Adhyaya 2
Cosmic Manifestation, Mahāmāyā’s Mandate, Varṇāśrama-Dharma, and the Unity of the Trimūrti
અધ્યાય ૧ના ઉપસંહારથી આગળ વધીને કૂર્મ અધ્યાય ૨માં ઋષિઓના કલ્યાણપ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે અને સ્મરણ કરાવે છે કે આ ઉપદેશો પૂર્વે રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને કહેલા હતા. તે પુરાણને પુણ્યપ્રદ, ધર્મપ્રકાશક અને મોક્ષમાર્ગ દર્શાવતું દિવ્ય પ્રકટિકરણ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. પછી સૃષ્ટિવર્ણન—એકમાત્ર નારાયણ અસ્તિત્વમાં; યોગનિદ્રાથી જાગતા બ્રહ્મા પ્રગટે છે, બ્રહ્માના ક્રોધથી રુદ્ર ઉત્પન્ન થાય છે, અને શ્રી નારાયણી રૂપે મહામાયા—અવ્યય મૂળપ્રકૃતિ—પ્રગટ થાય છે. બ્રહ્માની વિનંતીથી તે ‘મોહ’ તરીકે સૃષ્ટિવિસ્તાર માટે નિયુક્ત થાય છે, પરંતુ આજ્ઞા છે કે જ્ઞાનયોગી, ધ્યાનનિષ્ઠ બ્રાહ્મણ, નિષ્ઠાવાન ભક્ત અને ભગવદાજ્ઞાપરાયણ જનને મોહિત ન કરવાં—આ આધ્યાત્મિક રક્ષણની નૈતિક વર્ગીકરણ છે. મનસાપુત્ર ઋષિઓ, ચાર વર્ણો અને અનાદિ વેદસ્વરૂપ વાક્ પ્રસરશે; નાસ્તિક/પાખંડી ગ્રંથો અંધકાર તરફ દોરે છે એમ નિંદિત છે. કાળ વધતાં અધર્મ ઊઠે ત્યારે વર્ણાશ્રમધર્મની વ્યવસ્થા, ગૃહસ્થાશ્રમનું પ્રાધાન્ય અને પુરુષાર્થક્રમમાં ધર્મનું મોક્ષમાં પર્યવસાન સમજાવવામાં આવે છે. પ્રવૃત્તિ–નિવૃત્તિ યોગનું વર્ણન કરીને નિવૃત્તિને મુક્તિદાયિની ગણાવે છે, સર્વસામાન્ય સદ્ગુણો અને સાધનાભેદે પરલોકગતિ પણ બતાવે છે. ‘એક આશ્રમ’ યોગીઓ અંગે પ્રશ્ને કૂર્મ સ્પષ્ટ કરે છે કે સમાધિનિષ્ઠ સંન્યાસ સિવાય પાંચમો આશ્રમ નથી; આશ્રમભેદો અને યોગિવર્ગોનું વર્ગીકરણ થાય છે. અંતે સમન્વય—બ્રહ્મા સર્જે, વિષ્ણુ પાળે, શિવ પ્રલય કરે; પરંતુ પરમસત્યમાં વિષ્ણુ અને મહાદેવ અભિન્ન. ત્રિવિધ ઉપાસના, લિંગ/ત્રિપુંડ્ર, ત્રિશૂલચિહ્ન, તિલક વગેરે ચિહ્નવિધાન કહી ઉપસંહાર—સ્વધર્મમાં ભક્તિપૂર્વક પરમેશ્વરની આરાધનાથી અક્ષય મોક્ષ મળે; આગળના અધ્યાયો ઉપાસના-યોગ સંશ્લેષને વિસ્તારે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे प्रथमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे यत्पृष्टो ऽहं जगद्धितम् / वक्ष्यमाणं मया सर्वमिन्द्रद्युम्नाय भाषितम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગનો પ્રથમ અધ્યાય પૂર્ણ થયો। શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—હે સર્વ ઋષિઓ, જગતહિત માટે તમે જે મને પૂછ્યું છે તે સાંભળો; મેં ઇન્દ્રદ્યુમ્ન રાજાને જેમ કહ્યું હતું તેમ બધું હું કહું છું।
Verse 2
भूतैर्भव्यैर्भविष्यद्भिश्चरितैरुपबृंहितम् / पुराणं पुण्यदं नृणां मोक्षधर्मानुकीर्तनम्
ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના ચરિત્રોથી સમૃદ્ધ જે હોય તે પુરાણ; તે મનુષ્યોને પુણ્ય આપે છે અને મોક્ષધર્મનું કીર્તન કરે છે।
Verse 3
अहं नारायणो देवः पूर्वमासं न मे परम् / उपास्य विपुलां निद्रां भोगिशय्यां समाश्रितः
હું નારાયણ દેવ છું; આદિમાં હું એકલો જ હતો, મારે પર કોઈ નહોતું। વિશાળ યોગનિદ્રામાં લીન થઈ હું ભોગિશય્યા (શેષશય્યા) પર શયન કરતો હતો।
Verse 4
चिन्तयामि पुनः सृष्टिं निशान्ते प्रतिबुध्य तु / ततो मे सहसोत्पन्नः प्रसादो मुनिपुङ्गवा
પ્રલયરાત્રિનો અંત થતાં હું જાગું ત્યારે હું ફરી સૃષ્ટિનું ચિંતન કરું છું; ત્યારે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારા અંતરમાં સહસા પ્રસાદરૂપ શુભ સંકલ્પ પ્રગટે છે।
Verse 5
चतुर्मुखस्ततो जातो ब्रह्मा लोकपितामहः / तदन्तरे ऽभवत् क्रोधः कस्माच्चित् कारणात् तदा
ત્યાર પછી ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, લોકોના પિતામહ, પ્રગટ થયા. તે સર્જનપ્રવાહની વચ્ચે કોઈ કારણસર તે સમયે ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો.
Verse 6
आत्मनो मुनिशार्दूलास्तत्र देवो महेश्वरः / रुद्रः क्रोधात्मजो जज्ञे शूलपाणिस्त्रिलोचनः / तेजसा सूर्यसंकाशस्त्रैलोक्यं संहरन्निव
હે મુનિશાર્દૂલો, ત્યારે આત્મસ્વરૂપમાંથી દેવ મહેશ્વર પ્રગટ થયા—ક્રોધતત્ત્વજ રુદ્ર, શૂલપાણિ, ત્રિલોચન; સૂર્યસમાન તેજથી દીપ્ત, જાણે ત્રૈલોક્યનો સંહાર કરવા ઉદ્યત.
