरा मूर्तिरस्य तेजामयी परा / संहरेद् विद्यया सर्वं संसारं शूलभृत् तया

તેણી જે પરમ તેજોમયી, અતિ ઘોર મૂર્તિ છે—તે દિવ્ય વિદ્યાશક્તિ દ્વારા શૂલધારી સમગ્ર સંસારચક્રનું સંહાર કરે છે.

Verse 32

ततस्तानब्रवीद् राजा विचिन्त्यासौ जयध्वजः / सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वात्मा भगवान् हरिः

પછી રાજા જયધ્વજે વિચાર કરીને તેમને કહ્યું—“જીવ સત્ત્વગુણથી મુક્ત થાય છે; કારણ કે ભગવાન હરિ સત્ત્વસ્વરૂપ છે.”

Verse 33

तमूचुर्भ्रातरो रुद्रः सेवितः सात्त्विकैर्जनैः / मोचयेत् सत्त्वसंयुक्तः पूजयेशं ततो हरम्

ત્યારે ભાઈઓએ કહ્યું—સાત્ત્વિક લોકો રુદ્રની સેવા કરે છે. સત્ત્વસંયુક્ત રુદ્ર મુક્તિ આપે છે; તેથી પહેલાં ઈશ (શિવ) અને પછી હરિ (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 34

अथाब्रवीद् राजपुत्रः प्रहसन् वै जयध्वजः / स्वधर्मो मुक्तये पन्था नान्यो मुनिभिरष्यते

પછી રાજપુત્ર જયધ્વજ હસતાં હસતાં બોલ્યો—સ્વધર્મનું પાલન જ મુક્તિનો માર્ગ છે; તે સિવાય બીજો માર્ગ મુનિઓ સ્વીકારતા નથી.

Verse 35

तथा च वैष्णवी शक्तिर्नृपाणां देवता सदा / आराधनं परो धर्मो पुरारेरमितौजसः

આ રીતે વૈષ્ણવી શક્તિ રાજાઓની સદા અધિષ્ઠાત્રી દેવતા છે. ત્રિપુરારિ એવા અમિત તેજવાળા પરમેશ્વરની આરાધના જ પરમ ધર્મ છે.

Verse 36

तमब्रवीद् राजपुत्रः कृष्णो मतिमतां वरः / यदर्जुनो ऽस्मज्जनकः स्वधर्मं कृतवानिति

પછી બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ રાજપુત્ર કૃષ્ણ બોલ્યો—કારણ કે અર્જુન, અમારા પૂર્વજ, તેણે પોતાનું સ્વધર્મ આચર્યું હતું.

Verse 37

एवं विवादे वितते शूरसेनो ऽब्रवीद् वचः / प्रमाणमृषयो ह्यत्र ब्रूयुस्ते यत् तथैव तत्

આ રીતે વિવાદ વધતાં શૂરસેને કહ્યું—અહીં ઋષિઓ જ પ્રમાણ છે; તેઓ જે કહે તે જ સાચું છે.

Verse 38

ततस्ते राजशार्दूलाः पप्रच्छुर्ब्रह्मवादिनः / गत्वा सर्वे सुसंरब्धाः सप्तर्षोणां तदाश्रमम्

ત્યારે તે વ્યાઘ્રસમાન રાજાઓ સૌ દૃઢ સંકલ્પથી ઉદ્દીપ્ત થઈ સપ્તર્ષિઓના આશ્રમમાં ગયા અને ત્યાં બ્રહ્મવાદી મુનિઓને ધર્મતત્ત્વ વિષે પૂછ્યું।

Verse 39

तानब्रुवंस्ते मुनयो वसिष्ठाद्या यथार्थतः / या यस्याभिमता पुंसः सा हि तस्यैव देवता

ત્યારે વસિષ્ઠાદિ મુનિઓએ યથાર્થ કહ્યું—‘જે પુરુષને જે દેવતા અતિ પ્રિય અને અભિમત હોય, એ જ તેની ઇષ્ટદેવતા બને છે।’

Verse 40

किन्तु कार्यविशेषेण पूजिताश्चेष्टदा नृणाम् / विशेषात् सर्वदा नायं नियमो ह्यन्यथा नृपाः

