Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વવિભાગમાં દ્વિતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો. ઋષિઓ બોલ્યા—ભગવાને ચાર વર્ણો અને તેમ જ ચાર આશ્રમો ઉપદેશ્યા છે; હવે, હે પ્રભુ, અમારા આશ્રમોની ક્રમવાર વાત કહો.

Verse 2

श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्

શ્રીકૂર્મે કહ્યું—બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને યતિ—આ આશ્રમો ક્રમશઃ જણાવાયા છે; યોગ્ય કારણ હોય ત્યારે જ ક્રમથી ભિન્ન રીતે વર્તી શકાય.

Verse 3

उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्

જ્યારે સાચું જ્ઞાન અને અનુભૂતિસહિત વિવેક પ્રગટે અને પરમ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે પરમ ગતિ (મોક્ષ) ઇચ્છનાર બ્રહ્મચર્યથી જ પ્રવ્રજ્યા ગ્રહણ કરે.

Verse 4

दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्

વિધિપૂર્વક પત્ની ગ્રહણ કરીને, પછી વિવિધ યજ્ઞોથી યજન કરવું અને પુત્ર ઉત્પન્ન કરવો; અને વૈરાગ્ય આવે ત્યારે સન્ન્યાસ લેવો.

Verse 5

अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः

વિધિપૂર્વક યજ્ઞો કર્યા વિના અને પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યા વિના ગૃહસ્થાશ્રમ ત્યજી સન્ન્યાસ ન લેવો—આ બુદ્ધિમાન દ્વિજ માટે યોગ્ય છે.

Verse 6

अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः

પછી વૈરાગ્યના પ્રચંડ વેગથી જો ગૃહમાં રહેવું શક્ય ન રહે, તો વિદ્વાન શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ત્યાં જ સન્ન્યાસ ગ્રહણ કરે—યજ્ઞો ન કર્યા હોય તોય.

Verse 7

अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि

નહિતર વિવિધ યજ્ઞો વિધિપૂર્વક કરીને પછી વનમાં આશ્રય લે. તપોયોગના અનુશાસનથી તપ કરી જ્યારે વૈરાગ્ય થાય, ત્યારે સંન્યાસ ગ્રહણ કરીને પ્રવ્રજ્યા કરે.

Verse 8

वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः

વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યા પછી ફરી ગૃહસ્થના ઘરમાં ન પ્રવેશવું જોઈએ. તેમ જ સંન્યાસીએ વાનપ્રસ્થની રીતમાં પાછા ન ફરવું; અને સાધકે પોતાનો યોગ્ય સાધનાધર્મ છોડીને બ્રહ્મચર્ય આશ્રમમાં પાછો ન જવું.

Verse 9

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्

પ્રાજાપત્ય ઇષ્ટિ અથવા અગ્નિસંબંધિત યજ્ઞને વિધિપૂર્વક નક્કી કરીને કરીને, વિદ્વાન દ્વિજ ગૃહસ્થ શ્રુતિની આજ્ઞા મુજબ પ્રવ્રજ્યા કરે. અથવા વાનપ્રસ્થ બની વનમાં રહીને પણ વેદવિધિ અનુસાર સંન્યાસ ગ્રહણ કરી શકે.

Verse 10

प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः

દ્વિજ હોમ-યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ કરવા અસમર્થ હોય તોય—અંધ, લંગડો, દરિદ્ર, અથવા અંતરમાં વૈરાગ્યવાળો હોય—તો તેને સંન્યાસ ગ્રહણ કરવો જોઈએ.

Verse 11

सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति

સર્વ માટે સંન્યાસનો આધાર વૈરાગ્ય જ નિર્ધારિત છે. વૈરાગ્ય વિના સંન્યાસ કરવા ઇચ્છે તે નિશ્ચયે પતિત થાય છે.

Verse 12

एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते

જે દ્વિજ એક જ આશ્રમમાં પણ શ્રદ્ધાસહિત અને આશ્રમધર્મમાં નિયમબદ્ધ રહી સમ્યક્ વર્તે છે, તે અમૃતત્વ (મોક્ષ) માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 13

न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते

જેનું ધન ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલું હોય, જે શાંત હોય, બ્રહ્મવિદ્યામાં પરાયણ હોય અને નિત્ય સ્વધર્મનું પાલન કરે—તે અમૃતત્વ (મોક્ષ) માટે યોગ્ય બને છે.