Verse 7
ततः श्रीरभवद् देवि कमलायतलोचना / सुरूपा सौम्यवदना मोहिनी सर्वदेहिनाम्
પછી, હે દેવી, શ્રી પ્રગટ થઈ—કમલવિસ્તૃત નેત્રવાળી, અતિસુંદર, સૌમ્યમુખી, અને સર્વ દેહધારીઓને મોહિત કરનારી।
Verse 8
शुचिस्मिता सुप्रसन्ना मङ्गला महिमास्पदा / दिव्यकान्तिसमायुक्ता दिव्यमाल्योपशोभिता
તેણું સ્મિત શુદ્ધ તેજથી ઝળહળતું હતું; તે અતિ પ્રસન્ન અને કૃપામયી હતી; મંગલમયી, મહિમાનું આસન. દિવ્ય કાંતિથી યુક્ત, દિવ્ય માલ્યોથી શોભિત હતી.
Verse 9
नारायणी महामाया मूलप्रकृतिरव्यया / स्वधाम्ना पूरयन्तीदं मत्पार्श्वं समुपाविशत्
નારાયણી—મહામાયા, અવ્યય મૂળપ્રકૃતિ—પોતાના સ્વધામના તેજથી આ સમગ્ર ધામને પરિપૂર્ણ કરી, મારી બાજુએ આવીને આસન ગ્રહણ કર્યું.
Verse 10
तां दृष्टवा भगवान् ब्रह्मा मामुवाच जगत्पतिः / मोहायाशेषभूतानां नियोजय सुरूपिणीम् / येनेयं विपुला सृष्टिर्वर्धते मम माधव
તેણે જોઈ જગત્પતિ ભગવાન બ્રહ્માએ મને કહ્યું— “હે માધવ, તે સુરૂપિણીને સર્વ ભૂતો માટે ‘મોહ’ રૂપે નિયોજિત કર; જેના દ્વારા મારી આ વિશાળ સૃષ્ટિ વધે અને વિસ્તરે।”
Verse 11
तथोक्तो ऽहं श्रियं देवीमब्रुवं प्रहसन्निव / देवीदमखिलं विश्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयित्वा ममादेशात् संसारे विनिपातय
એ રીતે કહ્યા પછી હું જાણે હસતાં હસતાં દેવી શ્રીને બોલ્યો— “દેવી, મારી આજ્ઞાથી દેવ-અસુર-માનવ સહિત આ આખા વિશ્વને મોહમાં નાખી, તેમને સંસારચક્રમાં પાડી દે।”
Verse 12
ज्ञानयोगरतान् दान्तान् ब्रह्मिष्ठान् ब्रह्मवादिनः / अक्रोधनान् सत्यपरान् दूरतः परिवर्जय
જે જ્ઞાનયોગમાં રત, સંયમી, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને બ્રહ્મવક્તા છે—જે ક્રોધરહિત અને સત્યપરાયણ છે—તેમને દૂરથી જ ટાળો।
Verse 13
ध्यायिनो निर्ममान् शान्तान् धार्मिकान् वेदपारगान् / जापिनस्तापसान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
ધ્યાનમાં લીન, નિર્મમ, શાંત, ધર્મનિષ્ઠ અને વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને—તથા જપ અને તપમાં લાગેલા વિપ્રોને—દૂરથી જ પરિહર।
Verse 14
वेदवेदान्तविज्ञानसंछिन्नाशेषसंशयान् / महायज्ञपरान् विप्रान् दूरतः परिवर्जय
જે વેદ અને વેદાંતના વિજ્ઞાનથી સર્વ સંશયો છિન્ન કરી ચૂક્યા છે, અને જે મહાયજ્ઞોમાં વિશેષ પરાયણ છે—એવા વિપ્રોને પણ દૂરથી જ ટાળો।
Verse 15
ये यजन्ति जपैर्हेमैर्देवदेवं महेश्वरम् / स्वाध्यायेनेज्यया दूरात् तान् प्रयत्नेन वर्जय
જે સોનાના લોભમાં ફસાઈ માત્ર જપથી દેવોના દેવ મહેશ્વરની ‘પૂજા’ કરે છે અને સ્વાધ્યાય તથા સાચી યજ્ઞ-આરાધનાને ગૌણ ગણે છે—એવા લોકોને દૂરથી જ પ્રયત્નપૂર્વક વર્જો।
Verse 16
भक्तियोगसमायुक्तानीश्वरार्पितमानसान् / प्राणायामादिषु रतान् दूरात् परिहरामलान्
ભક્તિયોગથી યુક્ત, જેમનું મન ઈશ્વરને અર્પિત છે, અને જે પ્રાણાયામ આદિ સાધનાઓમાં રત એવા નિર્મળ જનોથી પણ દૂર રહો।
Verse 17
प्रणवासक्तमनसो रुद्रजप्यपरायणान् / अथर्वशिरसो ऽध्येतृन् धर्मज्ञान् परिवर्जय
જેનાં મન માત્ર પ્રણવ (ૐ)માં જ આસક્ત છે, જે માત્ર રુદ્રમંત્ર-જપમાં જ પરાયણ છે, અને જે માત્ર અથર્વશિરસનું અધ્યયન કરે છે—ધર્મ જાણતા હોવા છતાં—એવાં લોકોને વર્જો।
Verse 18
बहुनात्र किमुक्तेन स्वधर्मपरिपालकान् / ईश्वराराधनरतान् मन्नियोगान्न मोहय
અહીં વધુ શું કહેવું? જે પોતાનો સ્વધર્મ પાળે છે, ઈશ્વર-આરાધનામાં રત છે, અને મારા નિયોગ મુજબ કર્મ કરે છે—તેમને મોહમાં ન પાડો।
Verse 19
एवं मया महामाया प्रेरिता हरिवल्लभा / यथादेशं चकारासौ तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
આ રીતે મારી પ્રેરણાથી તે મહામાયા—હરિવલ્લભા—આદેશ મુજબ જ કરી ગઈ; તેથી લક્ષ્મી (શ્રી)ની વિધિવત્ સમર્ચના કરવી જોઈએ।
Verse 20
श्रियं ददाति विपुलां पुष्टिं मेधां यशो बलम् / अर्चिता भगवत्पत्नी तस्माल्लक्ष्मीं समर्चयेत्
ભગવાનની પત્ની લક્ષ્મી પૂજિત થાય ત્યારે વિશાળ શ્રી, પુષ્ટિ, મેધા, યશ અને બળ આપે છે; તેથી લક્ષ્મીનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 21
ततो ऽसृजत् स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः / चराचराणि भूतानि यथापूर्वं ममाज्ञया
ત્યારબાદ લોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્માએ મારી આજ્ઞા અનુસાર, પૂર્વવત્ ચલ અને અચલ સર્વ પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ કરી।