પરંતુ કોઈ વિશેષ કાર્યસિદ્ધિ માટે મનુષ્યોની ચેષ્ટા અને જરૂર મુજબ દેવતાઓની પૂજા થાય છે. તેથી, હે રાજાઓ, આ નિયમ સર્વકાળ અચલ નથી; વિશેષ પ્રસંગે અન્યથા થાય છે।

Verse 41

नृपाणां दैवतं विष्णुस्तथैव च पुरन्दरः / विप्राणामग्निरादित्यो ब्रह्मा चैव पिनाकधृक्

રાજાઓ માટે વિષ્ણુ તથા પુરંદર (ઇન્દ્ર) દૈવત છે; અને વિપ્રો માટે અગ્નિ, આદિત્ય (સૂર્ય), બ્રહ્મા તથા પિનાકધારી (શિવ) પૂજ્ય દૈવત છે।

Verse 42

देवानां दैवतं विष्णुर्दानवानां त्रिशूलभृत् / गन्धर्वाणां तथा सोमो यक्षाणामपि कथ्यते

દેવતાઓનું દૈવત વિષ્ણુ છે; દાનવોનું ત્રિશૂલધારી (શિવ) છે; ગંધર્વોનું સોમ છે; અને યક્ષો માટે પણ દૈવત નિર્ધારિત છે એમ કહેવાય છે।

Verse 43

विद्याधराणां वाग्देवी साध्यानां भगवान्रविः / रक्षसां शङ्करो रुद्रः किंनराणां च पार्वती

વિદ્યાધરોની અધિષ્ઠાત્રી વાગ્દેવી છે; સાધ્યો માટે ભગવાન રવિ છે. રાક્ષસો માટે શંકર-રુદ્ર, અને કિન્નરો માટે દેવી પાર્વતી અધિષ્ઠાત્રી છે.

Verse 44

ऋषीणां दैवतं ब्रह्मा महादेवश्च शूलभृत् / मनूनां स्यादुमा देवी तथा विष्णुः सभास्करः

ઋષિઓના અધિદેવ બ્રહ્મા છે, અને શૂલધારી મહાદેવ પણ. મનુઓની અધિષ્ઠાત્રી ઉમા દેવી છે; તેમજ ભાસ્કર (સૂર્ય) સહિત વિષ્ણુ તેમના અધિપતિ છે.

Verse 45

गृहस्थानां च सर्वे स्युर्ब्रह्मा वै ब्रह्मचारिणाम् / वैखानसानामर्कः स्याद् यतीनां च महेश्वरः

ગૃહસ્થો માટે જાણે સર્વ દેવતાઓ જ અધિષ્ઠાતા છે. બ્રહ્મચારીઓ માટે નિશ્ચયે બ્રહ્મા; વૈખાનસ તપસ્વીઓ માટે અર્ક (સૂર્ય); અને યતિઓ માટે મહેશ્વર (શિવ) અધિપતિ છે.

Verse 46

भूतानां भगवान् रुद्रः कूष्माण्डानां विनायकः / सर्वेषां भगवान् ब्रह्मा देवदेवः प्रजापतिः

ભૂતોમાં ભગવાન રુદ્ર; કૂષ્માંડોમાં વિનાયક. અને સર્વ માટે ભગવાન બ્રહ્મા—દેવદેવ, પ્રજાપતિ—પરમ અધિષ્ઠાતા છે.

Verse 47

इत्येवं भगवान् ब्रह्मा स्वयं देवो ऽभ्यभाषत / तस्माज्जयध्वजो नूनं विष्ण्वाराधनमर्हति

આ રીતે સ્વયં દેવસ્વરૂપ ભગવાન બ્રહ્માએ કહ્યું: ‘અતએવ જયધ્વજ નિશ્ચયે વિષ્ણુ-આરાધનાને અર્હ છે.’