Verse 14

ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्

જે પોતાના સર્વ કર્મ બ્રહ્મમાં અર્પણ કરી, આસક્તિરહિત અને કામનાવર્જિત બની, પ્રસન્ન મનથી કર્મ કરે—તે તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 15

ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्

દાન બ્રહ્મ દ્વારા જ આપવામાં આવે છે, બ્રહ્મને જ સમર્પિત થાય છે, અને જે આપવામાં આવે છે તે પણ બ્રહ્મ જ—આ પરમ બ્રહ્માર્પણ છે.

Verse 16

नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः

“હું કર્તા નથી; આ બધું બ્રહ્મ જ યથાવત્ કરે છે”—આ રીતે તત્ત્વદર્શી ઋષિઓએ ‘બ્રહ્માર્પણ’ ઉપદેશ્યું છે.

Verse 17

प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्

આ કર્મથી શાશ્વત ભગવાન ઈશ પ્રસન્ન થાઓ. જે સ્થિર બુદ્ધિથી સતત સર્વ કર્મ બ્રહ્મને અર્પે છે, તે જ આ પરમ બ્રહ્માર્પણ છે.

Verse 18

यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्

અથવા પરમેશ્વરમાં કર્મફળનો સંન્યાસ કરવો; આને પણ જ્ઞાનીજન કર્મોનું અનુત્તમ બ્રહ્માર્પણ કહે છે.

Verse 19

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्

‘આ કરવું જ છે’ એમ માની, નિયત કર્તવ્યરૂપે, આસક્તિ વિના જે કર્મ થાય—તે વિદ્વાન કરે તો તે કર્મ મોક્ષદાયક પણ બને છે.

Verse 20

अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु

નહીં તો, દ્વિજ નિત્ય કર્મ કરે તોય ફળત્યાગ ન કરે તો તે એ જ ફળોથી બંધાય છે.

Verse 21

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्

અતએવ, સર્વ પ્રયત્નથી કર્મ પર આધારિત ફળ ત્યજીને, અવિવેકી પણ કર્તવ્યકર્મ કરે; એવા કર્મથી તે શીઘ્ર પરમ પદ પામે છે.

Verse 22

कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः

ધર્મયુક્ત કર્મથી આ જન્મનું તથા પૂર્વજન્મનું પાપ ક્ષીણ થાય છે. ત્યારબાદ મનમાં પ્રસન્નતા આવે છે, અને તે પ્રસાદથી બ્રહ્મનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય છે.

Verse 23

कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्

કર્મસહિત જ્ઞાનથી સમ્યક યોગ જન્મે છે; અને કર્મયુક્ત જ્ઞાન પણ દોષરહિત બનીને પ્રગટ થાય છે.

Verse 24

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्

અતએવ, જે જે આશ્રમધર્મમાં રહેલો હોય, ત્યાં સર્વ પ્રયત્નથી ઈશ્વરની તૃપ્તિ માટે કર્મ કરવું; તેથી નૈષ્કર્મ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते

તેમની કૃપાથી પરમ જ્ઞાન અને નૈષ્કર્મ્ય પ્રાપ્ત કરીને સાધક એકાકી, નિર્મમ અને શાંત બને છે, અને જીવતાંજ મુક્ત થાય છે.

Verse 26

वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्

પરમાત્મા—પરબ્રહ્મ મહેશ્વરને—નિત્યાનંદમય, નિરાભાસ (આભાસાતીત) રૂપે દર્શન કરવું; અને તેમાં જ લય પામવો.

Verse 27

तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्

અતએવ પ્રસન્ન અને શુદ્ધ બુદ્ધિવાળો સાધક સદા કર્મયોગનું આચરણ કરે. પરમેશ્વરની તૃપ્તિ માટે તે તે શાશ્વત પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 28

एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः

તમારા માટે ચાતુરાશ્રમ્યનું આ સમગ્ર ઉત્તમ વિધાન સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. આને ઉલ્લંઘન કરીને મનુષ્ય સિદ્ધિ પામતો નથી.