Verse 22
परीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् / दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजद् योगविद्यया
યોગવિદ્યાના બળથી તેણે પરીચિ, ભૃગુ, અંગિરસ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, દક્ષ, અત્રિ અને વસિષ્ઠને ઉત્પન્ન કર્યા।
Verse 23
नवैते ब्रह्मणः पुत्रा ब्रह्माणो ब्राह्मणोत्तमाः / ब्रह्मवादिन एवैते मरीच्याद्यास्तु साधकाः
આ નવ બ્રહ્માના પુત્રો છે—બ્રહ્મજ્ઞ, બ્રાહ્મણોમાં ઉત્તમ. એ જ બ્રહ્મવાદી છે; મરીચિ આદિ સિદ્ધ સાધક છે।
Verse 24
ससर्ज ब्राह्मणान् वक्त्रात् क्षत्रियांश्च भुजाद् विभुः / वैश्यानूरुद्वयाद् देवः पादार्छूद्रान् पितामहः
સર્વશક્તિમાન પિતામહ દેવે મુખમાંથી બ્રાહ્મણોને, ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિયોને, બંને ઊરુમાંથી વૈશ્યોને અને પગમાંથી શૂદ્રોને પ્રગટ કર્યા।
Verse 25
यज्ञनिष्पत्तये ब्रह्मा शूद्रवर्जं ससर्ज ह / गुप्तये सर्ववेदानां तेभ्यो यज्ञो हि निर्बभौ
યજ્ઞની સિદ્ધિ માટે બ્રહ્માએ શૂદ્રને વર્જીને ત્રિવર્ણોની સૃષ્ટિ કરી; અને સર્વ વેદોની રક્ષા માટે એમનામાંથી જ યજ્ઞ પ્રગટ થયો।
Verse 26
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च / ब्रह्मणः सहजं रूपं नित्यैषा शक्तिरव्यया
ઋક્, યજુઃ મંત્રો, સામગાન અને અથર્વણ સ્તુતિઓ—આ બ્રહ્મનું સહજ સ્વરૂપ છે; આ જ તેની નિત્ય, અવ્યય શક્તિ છે।
Verse 27
अनादिनिधना दिव्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी भूता यतः सर्वाः प्रवृत्तयः
આદિ-અંત રહિત દિવ્ય વાણી સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા પ્રસૃત થઈ; આરંભે તે વેદમય હતી, અને તેમાંથી જ સર્વ પ્રવૃત્તિઓ ઉદ્ભવે છે।
Verse 28
अतो ऽन्यानितु शास्त्राणिपृथिव्यांयानिकानिचित् / न तेषु रमते धीरः पाषण्डी तेन जायते
અતએવ પૃથ્વી પર રહેલા અન્ય શાસ્ત્રો જેવાં પણ હોય—ધીર પુરુષ તેમાં રમે નહીં; તેમાં આસક્તિથી પાષંડી, કુદૃષ્ટિવાળો બને છે।
Verse 29
वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत्स्मृतं मुनिभिः पुरा / स ज्ञेयः परमो धर्मो नान्यशास्त्रेषु संस्थितः
મુનિઓએ પ્રાચીનકાળે જે સ્મરાવ્યું—વેદાર્થ જાણનારાઓના અનુસાર કર્મ કરવું—એ જ પરમ ધર્મ છે; તે અન્ય શાસ્ત્રોમાં સ્થિત નથી।
Verse 30
या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः / सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्यतमोनिष्ठाहिताः स्मृताः
વેદપ્રમાણથી બહાર રહેલી સ્મૃતિઓ અને કોઈપણ કૂદૃષ્ટિ મત—આ બધાં નિષ્ફળ જાહેર થયાં છે; મૃત્યુ પછી તે અંધકારરૂપ તમસમાં લઈ જાય છે, કારણ કે તે તમોગુણમાં સ્થિત માનવામાં આવે છે।
Verse 31
पूर्वकल्पे प्रजा जाताः सर्वबादाविवर्जिताः / शुद्धान्तः करणाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा
પૂર્વકલ્પમાં પ્રજાઓ સર્વ બાધાઓથી રહિત જન્મી હતી; સૌના અંતઃકરણ શુદ્ધ હતા અને તેઓ સદા પોતાના સ્વધર્મમાં રત રહેતા।
Verse 32
ततः कालवशात् तासां रागद्वेषादिको ऽभवत् / अधर्मो मुनिशार्दूलाः स्वधर्मप्रतिबन्धकः
પછી કાળના વશથી તેમામાં રાગ-દ્વેષ વગેરે ઊભાં થયા; અને હે મુનિશાર્દૂલોએ, સ્વધર્મને અવરોધનાર અધર્મ પ્રગટ થયો।
Verse 33
ततः सा सहजा सिद्धिस्तासां नातीव जायते / रजोमात्रात्मिकास्तासां सिद्धयो ऽन्यास्तदाभवन्
ત્યારે તેમની તે સહજ સિદ્ધિ બહુ ઊપજી નહીં; તેના બદલે રજોગુણ-પ્રધાન અન્ય સિદ્ધિઓ ત્યારે તેમને પ્રાપ્ત થવા લાગી।
Verse 34
तासु क्षीणास्वशेषासु कालयोगेन ताः पुनः / वार्तोपायं पुनश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् / ततस्तासां विभुर्ब्रह्मा कर्माजीवमकल्पयत्
કાળયોગે જ્યારે તે બધાં સાધનો સંપૂર્ણ ક્ષીણ થઈ ગયા, ત્યારે તેમણે ફરી જીવિકાનો ઉપાય રચ્યો—વાર્તા (કૃષિ/વ્યાપાર) અને કર્મજન્ય હસ્તકૌશલ્ય. ત્યારબાદ સર્વશક્તિમાન બ્રહ્માએ તેમના માટે કર્માધારિત આજીવિકા નિર્ધારિત કરી।
Verse 35
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं धर्मान् प्रोवाच धर्मदृक् / साक्षात् प्रजापतेर्मूर्तिर्निसृष्टा ब्रह्मणा द्विजाः / भृग्वादयस्तद्वदनाच्छ्रुत्वा धर्मानथोचिरे
પૂર્વકાળે ધર્મદર્શી સ્વાયંભુવ મનુએ ધર્મો ઉપદેશ્યા. બ્રહ્માએ ભૃગુ આદિ દ્વિજ ઋષિઓને પ્રજાપતિની મૂર્તિ સમાન સર્જ્યા; તેમણે મનુના મુખેથી તે ધર્મો સાંભળી ફરી પ્રચાર્યા.