Verse 48

तान् प्रणम्याथ ते जग्मुः पुरीं परमशोभनाम् / पालयाञ्चक्रिरे पृथ्वीं जित्वा सर्वरिपून् रणे

તેમને પ્રણામ કરીને તેઓ અતિશય શોભાયમાન પોતાની નગરીમાં ગયા; અને યુદ્ધમાં સર્વ શત્રુઓને જીતી પૃથ્વીનું પાલન-શાસન કર્યું।

Verse 49

ततः कदाचिद् विप्रेन्द्रा विदेहो नाम दानवः / भीषणः सर्वसत्त्वानां पुरीं तेषां समाययौ

ત્યારબાદ, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! એક સમયે ‘વિદેહ’ નામનો દાનવ, જે સર્વ પ્રાણીઓ માટે ભયંકર હતો, તેમની નગરીમાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 50

दंष्ट्राकरालो दीप्तात्मा युगान्तदहनोपमः / शूलमादाय सूर्याभं नादयन् वै दिशो दश

તે દંષ્ટ્રાઓથી વિકરાળ, તેજસ્વી, યુગાંતની અગ્નિ સમાન હતો; સૂર્ય સમ દીપ્ત ત્રિશૂલ ધારણ કરીને ગર્જના કરતો દશ દિશાઓને ગુંજાવતો થયો।

Verse 51

तन्नादश्रवणान्मर्त्यास्तत्र ये निवसन्ति ते / तत्यजुर्जोवितं त्वन्ये दुद्रुवुर्भयविह्वलाः

તે નાદ સાંભળતાં ત્યાં વસતા મનુષ્યોમાં કેટલાંક પ્રાણ ત્યજી બેઠા; અને બીજા ભયથી વ્યાકુળ થઈ દોડીને ભાગી ગયા।

Verse 52

ततः सर्वे सुसंयत्ताः कार्तवीर्यात्मजास्तदा / युयुधुर्दानवं शक्तिगिरिकूटासिमुद्गरैः

ત્યારે કાર્તવીર્યના સર્વ પુત્રો સુસજ્જ થઈ તે દાનવ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા—શક્તિ, પર્વતશિખર, તલવાર અને ગદા વડે પ્રહાર કરતાં।

Verse 53

तान् सर्वान् दानवो विप्राः शूलेन प्रहसन्निव / वारयामास घोरात्मा कल्पान्ते भैरवो यथा

હે વિપ્રો! તે દાનવ ઘોરાત્મા, જાણે હસતો હોય તેમ, પોતાના શૂલથી સૌને અટકાવતો રહ્યો—કલ્પાંતમાં ભૈરવ જેમ।

Verse 54

शूरसेनादयः पञ्च राजानस्तु महाबलाः / युद्धाय कृतसंरम्भा विदेहं त्वभिदुद्रुवुः

શૂરસેન વગેરે પાંચ મહાબલી રાજાઓ યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત થઈ સીધા વિદેહ દેશ તરફ દોડી ગયા।

Verse 55

शूरो ऽस्त्रं प्राहिणोद् रौद्रं शूरसेनस्तु वारुणम् / प्राजापत्यं तथा कृष्णो वायव्यं धृष्ण एव च

શૂરે રૌદ્રાસ્ત્ર છોડ્યું; શૂરસેને વારુણાસ્ત્ર. તેમ જ કૃષ્ણે પ્રાજાપત્યાસ્ત્ર અને ધૃષ્ણે વાયવ્યાસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યાં।

Verse 56

जयध्वजश्च कौबेरमैन्द्रमाग्नेयमेव च / भञ्जयामास शूलेन तान्यस्त्राणि स दानवः

ત્યારે દાનવ જયધ્વજે પોતાના શૂલથી કૌબેર, ઐન્દ્ર અને આગ્નેય અસ્ત્રોને પણ તોડી ચુરચુર કરી નાખ્યા।

Verse 57

ततः कृष्णो महावीर्यो गदामादाय भीषणाम् / स्पृष्ट्वा मन्त्रेण तरसा चिक्षेप न ननाद च

પછી મહાવીર્ય કૃષ્ણે ભયંકર ગદા હાથમાં લીધી; મંત્રથી સ્પર્શ કરી તેને ભારે વેગે ફેંકી—પણ તેણે ગર્જના ન કરી।

Verse 58

संप्राप्य सा गादास्योरो विदेहस्य शिलोपमम् / न दानवं चालयितुं शशाकान्तकसंनिभम्

એ ગદા વિદેહના દૈત્યના શિલાસમાન કઠોર વક્ષસ્થળ પર વાગી છતાં, સસાના કાંટા સમ અડગ દૃઢતા ધરાવતા તે દાનવને જરાય હલાવી શકી નહિ।