Verse 36
यजनं याजनं दानं ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहम् / अध्यापनं चाध्ययनं षट् कर्माणि द्विजोत्तमाः
યજ્ઞ કરવો, અન્ય માટે યજ્ઞ કરાવવો, દાન આપવું, અને બ્રાહ્મણ માટે દાન સ્વીકારવું; અધ્યાપન અને અધ્યયન—હે દ્વિજોત્તમો, આ છ કર્મો છે.
Verse 37
दानमध्ययनं यज्ञो धर्मः क्षत्रियवैश्ययोः / दण्डो युद्धं क्षत्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते
ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે દાન, વેદાધ્યયન અને યજ્ઞ—આ સામાન્ય ધર્મ છે. ક્ષત્રિય માટે દંડધારણ અને યુદ્ધ, અને વૈશ્ય માટે કૃષિ વિશેષ પ્રશંસનીય છે.
Verse 38
शुश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् / कारुकर्म तथाजीवः पाकयज्ञो ऽपि धर्मतः
શૂદ્રો માટે દ્વિજાતિઓની શুশ્રૂષા જ ધર્મસાધન છે. તેમ જ કારીગરીથી જીવનોપાર્જન અને પાકયજ્ઞ કરવો પણ ધર્મસંમત છે.
Verse 39
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास चाश्रमान् / गृहस्थं च वनस्थं च भिक्षुकं ब्रह्मचारिणम्
પછી જ્યારે વર્ણો સ્થિર થયા, ત્યારે તેમણે આશ્રમોની પણ સ્થાપના કરી—ગૃહસ્થ, વનસ્થ (વાનપ્રસ્થ), ભિક્ષુક (સંન્યાસી) અને બ્રહ્મચારી.
Verse 40
अग्नयो ऽतिथिशुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्चनम् / गृहस्थस्य समासेन धर्मो ऽयं मुनिपुङ्गवाः
પવિત્ર અગ્નિઓની પરિચર્યા, અતિથિ-શુશ્રૂષા, યજ્ઞ, દાન અને દેવાર્ચન—હે મુનિશ્રેષ્ઠો, સંક્ષેપમાં આ જ ગૃહસ્થનો ધર્મ છે।
Verse 41
होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव च / संविभागो यथान्यायं धर्मो ऽयं वनवासिनाम्
હોમ, મૂળ-ફળ પર નિર્વાહ, સ્વાધ્યાય અને તપ; તેમજ નિયમ મુજબ યોગ્ય સંવಿಭાગ—આ વનવાસીઓનો ધર્મ છે।
Verse 42
भैक्षाशनं च मौनित्वं तपो ध्यानं विशेषतः / सम्यग्ज्ञानं च वैराग्यं धर्मो ऽयं भिक्षुके मतः
ભિક્ષા પર નિર્વાહ, મૌન, તપ અને વિશેષ કરીને ધ્યાન; તેમજ સમ્યક્ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ ભિક્ષુકનો ધર્મ કહેવાયો છે।
Verse 43
भिक्षाचर्या च शुश्रूषा गुरोः स्वाध्याय एव च / सन्ध्याकर्माग्निकार्यं च धर्मो ऽयं ब्रह्मचारिणाम्
વિધિ મુજબ ભિક્ષાચર્યા, ગુરુની શুশ્રૂષા અને સ્વાધ્યાય; તેમજ સંધ્યા-કર્મ અને અગ્નિ-કાર્ય—આ બ્રહ્મચારીઓનો ધર્મ છે।
Verse 44
ब्रह्मचारिवनस्थानां भिक्षुकाणां द्विजोत्तमाः / साधारणं ब्रह्मचर्यं प्रोवाच कमलोद्भवः
હે દ્વિજોત્તમો, કમલોદ્ભવ બ્રહ્માએ બ્રહ્મચારી, વનસ્થ અને ભિક્ષુક—આ સૌ માટે સામાન્ય બ્રહ્મચર્યનું શાસન પ્રકટ કર્યું।
Verse 45
ऋतुकालाभिगामित्वं स्वदारेषु न चान्यतः / पर्ववर्जं गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्
ગૃહસ્થ માટે ‘બ્રહ્મચર્ય’ એવું કહેવાયું છે—ઋતુકાળમાં માત્ર પોતાની પત્ની પાસે જ ગમન કરવું, પરસ્ત્રી પાસે કદી ન જવું, અને પર્વદિને સંયમથી વિરતિ રાખવી।
Verse 46
आगर्भसंभवादाद्यात् कार्यं तेनाप्रमादतः / अकुर्वाणस्तु विप्रेन्द्रा भ्रूणहा तु प्रजायते
ગર્ભ ઉત્પન્ન થતાં જ તે સંબંધિત વિહિત કર્તવ્યો અપ્રમાદથી કરવાં જોઈએ. જે એવું ન કરે—હે વિપ્રેન્દ્ર—તે ભ્રૂણહંતક સમાન ગણાય છે।
Verse 47
वेदाभ्यासो ऽन्वहं शक्त्या श्राद्धं चातिथिपूजनम् / गृहस्थस्य परो धर्मो देवताभ्यर्चनं तथा
ગૃહસ્થનો પરમ ધર્મ આ છે—શક્તિ મુજબ દરરોજ વેદાભ્યાસ, શ્રાદ્ધકર્મ, અતિથિપૂજન, તેમજ દેવતાઓનું અર્ચન।
Verse 48
वैवाह्ममग्निमिन्धीत सायं प्रातर्यथाविधि / देशान्तरगतो वाथ मृतपत्नीक एव वा
વિધિ મુજબ સાંજે અને સવારે વૈવાહિક ગૃહ્યાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવી જોઈએ—તે દેશાંતરે ગયો હોય તોય, અથવા પત્નીના અવસાનથી પત્નીહીન હોય તોય।
Verse 49
त्रयाणामाश्रमाणां तु गृहस्थो योनिरुच्यते / अन्ये तमुपजीवन्ति तस्माच्छ्रेयान् गृहाश्रमी
ત્રણ આશ્રમોમાં ગૃહસ્થાશ્રમને તેમની ‘યોનિ’ એટલે મૂળ કહેવાયો છે; અન્ય આશ્રમો તેની જ આધારથી જીવંત રહે છે. તેથી ગૃહસ્થાશ્રમધર્મ શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 50
ऐकाश्रम्यं गृहस्थस्य त्रयाणां श्रुतिदर्शनात् / तस्माद् गार्हस्थ्यमेवैकं विज्ञेयं धर्मसाधनम्
શ્રુતિના પ્રમાણથી ગૃહસ્થ જ અન્ય ત્રણ આશ્રમોનો આધાર છે; તેથી ગાર્હસ્થ્યાશ્રમને જ ધર્મસાધનનું મુખ્ય સાધન જાણવું જોઈએ।
Verse 51
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ / सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु
ધર્મવિહિન અર્થ અને કામનો ત્યાગ કરવો જોઈએ; અને સર્વલોકહિતના વિરોધમાં હોય તેવું ‘ધર્મ’ કહેવાતું પણ આચરવું નહીં।
Verse 52
धर्मात् संजायते ह्यर्थो धर्मात् कामो ऽभिजायते / धर्म एवापवर्गाय तस्माद् धर्मं समाश्रयेत्
ધર્મથી જ અર્થ ઉત્પન્ન થાય છે, ધર્મથી જ કામ જન્મે છે; ધર્મ જ અપવર્ગ (મોક્ષ) તરફ લઈ જાય છે, તેથી ધર્મનો આશ્રય લેવો જોઈએ।
Verse 53
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः / सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत्
ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રિવર્ગ ત્રિગુણાત્મક માનવામાં આવે છે: સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્; તેથી ધર્મનો આશ્રય લેવો જોઈએ।
Verse 54
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः / जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
સત્ત્વસ્થ લોકો ઊર્ધ્વ ગતિ પામે છે; રજોગુણી મધ્યમાં રહે છે; અને તમોગુણની નીચ વૃત્તિમાં રહેનારા અધોગતિ પામે છે।
Verse 55
यस्मिन् धर्मसमायुक्तावर्थकामौ व्यवस्थितौ / इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानन्त्याय कल्पते
જ્યાં ધર્મ સાથે અર્થ અને કામ સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થિર હોય, ત્યાં મનુષ્ય આ લોકમાં સુખી રહીને, મૃત્યુ પછી અનંત કલ્યાણને પાત્ર બને છે।
Verse 56
धर्मात् संजायते मोक्षो ह्यर्थात् कामो ऽभिजायते / एवं साधनसाध्यत्वं चातुर्विध्ये प्रदर्शितम्
ધર્મમાંથી મોક્ષ ઉત્પન્ન થાય છે અને અર્થમાંથી કામ જન્મે છે। આ રીતે ચતુર્વિધ પુરુષાર્થમાં સાધન-સાધ્યનો સંબંધ સ્પષ્ટ દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
Verse 57
य एवं वेद धर्मार्थकाममोक्षस्य मानवः / माहात्म्यं चानुतिष्ठेत स चानन्त्याय कल्पते
જે મનુષ્ય ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષનું આ તત્ત્વ જાણે છે અને આ પવિત્ર મહાત્મ્ય અનુસાર આચરણ કરે છે, તે અનંત પદને પાત્ર બને છે।
Verse 58
तस्मादर्थं च कामं च त्यक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् / धर्मात् संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः
અતએવ અર્થ અને કામની આસક્તિ ત્યજીને ધર્મનો આશ્રય લેવો જોઈએ; કારણ કે ધર્મમાંથી જ સર્વનું ઉત્પત્તિ થાય છે—એવું બ્રહ્મવાદીઓ કહે છે।
Verse 59
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् / अनादिनिधना शक्तिः सैषा ब्राह्मी द्विजोत्तमाः
ધર્મ દ્વારા જ સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગત ધારણ થાય છે. આ શક્તિ અનાદિ અને અનંત છે; હે દ્વિજોત્તમ, આ જ બ્રાહ્મી શક્તિ છે।
Verse 60
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः / तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत्
કર્મથી ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે અને જ્ઞાનથી પણ—એમાં સંશય નથી. તેથી સત્યજ્ઞાન સાથે જોડાયેલ કર્મયોગનું સ્થિર આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 61
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् / ज्ञानपूर्वं निवृत्तं स्यात् प्रवृत्तं यदतो ऽन्यथा
વૈદિક કર્મ બે પ્રકારના—પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ. જે સત્યજ્ઞાનપૂર્વક હોય તે નિવૃત્તિ; અને જે અન્યથા હોય તે પ્રવૃત્તિ કહેવાય।
Verse 62
निवृत्तं सेवमानस्तु याति तत् परमं पदम् / तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत् पुनः
જે નિવૃત્તિ માર્ગનું સેવન કરે છે તે પરમ પદને પામે છે. તેથી નિવૃત્તિને શ્રદ્ધાપૂર્વક સેવવી જોઈએ; નહિતર ફરી સંસારમાં ફરવું પડે।
Verse 63
क्षमा दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च / आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा
ક્ષમા, દમ, દયા, દાન, અલોભ અને ત્યાગ; તેમજ આર્જવ, અનસૂયા અને તીર્થોનું શ્રદ્ધાપૂર્વક અનુસરણ—આ બધું ધારણ કરવું જોઈએ।
Verse 64
सत्यं सन्तोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः / देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः
સત્ય, સંતોષ, આસ્તિક્ય, શ્રદ્ધા અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ; તેમજ દેવતાઓનું અર્ચન-પૂજન અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા-પૂજા—આ ધર્મના સ્તંભો કહેવાયા છે।
Verse 65
आहिंसा प्रियवादित्वमपैशुन्यमकल्कता / सामासिकमिमं धर्मं चातुर्वर्ण्ये ऽब्रवीन्मनुः
અહિંસા, પ્રિય વાણી, પરનિંદાથી વિરતિ અને કલંકરહિત પવિત્રતા—આ ચાર વર્ણો માટેનો સંક્ષિપ્ત ધર્મ મનુએ કહ્યો છે।
Verse 66
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् / स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम्
વિધિ-કર્મમાં રત બ્રાહ્મણો માટે પ્રાજાપત્ય લોક નિવાસસ્થાન કહેવાયું છે; અને યુદ્ધમાં ન ભાગનાર ક્ષત્રિયો માટે ઐન્દ્ર લોક નિવાસસ્થાન ઘોષિત છે।
Verse 67
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् / गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचारेण वर्तताम्
સ્વધર્મનું પાલન કરનાર વૈશ્યો માટે મારુત લોક સ્થાન કહેવાયું છે; અને સેવા-પરિચારથી જીવતા શૂદ્રો માટે ગાંધર્વ લોક સ્થાન કહેવાયું છે।
Verse 68
अष्टाशीतिसहस्त्राणामृषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
ઊર્ધ્વરેતસ્, બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ એવા અઠ્ઠ્યાસી હજાર ઋષિઓનું જે ધામ સ્મૃત છે, એ જ ધામ ગુરુ પાસે રહી સેવા કરનારાઓનું પણ નિશ્ચિત છે।
Verse 69
सप्तर्षोणां तु यत्स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा
સપ્તઋષિઓનું જે ધામ સ્મૃત છે, એ જ વનવાસી તપસ્વીઓનું સ્થાન છે; અને ગૃહસ્થો માટે પ્રાજાપત્ય લોક સ્થાન છે—એવું સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ કહ્યું છે।
Verse 70
यतीनां यतचित्तानां न्यासिनामूर्ध्वरेतसाम् / हैरण्यगर्भं तत् स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः
યતચિત્ત યતિઓ, મનનિગ્રહી ઋષિઓ અને ઊર્ધ્વરેતસ સંન્યાસીઓ જે ધામ પામે છે, તે હિરણ્યગર્ભ-સ્થાન છે; ત્યાંથી ફરી પાછા ફરવું નથી।
Verse 71
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाक्षरम् / आनन्दमैश्वरं धाम सा काष्ठा सा परागतिः
યોગીઓ માટે ‘વ્યોમ’ નામનું અમૃત-સ્થાન છે, તે પરમ અક્ષર છે. તે આનંદ અને ઐશ્વર્યનું દિવ્ય ધામ છે; એ જ પરમ કાષ્ઠા, એ જ પરાગતિ છે।
Verse 72
ऋषच ऊचुः भगवन् देवतारिघ्न हिरण्याक्षनिषूदन / चत्वारो ह्याश्रमाः प्रोक्ता योगिनामेक उच्यते
ઋષિઓએ કહ્યું—હે ભગવન્, દેવતાઓના શત્રુઓનો સંહાર કરનાર, હિરણ્યાક્ષ-નિષૂદન! ચાર આશ્રમો કહ્યા છે, પરંતુ યોગીઓ માટે એક જ (પરમ) આશ્રમ કહેવાય છે।
Verse 73
श्रीकूर्म ऊवाच सर्वकर्माणि संन्यस्य समाधिमचलं श्रितः / य आस्ते निश्चलो योगी स संन्यासी न पञ्चमः
શ્રીકૂર્મે કહ્યું—જે સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરીને અચલ સમાધિનો આશ્રય લે છે અને જે યોગી નિશ્ચલ રહી સ્થિત રહે છે—એ જ સન્ન્યાસી; એથી પરે ‘પંચમ’ આશ્રમ નથી।
Verse 74
सर्वेषामाश्रमाणां तु द्वैविध्यं श्रुतदर्शितम् / ब्रह्मचार्युपकुर्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः
બધા આશ્રમોમાં શ્રુતિએ દ્વિવિધ ભેદ દર્શાવ્યો છે. બ્રહ્મચારી પણ બે પ્રકારનો—ઉપકુર્વાણ (અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને આગળના આશ્રમમાં પ્રવેશે) અને નૈષ્ઠિક (આજીવન બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિર રહી બ્રહ્મપરાયણ બને)।
Verse 75
यो ऽधीत्यविधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् / उपकुर्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः
જે વિધિપૂર્વક વેદોનું અધ્યયન કરીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશે, તે ‘ઉપકુર્વાણક’ તરીકે જાણવો; અને જે ‘નૈષ્ઠિક’ છે, તે જીવનભર બ્રહ્મચર્યમાં રહી મૃત્યુ સુધી સ્વાધ્યાયમાં સ્થિર રહે છે।
Verse 76
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् / कुटुम्बभरणे यत्तः साधको ऽसौ गृही भवेत्
ગૃહસ્થ બે પ્રકારનો કહેવાય છે—ઉદાસીન અને સાધક. જે કુટુંબના ભરણપોષણમાં પ્રયત્નશીલ રહે, તે સાધક-ગૃહસ્થ કહેવાય છે।
Verse 77
ऋणानित्रीण्यपाकृत्यत्यक्त्वा भार्याधनादिकम् / एकाकी यस्तु विचरेदुदासीनः स मौक्षिकः
ત્રણ ઋણો ચૂકવીને, પત્ની-ધન વગેરેનો ત્યાગ કરીને જે એકલો વિચરે—સાંસારિક બંધનોથી ઉદાસીન—તે ‘મૌક્ષિક’ (મોક્ષસાધક) કહેવાય છે।
Verse 78
तपस्तप्यति यो ऽरण्ये यजेद् देवान् जुहोति च / स्वाध्याये चैव निरतो वनस्थस्तापसो मतः
જે અરણ્યમાં તપ કરે, દેવતાઓનું યજન કરે અને અગ્નિમાં આહુતિ અર્પે, તથા સ્વાધ્યાયમાં સતત રત રહે—તે વનસ્થ ‘તાપસ’ માનવામાં આવે છે।
Verse 79
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं यस्तु ध्यानपरो भवेत् / सांन्यासिकः स विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
જે તપથી અત્યંત કૃશ થયો હોય અને સદા ધ્યાનપર રહે, તે વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં સ્થિત હોવા છતાં ‘સાંન્યાસિક’ (સંન્યાસભાવવાળો) તરીકે જાણવો।
Verse 80
योगाभ्यासरतो नित्यमारुरुक्षुर्जितेन्द्रियः / ज्ञानाय वर्तते भिक्षुः प्रोच्यते पारमेष्ठिकः
જે સદા યોગાભ્યાસમાં રત, સમાધિ તરફ આરોહણ કરવા પ્રયત્નશીલ અને ઇન્દ્રિયજિત હોય—એવો ભિક્ષુ જે માત્ર મુક્તિદાયક જ્ઞાન માટે જ વર્તે છે, તેને ‘પારમેષ્ઠિક’, એટલે પરમેશ્વરાશ્રિત કહેવાય છે.
Verse 81
यस्त्वात्मरतिरेव स्यान्नित्यतृप्तो महामुनिः / सम्यग् दर्शनसंपन्नः स योगी भिक्षुरुच्यते
પરંતુ જે મહામુનિ માત્ર આત્મામાં જ રમે, જે સદા તૃપ્ત રહે અને સમ્યક્ દર્શનથી સંપન્ન હોય—તે જ યોગી, સાચો ભિક્ષુ કહેવાય છે.
Verse 82
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनो ऽपरे / कर्मसन्यासिनः केचित् त्रिविधाः परामेष्ठिकाः
કેટલાક જ્ઞાનનિષ્ઠ સંન્યાસી, કેટલાક વૈદિક કર્મકાંડનો ત્યાગ કરનાર સંન્યાસી, અને કેટલાક કર્મનો જ ત્યાગ કરનાર સંન્યાસી—આ રીતે પારમેષ્ઠિક સંન્યાસી ત્રણ પ્રકારના છે.
Verse 83
योगी च त्रिविधो ज्ञेयो भौतिकः सांख्य एव च / तृतीयोत्याश्रमी प्रोक्ती योगमुत्तममास्थितः
યોગી પણ ત્રણ પ્રકારનો જાણવો—ભૌતિક (સાંસારિક), સાંખ્યમાર્ગી, અને ત્રીજો અત્યાશ્રમી. આ ત્રીજો ઉત્તમ યોગમાં સ્થિત કહેવાયો છે.
Verse 84
प्रथमा भावना पूर्वे सांख्ये त्वक्षरभावना / तृतीये चान्तिमा प्रोक्ता भावना पारमेश्वरी
પૂર્વના સાંખ્ય-ઉપદેશમાં પ્રથમ ભાવના ‘અક્ષર’નું ધ્યાન કહેવાયું છે; અને ત્રીજા (ઉપદેશમાં) અંતિમ ભાવના ‘પારમેશ્વરી’—અર્થાત્ પરમેશ્વરકેન્દ્રિત—ભાવના પ્રોક્ત છે.
Verse 85
तस्मादेतद् विजानीध्वमाश्रमाणां चतुष्टयम् / सर्वेषु वेदशास्त्रेषु पञ्चमो नोपपद्यते
અતએવ આ વાત સારી રીતે જાણો—આશ્રમ ચાર જ છે; સર્વ વેદો અને પ્રમાણ શાસ્ત્રોમાં પાંચમો આશ્રમ માન્ય નથી।
Verse 86
एवं वर्णाश्रमान् सृष्ट्वा देवदेवो निरञ्जनः / दक्षादीन् प्राह विश्वात्मा सृजध्वं विविधाः प्रजाः
આ રીતે વર્ણાશ્રમોની રચના કરીને દેવોના દેવ, નિરંજન વિશ્વાત્માએ દક્ષ વગેરેને કહ્યું—“વિવિધ પ્રજાઓ સર્જો।”
Verse 87
ब्रह्मणो वचनात् पुत्रा दक्षाद्या मुनिसत्तमाः / असृजन्त प्रजाः सर्वा देवमानुषपूर्विकाः
બ્રહ્માના વચનથી તેમના પુત્રો—દક્ષ વગેરે મુનિશ્રેષ્ઠો—દેવોથી આરંભ કરીને માનવો સુધી સર્વ પ્રજાઓનું સર્જન કરવા લાગ્યા।
Verse 88
इत्येष भगवान् ब्रह्मा स्त्रष्ट्वत्वे स व्यवस्थितः / अहं वै पालयामीदं संहरिष्यति शूलभृत्
આ રીતે ભગવાન બ્રહ્મા સર્જનના પદમાં સ્થિત છે. હું જ આ જગતનું પાલન કરું છું, અને શૂલધારી (શિવ) તેનો સંહાર કરશે।
Verse 89
तिस्त्रस्तु मूर्तयः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / रजः सत्त्वतमोयोगात् परस्य परमात्मनः
ત્રણ મૂર્તિઓ કહેલી છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—પરમાત્માના રજ, સત્ત્વ અને તમ ગુણોના સંયોગથી પ્રગટ થતી।
Verse 90
अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः
તેઓ પરસ્પર અનુરક્ત છે અને પરસ્પરનું પોષણ કરે છે; પરમેશ્વર હોવા છતાં પણ માત્ર લીલા રૂપે એકબીજાને પ્રણામ કરે છે।
Verse 91
ब्राह्मी माहेश्वरी चैव तथैवाक्षरभावना / तिस्त्रस्तु भावना रुद्रे वर्तन्ते सततं द्विजाः
ભાવનાઓ ત્રણ છે—બ્રાહ્મી, માહેશ્વરી અને અક્ષર-ભાવના. હે દ્વિજજન, આ ત્રણેય ધ્યાનરૂપ ભાવનાઓ રુદ્રને કેન્દ્રમાં રાખી સદા જાળવવી જોઈએ।
Verse 92
प्रवर्तते मय्यजस्त्रमाद्या चाक्षरभावना / द्वितीया ब्रह्मणः प्रोक्ता देवस्याक्षरभावना
અક્ષર-ભાવનાની પ્રથમ ધારા મારામાં અવિરત પ્રવર્તે છે. બીજી બ્રહ્માની કહેવાય છે; અને તે જ દેવના અક્ષર-સ્વરૂપની ભાવના તરીકે પણ ઉપદેશાય છે।
Verse 93
अहं चैव महादेवो न भिन्नौ परमार्थतः / विभज्यस्वेच्छयात्मानं सो ऽन्यर्यामीश्वरः स्थितः
હું અને મહાદેવ પરમાર્થથી ભિન્ન નથી. તે ઈશ્વર પોતાની સ્વેચ્છાથી પોતાને વિભાજિત કરી સર્વમાં અંતર્યામી રૂપે સ્થિત રહે છે।
Verse 94
त्रैलोक्यमखिलं स्त्रष्टुं सदेवासुरमानुषम् / पुरुषः परतो ऽव्यक्ताद् ब्रह्मत्वं समुपागमत्
દેવ, અસુર અને માનવ સહિત સમગ્ર ત્રિલોક સર્જવા માટે, અવ્યક્તથી પર રહેલા પુરુષે બ્રહ્મત્વ (સ્રષ્ટા-ભાવ) ધારણ કર્યું।
Verse 95
तस्माद् ब्रह्मा महादेवो विष्णुर्विश्वेश्वरः परः / एकस्यैव स्मृतास्तिस्त्रस्तनूः कार्यवशात् प्रभोः
અતએવ બ્રહ્મા, મહાદેવ (શિવ) અને વિષ્ણુ—વિશ્વેશ્વર પરમ પ્રભુ—એક જ પરમ સ્વામીના ત્રણ તનુ/રૂપ તરીકે સ્મરાય છે, જે જગતકાર્યની આવશ્યકતા મુજબ ધારણ થાય છે।
Verse 96
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वन्द्याः पूज्याः प्रयत्नतः / यदीच्छेदचिरात् स्थानं यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી તેમને વંદન કરી, કાળજીપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ—જો કોઈ અચિરાત્ ‘મોક્ષ’ કહેવાતા અવ્યય પદને પામવા ઇચ્છે તો।
Verse 97
वर्णाश्रमप्रयुक्तेन धर्मेण प्रीतिसंयुतः / पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जीवं प्रतिज्ञया
પ્રીતિભક્તિથી યુક્ત થઈ, પોતાના વર્ણ-આશ્રમ મુજબ નિર્ધારિત ધર્મનું આચરણ કરીને, ભાવપૂર્વક (પ્રભુની) પૂજા કરવી—જીવનપર્યંત પ્રતિજ્ઞાથી।
Verse 98
चतुर्णामाश्रमाणां तु प्रोक्तो ऽयं विधिवद्द्विजाः / आश्रमो वैष्णवो ब्राह्मो हराश्रम इति त्रयः
હે દ્વિજોએ, ચાર આશ્રમો વિષે આ વિધિ યથાવત્ કહી છે: તે ત્રણ પ્રકારના—વૈષ્ણવ આશ્રમ, બ્રાહ્મ (બ્રહ્મા-સંબંધિત) આશ્રમ અને હર-આશ્રમ (શૈવ આશ્રમ)।
Verse 99
तल्लिङ्गधारी सततं तद्भक्तजनवत्सलः / ध्यायेदथार्चयेदेतान् ब्रह्मविद्यापरायणः
તે પવિત્ર લિંગ-ચિહ્નને સદા ધારણ કરનાર, ભક્તજનો પ્રત્યે વાત્સલ્ય ધરાવનાર અને બ્રહ્મવિદ્યામાં પરાયણ—એ પહેલાં આ (દિવ્ય સ્વરૂપો)નું ધ્યાન કરીને પછી અર્ચન કરે।
Verse 100
सर्वेषामेव भक्तानां शंभोर्लिङ्गमनुत्तमम् / सितेन भस्मना कार्यं ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्
સર્વ ભક્તો માટે શંભુનું લિંગ જ પરમ ચિહ્ન છે. શ્વેત ભસ્મથી કપાળ પર ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવું જોઈએ.
Verse 101
यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् / धारयेत् सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिभिः
જે પરમ ગતિરૂપ ભગવાન નારાયણને શરણ ગયો છે, તે સુગંધિત જળથી કપાળ પર શૂલચિહ્ન સદા ધારણ કરે.
Verse 102
प्रपन्ना ये जगद्बीजं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां ललाटे तिलकं धारणीयं तु सर्वदा
જે જગત્-બીજ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને શરણ ગયા છે, તેમણે કપાળ પર તિલક સદા ધારણ કરવું જોઈએ.
Verse 103
यो ऽसावनादिर्भूतादिः कालात्मासौ धृतो भवेत् / उपर्यधो भावयोगात् त्रिपुण्ड्रस्य तु धारणात्
ત્રિપુંડ્ર ધારણથી અને ઊર્ધ્વ-અધો ભાવયોગના ચિંતનથી, અનાદિ ભૂતાદિ કાલસ્વરૂપ તે ઈશ્વરને જ દૃઢપણે ધારણ કરે છે.
Verse 104
यत्तत् प्रधानं त्रिगुणं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् / धृतं त्रिशूलधरणाद् भवत्येव न संशयः
જે ત્રિગુણમય પ્રધાન બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવાત્મક છે, તે ત્રિશૂલધારી દ્વારા ધારિત થતાં નિઃસંદેહ પ્રગટ થાય છે.
Verse 105
ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यदेतन् मण्डलं रवेः / भवत्येव धृतं स्थानमैश्वरं तिलके कृते
સૂર્યનું તે શ્વેત મંડળ, જે બ્રહ્મ-તેજોમય છે—જ્યારે તિલકરૂપે ધારણ થાય છે, ત્યારે ધારક માટે તે નિશ્ચયે ઈશ્વરસમાન ઐશ્વર્ય-આસન બની જાય છે.
Verse 106
तस्मात् कार्यं त्रिशूलाङ्कं तथा च तिलकं शुभम् / त्रियायुषं च भक्तानां त्रयाणां विधिपूर्वकम्
અતએવ વિધિપૂર્વક ત્રિશૂલચિહ્નવાળું શુભ તિલક કરવું જોઈએ; તેમજ ભક્તોને ત્રિવિધ આયુષ્ય આપનાર તે ત્રય-વિધાન પણ નિયમસર આચરવું જોઈએ.
Verse 107
यजेत जुहुयादग्नौ जपेद् दद्याज्जितेन्द्रियः / शान्तो दान्तो जितक्रोधो वर्णाश्रमविधानवित्
જિતેન્દ્રિય પુરુષ યજન કરે, અગ્નિમાં આહુતિ અર્પે, જપ કરે અને દાન આપે; તે શાંત, સંયમી, ક્રોધવિજયી તથા વર્ણ-આશ્રમના વિધાનનો જાણકાર હોય.
Verse 108
एवं परिचरेद् देवान् यावज्जीवं समाहितः / तेषां संस्थानमचलं सो ऽचिरादधिगच्छति
આ રીતે એકાગ્રચિત્તે જીવનપર્યંત દેવોની સેવા કરવી; તે ટૂંક સમયમાં તેમના સ્થિર, અચલ ધામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
It defines Purāṇa as a sacred compendium enriched with accounts of past, present, and future that grants merit and proclaims the dharma whose culmination is liberation (mokṣa), positioning Purāṇic narrative as both ethical instruction and soteriology.
The chapter emphasizes Brahman/Paramātman as the beginningless inner ruler (antaryāmin) within all, with liberation attained through nivṛtti grounded in true knowledge and steadfast samādhi; devotion and ordained duty purify the jīva, while the highest truth affirms non-difference of the Supreme across Viṣṇu and Mahādeva forms.
No. It states there are four āśramas only; the ‘single āśrama’ for yogins refers to renunciation established in unwavering samādhi, not an additional institutional stage beyond the four.
Because Śrī, though functioning as Mahāmāyā in cosmic delusion for worldly expansion, is also Hari’s beloved whose worship grants śrī (prosperity), puṣṭi (well-being), medhā (intelligence), yaśas (fame), and bala (strength), aligning worldly flourishing with dharmic order.