Verse 59

दुद्रुवुस्ते भयग्रस्ता दृष्ट्वा तस्यातिपौरुषम् / जयध्वजस्तु मतिमान् सस्मार जगतः पतिम्

તેનું અતિશય પરાક્રમ જોઈ તેઓ ભયગ્રસ્ત થઈ દોડી ગયા; પરંતુ બુદ્ધિમાન જયધ્વજે સ્થિર ચિત્તે જગતના પતિનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 60

विष्णुं ग्रसिष्णुं लोकादिमप्रमेयमनामयम् / त्रातारं पुरुषं पूर्वं श्रीपतिं पीतवाससम्

હું વિષ્ણુની શરણાગતિ સ્વીકારું છું—જે સર્વને ગ્રસનારા, લોકોના આદિસ્રોત, અપ્રમેય અને નિરામય છે; જે ત્રાતા, આદિપુરુષ, શ્રીપતિ અને પીતવસ્ત્રધારી છે।

Verse 61

ततः प्रादुरभूच्चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् / आदेशाद् वासुदेवस्य भक्तानुग्रहकारणात्

પછી દસ હજાર સૂર્ય સમ તેજવાળું ચક્ર પ્રગટ થયું—વાસુદેવના આદેશથી, ભક્તો પર અનુગ્રહ કરવા માટે।

Verse 62

जग्राह जगतां योनिं स्मृत्वा नारायणं नृपः / प्राहिणोद् वै विदेहाय दानवेभ्यो यथा हरिः

રાજાએ જગતની યોનિસ્વરૂપ નારાયણનું સ્મરણ કરીને દૃઢ સંકલ્પ ધારણ કર્યો અને દાનવો સામે વિદેહ તરફ પ્રેષણ કર્યું—જેમ હરિ કરે છે તેમ।

Verse 63

संप्राप्य तस्य घोरस्य स्कन्धदेशं सुदर्शनम् / पृथिव्यां पातयामास शिरो ऽद्रिशिखराकृति

તે ઘોર શત્રુના સ્કંધદેશે પહોંચી, તે સુદર્શન પ્રહારે પર્વતશિખરાકાર તેનું શિર પૃથ્વી પર પાડી દીધું।

Verse 64

तस्मिन् हते देवरिपौ शीराद्या भ्रातरो नृपाः / समाययुः पुरीं रम्यां भ्रातरं चाप्यपूजयन्

દેવોના શત્રુના વધ પછી, શીર વગેરે રાજભાઈઓ સૌ રમ્ય નગરીમાં એકત્ર આવ્યા અને પોતાના ભાઈને પણ વિધિપૂર્વક પૂજ્યા।

Verse 65

श्रुत्वाजगाम भगवान् जयध्वजपराक्रमम् / कार्तवीर्यसुतं द्रष्टुं विश्वामित्रो महामुनिः

જયધ્વજના પરાક્રમનું શ્રવણ કરીને, કાર્તવીર્યના પુત્રને જોવા ઇચ્છતા ભગવાન મહામુનિ વિશ્વામિત્ર આવ્યા।

Verse 66

तमागतमथो दृष्ट्वा राजा संभ्रान्तमानसः / समावेश्यासने रम्ये पूजयामास भावतः

તેમના આગમનને જોઈ રાજાનું મન આદરથી ભરાઈ ગયું; તેમને રમ્ય આસન પર બેસાડી ભાવપૂર્વક પૂજા-સત્કાર કર્યો।

Verse 67

उवाच भगवान् घोरः प्रसादाद् भवतो ऽसुरः / निपातितो मया संख्ये विदेहो दानवेश्वरः

ભગવાન ઘોર બોલ્યા—“હે પ્રભુ, તમારા પ્રસાદથી દાનવેશ્વર અસુર વિદેહને મેં યુદ્ધમાં પાડી દીધો છે।”

Verse 68

त्वद्वाक्याच्छिन्नसंदेहो विष्णुं सत्यपराक्रमम् / प्रपन्नः शरणं तेन प्रसादो मे कृतः शुभः

તમારા વચનોથી મારા સર્વ સંશયો છિન્ન થયા. હું સત્યપરાક્રમી વિષ્ણુની શરણમાં ગયો; તે શરણાગતિથી મને શુભ પ્રસાદ પ્રાપ્ત થયો.

Verse 69

यक्ष्यामि परमेशानं विष्णुं पद्मदलेक्षणम् / कथं केन विधानेन संपूज्यो हरिरीश्वरः

હું પરમેશ્વર—પદ્મદલનેત્ર વિષ્ણુ—ની ઉપાસના કરવા ઇચ્છું છું. કયા ઉપાયથી અને કઈ વિધિ પ્રમાણે હરિ-ઈશ્વરની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી?

Verse 70

को ऽयं नारायणो देवः किंप्रभावश्च सुव्रत / सर्वमेतन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

આ નારાયણ દેવ કોણ છે? હે સુવ્રત, તેમની પ્રભાવ-મહિમા શું છે? આ બધું મને સ્પષ્ટ કહો, કારણ કે મને પરમ કૌતૂહલ થયું છે.

Verse 71

विश्वामित्र उवाच यतः प्रवृत्तिर्भूतानां यस्मिन् सर्वमिदं जगत् / स विष्णुः सर्वभूतात्मा तमाश्रित्य विमुच्यते

વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—જેનાથી સર્વ ભૂતોની પ્રવૃત્તિ અને ઉત્પત્તિ થાય છે અને જેમાં આ સમગ્ર જગત સ્થિત છે—તે જ વિષ્ણુ સર્વભૂતાત્મા છે. તેમની શરણ લેવાથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 72

स्ववर्णाश्रमधर्मेण पूज्यो ऽयं पुरुषोत्तमः / अकामहतभावेन समाराध्यो न चान्यथा

આ પુરુષોત્તમ પોતાના વર્ણ અને આશ્રમના ધર્મ મુજબ પૂજ્ય છે. તેઓ માત્ર નિષ્કામ ભાવથી જ સમ્યક આરાધ્ય છે; અન્યથા નહીં.

Verse 73

एतावदुक्त्वा भगवान विश्वामित्रो महामुनिः / शूराद्यैः पूजितो विप्रा जगामाथ स्वमालयम्

આટલું કહીને ભગવાન મહામુનિ વિશ્વામિત્ર—હે વિપ્રો—શૂર આદિ દ્વારા પૂજિત થઈ, પછી પોતાના નિવાસધામે પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 74

अथ शूरादयो देवमयजन्त महेश्वरम् / यज्ञेन यज्ञगम्यं तं निष्कामा रुद्रमव्ययम्

પછી શૂર આદિએ મહેશ્વર દેવની ઉપાસના કરી—યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞગમ્ય એવા અવ્યય રુદ્રની—નિષ્કામ ભાવથી યજ્ઞ કરીને.

Verse 75

तान् वसिष्ठस्तु भगवान् याजयामास सर्ववित् / गौतमो ऽत्रिरगस्त्यश्च सर्वे रुद्रपरायणाः

ત્યારે સર્વજ્ઞ ભગવાન વસિષ્ઠે તેમના માટે યજ્ઞો કરાવ્યા; અને ગૌતમ, અત્રિ તથા અગસ્ત્ય પણ—બધા જ રુદ્રપરાયણ હતા.

Verse 76

विश्वामित्रस्तु भगवान् जयध्वजमरिन्दमम् / याजयामास भूतादिमादिदेवं जनार्दनम्

પછી ભગવાન વિશ્વામિત્રે શત્રુદમન કરનાર જયધ્વજને—ભૂતાદિ એવા આદિદેવ જનાર્દન માટે—યજ્ઞ કરાવ્યો.

Verse 77

तस्य यज्ञे महायोगी साक्षाद् देवः स्वयं हरिः / आविरासीत् स भगवान् तदद्भुतमिवाभवत्

તેના યજ્ઞમાં મહાયોગી—સાક્ષાત દેવ સ્વયં હરિ—આવિર્ભૂત થયા; તે ભગવાનનું પ્રાકટ્ય જાણે અદ્ભુત જ બન્યું.

Verse 78

य इमं शृणुयान्नित्यं जयध्वजपराक्रमम् / सर्वपापविमुक्तात्मा विष्णुलोकं स गच्छति

જે વ્યક્તિ નિત્ય જયધ્વજના પરાક્રમનું આ આખ્યાન શ્રવણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ શુદ્ધાત્મા બની વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે।