Adhyaya 1
Invocation, Purāṇa Lakṣaṇas, Kurma at the Samudra-manthana, and Indradyumna’s Liberation Teaching (Iśvara-Gītā Prelude)
અધ્યાયની શરૂઆત નારાયણ, નર અને સરસ્વતીને નમસ્કારથી થાય છે. નૈમિષારણ્યમાં ઋષિઓ સૂત રોમહર્ષણને વ્યાસપરંપરાથી પ્રાપ્ત ઉત્તમ કૂર્મપુરાણ સંભળાવવા વિનંતી કરે છે. સૂત પુરાણના પાંચ લક્ષણો સમજાવી અઠાર મહાપુરાણોની યાદી આપે છે અને કૂર્મપુરાણને મુખ્ય, તેમજ તેમાં આંતરિક સંહિતા-વિભાગો છે એમ જણાવે છે. પછી ક્ષીરસાગર-મંથનનો પ્રસંગ આવે છે—વિષ્ણુ કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને મન્દર પર્વતને આધાર આપે છે; ઋષિઓ શ્રી/લક્ષ્મીના સ્વરૂપ વિશે પૂછે છે. ભગવાન કહે છે કે શ્રી/લક્ષ્મી તેમની જ માયા-શક્તિ—ત્રિગુણાત્મિકા પ્રકૃતિ છે, જે જગતને મોહમાં નાખી સર્જન-લય કરે છે, પરંતુ આત્મવિવેકવાળા ભક્તો તેને પાર કરી શકે છે. ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું ઉદાહરણ આવે છે—શરણાગતિથી તેણે માયા પાર કરી; શ્રી દ્વારા અને સాక్షાત્ નારાયણ દર્શનથી તેને ઉપદેશ મળ્યો અને કૃપાજન્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. પ્રભુ વર્ણાશ્રમધર્મ, કર્મયોગ અને ત્રિવિધ ભાવના નિર્ધારિત કરે છે તથા જ્ઞાન-ભક્તિથી મહેશ્વરપૂજાનો વિશેષ આદેશ આપી વૈષ્ણવ-શૈવ સમન્વય સ્થાપે છે. અંતે ઋષિઓ પૂર્ણ ઉપદેશ સાંભળવા ઇચ્છે છે; સૂત રસાતળમાં કૂર્મે કહેલું બધું કહેશું એમ વચન આપે છે અને આગળ સર્ગ-પ્રતિસર્ગ, મન્વંતર, ભૂગોળ, તીર્થ અને વ્રતોના વર્ણનની ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
कूर्मपुराण (ग्रेतिल्) कूर्मपुराण हेअदेर् थिस् फ़िले इस् अन् ह्त्म्ल् त्रन्स्फ़ोर्मतिओन् ओफ़् स_कुर्मपुरन।xम्ल् wइथ् अ रुदिमेन्तर्य् हेअदेर्। फ़ोर् अ मोरे एxतेन्सिवे हेअदेर् प्लेअसे रेफ़ेर् तो थे सोउर्चे फ़िले। दत एन्त्र्य्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् चोन्त्रिबुतिओन्: मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् दते ओफ़् थिस् वेर्सिओन्: २०२०-०७-३१ सोउर्चे: । पुब्लिस्हेर्: गऺत्तिन्गेन् रेगिस्तेर् ओफ़् एलेच्त्रोनिच् तेxत्स् इन् इन्दिअन् लन्गुअगेस् (ग्रेतिल्), सुब् गऺत्तिन्गेन् लिचेन्चे: थिस् ए-तेxत् wअस् प्रोविदेद् तो ग्रेतिल् इन् गोओद् फ़ैथ् थत् नो चोप्य्रिघ्त् रिघ्त्स् हवे बेएन् इन्फ़्रिन्गेद्। इफ़् अन्योने wइस्हेस् तो अस्सेर्त् चोप्य्रिघ्त् ओवेर् थिस् फ़िले, प्लेअसे चोन्तच्त् थे ग्रेतिल् मनगेमेन्त् अत् ग्रेतिल्(अत्)सुब्(दोत्)उनि-गोएत्तिन्गेन्(दोत्)दे। थे फ़िले wइल्ल् बे इम्मेदिअतेल्य् रेमोवेद् पेन्दिन्ग् रेसोलुतिओन् ओफ़् थे च्लैम्। दिस्त्रिबुतेद् उन्देर् अ च्रेअतिवे चोम्मोन्स् अत्त्रिबुतिओन्-नोन्चोम्मेर्चिअल्-स्हरेअलिके ४।० इन्तेर्नतिओनल् लिचेन्से। इन्तेर्प्रेतिवे मर्कुप्: नोने नोतेस्: थिस् फ़िले हस् बेएन् च्रेअतेद् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् फ़्रोम् कुर्म्प्१उ।ह्त्म्। दुए तो थे हेतेरोगेनेइत्य् ओफ़् थे सोउर्चेस् थे हेअदेर् मर्कुप् मिघ्त् बे सुबोप्तिमल्। फ़ोर् थे सके ओफ़् त्रन्स्परेन्च्य् थे हेअदेर् ओफ़् थे लेगच्य् फ़िले इस् दोचुमेन्तेद् इन् थे <नोते> एलेमेन्त् बेलोw: कुर्म-पुरन, पर्त् १ इन्पुत् ब्य् मेम्बेर्स् ओफ़् थे सन्स्क्नेत् प्रोजेच्त् (www।सन्स्क्नेत्।ओर्ग्) थिस् ग्रेतिल् वेर्सिओन् हस् बेएन् चोन्वेर्तेद् फ़्रोम् अ चुस्तोम् देवनगरि एन्चोदिन्ग्। थेरेफ़ोरे, wओर्द् बोउन्दरिएस् अरे उसुअल्ल्य् नोत् मर्केद् ब्य् ब्लन्क्स्। थेसे अन्द् ओथेर् इर्रेगुलरितिएस् चन्नोत् बे स्तन्दर्दिज़ेद् अत् प्रेसेन्त्। थे तेxत् इस् नोत् प्रोओफ़्-रेअद्! रेविसिओन्स्: २०२०-०७-३१: तेइ एन्चोदिन्ग् ब्य् मस्स् चोन्वेर्सिओन् ओफ़् ग्रेतिल्ऽस् सन्स्क्रित् चोर्पुस् तेxत् कूर्मपुराणम्-१ अथ श्रीकूर्मपुराणम् पूर्वविभागः नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् / देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् // कूर्म्प्१,मन्ग्।१ // नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे / पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना
નારાયણને, નરશ્રેષ્ઠ નરને તથા દેવી સરસ્વતીને નમસ્કાર કરીને, પછી મંગલારંભે “જય” ઉચ્ચારવું જોઈએ।
Verse 2
सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः / पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्
સત્રના અંતે નૈમિષારણ્યના મહર્ષિઓએ નિર્દોષ સૂત રોમહર્ષણને પુણ્યમય પુરાણસંહિતા વિષે પૂછ્યું।
Verse 3
त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः / इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः
હે મહાબુદ્ધિ સૂત! બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન વ્યાસને ઇતિહાસ અને પુરાણોના તાત્પર્ય જાણવા માટે તું યોગ્ય રીતે ઉપાસના-સેવા કરી છે।
Verse 4
तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् / द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः
તે વચનો સાંભળતાં તારા શરીરના સર્વ રોમ આનંદથી ઊભા થઈ ગયા; તેથી ભગવાન દ્વૈપાયન (વ્યાસ)એ તને ‘રોમહર્ષણ’ નામ આપ્યું।
Verse 5
भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः / मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा
સ્વયં પ્રભુ ભગવાને માત્ર તને જ સંબોધ્યો; અને પ્રાચીન કાળમાં પુરાણવિદ વ્યાસે મુનિઓ માટે પુરાણસંહિતા ઉપદેશી।
Verse 6
त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः / संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः
સ્વાયંભુવ મનુના યજ્ઞમાં સોમ-સુત્યાહે વિસ્તરતાં, તું જ હરિ—પુરુષોત્તમ—પોતાના અંશથી પ્રગટ થઈ આ સંહિતા કહેવા માટે અવતર્યો।
Verse 7
तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् / वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद
અતએવ અમે આપને ઉત્તમ કૂર્મપુરાણ વિષે પૂછીએ છીએ. હે પુરાણાર્થવિશારદ, અમને તે કહેવા માટે તમે અર્હ છો।
Verse 8
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः / प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्
મુનિઓના વચન સાંભળી, પુરાણવક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ સૂતે મનમાં નમસ્કાર કરી સત્યવતીસુત ગુરુ (વ્યાસ)ને સંબોધીને કહ્યું।
Verse 9
रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् / वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्
રોમહર્ષણ બોલ્યા—જગદ્યોનિ, કૂર્મરૂપધારી હરિને નમસ્કાર કરીને, હું પાપનાશક દિવ્ય પૌરાણિક કથા કહું છું।
Verse 10
यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् / न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन
આ પુણ્યકથા સાંભળીને પાપકર્મમાં રત વ્યક્તિ પણ પરમ ગતિને પામી શકે છે; તેથી નાસ્તિકને આ પુણ્યકથા ક્યારેય કહેવી નહીં।
Verse 11
श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये / इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्
શ્રદ્ધાવાન, શાંતચિત્ત અને ધર્મનિષ્ઠ દ્વિજને આ પવિત્ર કથા કહેવી જોઈએ, કારણ કે તે સాక్షાત્ નારાયણ દ્વારા પ્રેરિત છે.
Verse 12
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्
સર્ગ, પ્રતિસર્ગ, વંશ, મન્વંતરો અને વંશાનુચરિત—આ પાંચ લક્ષણો મળીને ‘પુરાણ’ કહેવાય છે.
Verse 13
ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च / शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
પ્રથમ બ્રાહ્મ પુરાણ; પછી પાદ્મ અને વૈષ્ણવ; તેમ જ શૈવ અને ભાગવત; તેમજ ભવિષ્ય અને નારદીય।
Verse 14
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च / लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च
પછી માર્કંડેય, આગ્નેય અને બ્રહ્મવૈવર્ત; તેમજ લૈંગ, વારાહ, સ્કાન્દ અને વામન (પુરાણ) છે.
Verse 15
कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् / अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्
પછી કૌર્મ, માત્સ્ય, ગારુડ અને ત્યારબાદ વાયવીય; અઢારમું પુરાણ ‘બ્રહ્માંડ’ નામે ઉલ્લેખિત છે.
Verse 16
अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु / अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः
અન્ય ઉપપુરાણો પણ મુનિઓએ નિશ્ચયે કહ્યાં છે. હે દ્વિજોઃ અષ્ટાદશ મહાપુરાણો સંક્ષેપમાં સાંભળી, તમે અહીં ઉપદેશ્ય તાત્પર્ય જાણવા ઇચ્છો છો.
Verse 17
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् / तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्
પ્રથમ ઉપદેશ સનત્કુમારે કહ્યો; ત્યારપછી નારસિંહમત છે. ત્રીજું ‘સ્કાન્દ’ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે, અને તે પણ કુમારે જ ભાષિત કર્યું.
Verse 18
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् / दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्
ચોથો વિભાગ ‘શિવધર્મ’ કહેવાય છે, જે સాక్షાત્ નંદીશે ભાષિત કર્યો. ત્યારબાદ દુર્વાસાનું અદ્ભુત ઉપદેશ, અને પછી નારદનું વચન આવે છે.
Verse 19
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् / ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च
‘કાપિલ’, ‘માનવ’, તેમજ ઉશનસે ઉપદિષ્ટ; ‘બ્રહ્માંડ’, ‘વારુણ’ અને ‘કાલિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ—આ પણ (ગ્રંથ/પરંપરા) કહેવાય છે.
Verse 20
माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् / पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्
તથા ‘માહેશ્વર’, ‘સામ્બ’, ‘સૌર’ અને ‘સર્વાર્થીસંચય’ (સર્વ અર્થોનો સંગ્રહ); પછી પરાશરે કહેલું બીજું (ગ્રંથ), ‘મારીચ’ અને ‘ભાર్గવ’ નામે ઓળખાતું પણ છે.
Verse 21
इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः
આ નિશ્ચયે પંદરમું પુરાણ—ઉત્તમ કૂર્મપુરાણ છે. સંહિતાઓના ભેદ અનુસાર આ પુણ્ય ગ્રંથ ચાર વિભાગોમાં ગોઠવાયેલો છે.
Verse 22
ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः / चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः
તે બ્રાહ્મી, ભગવતી, સૌરી અને વૈષ્ણવી એમ પ્રખ્યાત છે. આ ચાર પુણ્ય સંહિતાઓ ધર્મ, કામ, અર્થ અને મોક્ષ આપનારી છે.
Verse 23
इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता / भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया
આ બ્રાહ્મી સંહિતા ચતુર્વેદો સાથે સુસંગત છે. અહીં શ્લોકોની કુલ સંખ્યા છ હજાર તરીકે કથિત છે.
Verse 24
यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः / माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः
જ્યાં, હે મુનીશ્વરો, ધર્મ-અર્થ-કામ અને મોક્ષ સાથે પરમેશ્વર સ્વરૂપ બ્રહ્મનું સર્વાંગી મહાત્મ્ય જાણી શકાય છે.
Verse 25
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च / वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः
સર્ગ અને પ્રતિસર્ગ, વંશ અને મન્વંતરો, તથા વંશાનુચરિત—સાથે દિવ્ય, પુણ્ય અને પ્રસંગસંગત કથાઓ—આ પુરાણના વિષયો માનવામાં આવે છે.
Verse 26
ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः / तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा
આ પવિત્ર પુરાણ બ્રાહ્મણ આદિ સર્વ વર્ણોના ધર્મપરાયણ, શાંતચિત્ત જનોએ ધારણ કરવું યોગ્ય છે. વ્યાસજીએ પૂર્વે કહેલી એ જ શિક્ષાને હું હવે યથાક્રમે પ્રગટ કરીશ.
Verse 27
पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः / मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्
અમૃતની ઇચ્છાથી દેવતાઓએ દૈત્ય-દાનવો સાથે મળીને મન્દર પર્વતને મથણી બનાવી ક્ષીરસાગરનું મથન કર્યું.
Verse 28
मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः / बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया
મથન ચાલતું હતું ત્યારે જનાર્દને કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને દેવોના હિતની ઇચ્છાથી મન્દર પર્વતને ધારણ કર્યો.
Verse 29
देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः / कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्
કૂર્મરૂપ ધારણ કરેલા અવ્યય સાક્ષી વિષ્ણુદેવને જોઈ દેવતાઓ અને નારદ આદિ મહર્ષિઓએ તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 30
तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा / जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः
એ દરમિયાન નારાયણની પ્રિયા દેવી શ્રી પ્રગટ થઈ; અને પુરુષોત્તમ ભગવાન વિષ્ણુએ તેણીને જ પોતાની તરીકે સ્વીકારી.
Verse 31
तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः / मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्
અવ્યક્ત વિષ્ણુના તેજથી અભિભૂત થઈ નારદાદિ મહર્ષિઓ શક્રসহ મોહિત થયા અને શ્રી (લક્ષ્મી)ને વચન કહ્યાં।
Verse 32
भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय / कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्
હે ભગવન્, હે દેવદેવેશ, હે જગન્મય નારાયણ! આ વિશાલાક્ષી દેવી કોણ છે? અમે પૂછીએ છીએ—યથાવત્ કહો।
Verse 33
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः / प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्
તેમના વચન સાંભળી દાનવમર્દન વિષ્ણુએ દેવી તરફ નજર કરી, નારદાદિ નિષ્કલ્મષ ઋષિઓ પર દૃષ્ટિ નાખી કહ્યું।
Verse 34
इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी / माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्
આ જ તે પરમ શક્તિ—મારા સ્વરૂપમયી, બ્રહ્મરૂપિણી. આ મારી પ્રિયા અનંત માયા છે, જેના દ્વારા આ જગત મોહિત છે।
Verse 35
अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् / मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! આ જ (માયાશક્તિ) દ્વારા હું દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર જગતને મોહિત કરું છું; અને આથી જ હું (સર્વને) ગ્રસી ફરી વિસર્જિત કરું છું।
Verse 36
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् / विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्
જે પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને પ્રલય તથા તેમની આવન-જાવનની ગતિ જાણીને, આત્માનું વિવેકપૂર્વક નિરીક્ષણ અને ચિંતન કરે છે, તે આ વિશાળ સંસાર-સાગરને પાર કરે છે।
Verse 37
अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः / ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम
આ દેવીશક્તિના અંશોનું અધિષ્ઠાન કરીને તેજસ્વી દ્વિજ પણ શક્તિમાન બન્યા; અને બ્રહ્મા, ઈશાન (શિવ) વગેરે દેવો પ્રગટ થયા. આ જ મારી સર્વશક્તિમયી, સર્વવ્યાપી શક્તિ છે।
Verse 38
सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका / प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी
ત્રિગુણાત્મિકા એવી આ પ્રકૃતિ જ સમગ્ર જગતની જનની છે; તે પહેલેથી જ શ્રી-કલ્પમાં મારાથી ઉત્પન્ન થઈને પદ્મવાસિની—કમળનિવાસિની—રૂપે પ્રગટ થઈ હતી।
Verse 39
चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता / कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्
તે ચતુર્ભુજા, હાથોમાં શંખ-ચક્ર-પદ્મ ધારણ કરનાર, શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, કરોડો સૂર્ય સમી તેજસ્વી—સર્વ દેહધારીઓને મોહીત કરનાર મોહિની હતી।
Verse 40
नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च / मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः
આ માયાને પાર કરવા દેવો સમર્થ નથી, પિતરો પણ નથી, માનવો પણ નથી, વસુઓ પણ નથી; અને ધરતી પર રહેનારા અન્ય દેહધારીઓ પણ તેને પાર કરી શકતા નથી।
Verse 41
इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् / ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च / को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्
વાસુદેવના વચનથી મુનિઓએ વિષ્ણુને કહ્યું— “હે પુણ્ડરીકાક્ષ! ત્રણેય કાળમાં પણ કહો; દેવનિર્મિત તે દુર્જય માયાને કોણ પાર કરી શકે?”
Verse 42
अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः / अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः
પછી મુનિગણોથી પૂજિત હૃષીકેશે મુનિઓને કહ્યું— “દ્વિજોમાં એક શ્રેષ્ઠ પુરુષ છે; તે ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.”
Verse 43
पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः / दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् / संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्
પૂર્વજન્મમાં તે રાજા શંકર આદિ દેવો માટે પણ અજય હતો. તેણે મને કૂર્મરૂપે દર્શન કર્યું અને મારા મુખેથી દિવ્ય પૌરાણિક સંહિતા સ્વયં સાંભળી; પછી મુનિશ્રેષ્ઠોને સન્માન આપી અગ્રસ્થાને સ્થાપ્યા.
Verse 44
ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः / मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः
બ્રહ્મા, મહાદેવ અને અન્ય દેવો પોતાની પોતાની શક્તિઓসহ મારી જ શક્તિમાં સ્થિત છે એમ જાણી, તેણે માત્ર મને જ શરણ લીધું.
Verse 45
संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि / इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्
મારા દ્વારા આમ કહ્યા પછી તું વિપ્રયોનિમાં જન્મ લેશે. ત્યાં ‘ઇન્દ્રદ્યુમ્ન’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે અને પોતાની પૂર્વજન્મની સ્થિતિને સ્મરશે.
Verse 46
सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् / वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ / लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि
હે અનઘ! જે સર્વ ભૂતો અને દેવોને પણ અગોચર છે, તે પરમ ગુહ્ય ઉપદેશ હું તને કહું છું. મારું આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને તું અંતે માત્ર મામાં જ પ્રવેશ કરશ.
Verse 47
अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः / वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि
પૃથ્વી પર તું થોડો વધુ સમય ત્યાં દૃઢ નિશ્ચયથી સ્થિર રહેજે. વૈવસ્વત મન્વંતર વીતી ગયા પછી, કાર્યસિદ્ધિ માટે તું મામાં પ્રવેશ કરશ.
Verse 48
मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् / कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह
મને પ્રણામ કરીને તે નગરીમાં ગયો અને ધરતીનું પાલન-શાસન કરતું રહ્યો. કાળધર્મ અનુસાર નિર્ધારિત સમય આવતા, તે પોતાના સમયે પ્રસ્થાન કરીને શ્વેતદ્વીપમાં મારી સાથે નિવાસી થયો.
Verse 49
भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् / मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः
યોગીઓની પણ પહોંચથી પરે એવા વૈષ્ણવ ભોગો ભોગવીને, મુનિશ્રેષ્ઠા તે મારી આજ્ઞાથી ફરી બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મી.
Verse 50
ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे / विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः
મને ‘વાસુદેવ’ નામે જાણીને—જ્યાં બે અક્ષય તત્ત્વો, વિદ્યા અને અવિદ્યા, ગૂઢરૂપે નिहિત છે—તે જ તત્ત્વને જ્ઞાનીજન પરમ બ્રહ્મ કહે છે.
Verse 51
सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः
તેણે સર્વ ભૂતોના આશ્રય પરમેશ્વરની વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમોથી, સુવર્ણદાન તથા બ્રાહ્મણતર્પણ-સંતોષક કર્મોથી વિધિવત્ આરાધના કરી।
Verse 52
तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः / आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्
તેની આશીર્વાદભાવના તે જ પર, નમસ્કાર પણ તે જને; તે જમાં નિષ્ઠિત રહી, તેને જ પરમ આશ્રય માની, યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત મહાદેવની સતત આરાધના કરતો રહ્યો।
Verse 53
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला / स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्
તે એમ જ વર્તતો હતો ત્યારે, ક્યારેક પરમા કલા (પરાશક્તિ)એ પોતાનું સ્વરૂપ—દિવ્ય, તેજોમય અને વિષ્ણુસમુદ્ભવ—તેને દર્શાવ્યું।
Verse 54
दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् / संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत
ભગવાન વિષ્ણુની પ્રિયાને જોઈ તેણે મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો; પછી વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને, કરજોડે ભક્તિપૂર્વક બોલ્યો।
Verse 55
इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे / याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—હે દેવી વિશાલાક્ષિ, વિષ્ણુચિહ્નોથી અંકિત શુભે! તું કોણ છે? જેમ સત્ય છે તેમ જ તારા સ્વભાવની સ્થિતિ મને અત્યારે કહો।
Verse 56
तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला / हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्
તેના વચન સાંભળી પરમ પ્રસન્ન અને અતિ સુમંગલા દેવી હસ્યાં; વિષ્ણુનું સ્મરણ કરીને પ્રિય બ્રાહ્મણને બોલ્યાં।
Verse 57
न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः / नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा
મુનિઓ અને ઇન્દ્રાદિ દેવો પણ મને યથાર્થ રીતે જોઈ શકતા નથી. હું એકમાત્ર નારાયણાત્મિકા માયા છું; તેમનામાં તન્મય થઈ હું પરાશક્તિ છું।
Verse 58
न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः / तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः
સાચા વિચારથી જોતા મારું નારાયણથી કોઈ ભેદ નથી. હું તેમનામાં તન્મય છું; તેઓ જ પરબ્રહ્મ—તેઓ જ વિષ્ણુ પરમેશ્વર છે।
Verse 59
येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् / ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्
જે લોકો આ લોકમાં સર્વ ભૂતોના આશ્રય પરમેશ્વરની જ્ઞાન અને કર્મયોગથી આરાધના કરે છે, તેમના પર મારું પ્રભુત્વ ચાલતું નથી।
Verse 60
तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः / ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
અતએવ કર્મયોગમાં પરાયણ રહી, જ્ઞાન દ્વારા અનાદિ-અનંત પ્રભુની આરાધના કર; ત્યાર પછી તું મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશ।
Verse 61
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः / प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्
આ રીતે સંબોધિત થતાં મહામતિ મુનિશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રદ્યુમ્ને દેવીને શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો; પછી અંજલિ જોડીને ફરી વિનયથી બોલ્યો।
Verse 62
कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः / ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि
હે દેવી, તે ભગવાન ઈશ—શાશ્વત, નિષ્કલ અને અચ્યુત—તેમને સાચે કેવી રીતે જાણી શકાય? હે પરમેશ્વરી, મને કહો।
Verse 63
एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी / साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्
પછી વિપ્રના વચન સાંભળી કમલવાસિની દેવી એ મુનિને કહ્યું—“સાક્ષાત્ નારાયણ પોતે તને જ્ઞાન આપશે।”
Verse 64
उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् / स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत
પછી બંને હાથોથી પ્રણત મુનિને સ્પર્શ કરીને, પરાત્પર વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતાં, તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો।
Verse 65
सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना / आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्
તે પણ નારાયણના દર્શન માટે પરમ સમાધિમાં સ્થિત થઈ, હૃષીકેશની આરાધના કરવા લાગ્યો—જે શરણાગત પ્રણતોના દુઃખનો નાશ કરે છે।
Verse 66
ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् / प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः
પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી સ્વયં નારાયણ પ્રગટ થયા—મહાયોગી, પીતવસ્ત્રધારી, સર્વ જગતમાં વ્યાપ્ત જગન્મય।
Verse 67
दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् / जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्
આવતા દેવ—વિષ્ણુ, અવિનાશી પરમાત્મા—ને જોઈ તે ઘૂંટણીએ ધરતી પર નમી પડ્યો અને ગરુડધ્વજધારીની સ્તુતિ કરી।
Verse 68
इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव / कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—હે યજ્ઞેશ! હે અચ્યુત, ગોવિંદ, માધવ, અનંત, કેશવ; હે કૃષ્ણ, હે વિષ્ણુ, હે હૃષીકેશ—વિશ્વાત્મા તમને નમસ્કાર।
Verse 69
नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये / सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये
હે પુરાણ પુરુષ હરિ, વિશ્વમૂર્તિ એવા તમને નમસ્કાર; સર્જન-સ્થિતિ-વિનાશના કારણ, અનંત શક્તિસંપન્ન પ્રભુને પ્રણામ।
Verse 70
निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने / पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः
હે નિર્ગુણ, નિષ્કલ, અમલ આત્મસ્વરૂપ—તમને નમસ્કાર; હે પરમ પુરુષ—તમને નમસ્કાર; હે વિશ્વરૂપ—તમને પ્રણામ।
Verse 71
नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये / आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः
હે વાસુદેવ-વિષ્ણુ, વિશ્વયોનિ! તમને નમસ્કાર. જે આદિ-મધ્ય-અંત રહિત અને જ્ઞાનથી જ ગમ્ય છે—તમને પ્રણામ.
Verse 72
नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः / भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे
હે નિર્વિકાર, નિષ્પ્રપંચ! તમને નમસ્કાર. ભેદ-અભેદ બંનેથી રહિત, આનંદસ્વરૂપ તમને નમો નમઃ.
Verse 73
नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने / अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः
હે તારક, હે શાંત! તમને નમસ્કાર. અપ્રતિહત આત્માવાળા તમને પ્રણામ. અનંતમૂર્તિ તમને નમસ્કાર, અને અમૂર્ત તમને વારંવાર પ્રણામ.
Verse 74
नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः / नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने
હે પરમાર્થ, માયાતીત! તમને નમસ્કાર. હે પરમેશ્વર, બ્રહ્મ અને પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર.
Verse 75
नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः / नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने
અતિ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; મહાદેવને પ્રણામ. શુદ્ધ શિવને નમસ્કાર; હે પરમેષ્ઠિન, તમને નમસ્કાર.
Verse 76
त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः / त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम
હે પુરુષોત્તમ! આ સમગ્ર જગત માત્ર તારા દ્વારા જ સર્જાયું છે; તું જ પરમ શરણ અને પરમ ગતિ છે. તું સર્વ ભૂતોનો પિતા છે અને તું જ માતા પણ છે.
Verse 77
त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् / सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्
તું અક્ષર—પરમ ધામ છે; માત્ર ચૈતન્યસ્વરૂપ, નિષ્કલ વ્યોમ સમ. તું સર્વનો આધાર, અવ્યક્ત અને અનંત છે; તમસથી પરે પરમ છે.
Verse 78
प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् / प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्
તેઓ માત્ર જ્ઞાનદીપથી પરમાત્માને પ્રત્યક્ષ જુએ છે. હું તારા તે સ્વરૂપની શરણ લઉં છું—એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ, પરમ અવસ્થા છે.
Verse 79
एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः / उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव
આ રીતે સ્તુતિ કરનારને, ભગવાન—જે સર્વ ભૂતોના અંતરાત્મા અને ભૂતભાવન છે—જાણે હળવી સ્મિત સાથે, બંને હાથોથી સ્પર્શ કર્યો.
Verse 80
स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः / यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः
ભગવાન વિષ્ણુના માત્ર સ્પર્શથી, તે મુનિશ્રેષ્ઠે તેમના પ્રસાદથી પરમ તત્ત્વને યથાવત્ જાણી લીધું.
Verse 81
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् / प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्
ત્યારે હર્ષિત મનથી તેણે જનાર્દનને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો અને ઉન્નિદ્ર પદ્મનેત્ર, પીતાંબરધારી અચ્યુતને વિનયપૂર્વક કહ્યું।
Verse 82
त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्
હે પુરુષોત્તમ! તમારા પ્રસાદથી મારા અંદર નિઃસંદેહ જ્ઞાન પ્રગટ થયું છે—જેનું એકમાત્ર વિષય બ્રહ્મ છે અને જે પરમાનંદની સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 83
नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे / किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय
હે ભગવન વાસુદેવ, સર્વવિધાતા! તમને નમસ્કાર. હે યોગેશ, જગન્મય પ્રભુ! હું શું કરું? તે મને કહો।
Verse 84
श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः / उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्
ઇન્દ્રદ્યુમ્નના વચન સાંભળી નારાયણ—માધવ—એ હળવી સ્મિત સાથે એવું વચન કહ્યું, જે સમગ્ર જગતના હિત માટે હતું।
Verse 85
श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः / ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा
શ્રીભગવાન બોલ્યા—વર્ણ અને આશ્રમના આચાર પાળનાર પુરુષોએ દેવ મહેશ્વરની પૂજા જ્ઞાન અને ભક્તિયોગ દ્વારા જ કરવી જોઈએ; અન્ય રીતે નહીં।
Verse 86
विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् / प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्
તે પરમ તત્ત્વને જાણી, કાર્ય‑કારણરૂપ મારી વિભૂતિ અને મારી પ્રવૃત્તિ પણ સમજી, જે મોક્ષ ઈચ્છે તે ઈશ્વરની આરાધના કરે।
Verse 87
सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् / अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्
બધા આસક્તિઓ ત્યજી, આ જગતને માયામય જાણીને, આત્માને અદ્વૈતરૂપે ભાવ; ત્યારે તું પરમેશ્વરને દર્શન કરશે।
Verse 88
त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे / एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया / अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा
હે બ્રહ્મન, હું કહું છું તે ત્રિવિધ ભાવનાને સમજો—એક મારી વિષયક; બીજી વ્યક્ત (પ્રગટ) પર આધારિત; અને ત્રીજી બ્રાહ્મી ભાવના, જે ગુણાતીત તરીકે જાણી શકાય।
Verse 89
आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः / अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः
પછી વિદ્વાન તે સર્વસામાન્ય (સર્વોત્તમ) ભાવનાનું ચિંતન કરે; અને જો અશક્ત હોય તો આદ્ય (પ્રથમ) આશ્રયમાં શરણ લે—એવી વૈદિક શ્રુતિ છે।
Verse 90
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः / समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि
અતએવ, સર્વ પ્રયત્નથી તેમાં જ નિષ્ઠાવાન રહી અને તેને જ પરમ આશ્રય માની, વિશ્વેશ્વરની સમ્યક આરાધના કર; ત્યાર પછી તું મોક્ષ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 91
इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन / किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—હે જનાર્દન! સર્વથી પરે પરતર તત્ત્વ શું છે? તમારી વિભૂતિ શું છે? કાર્ય અને કારણ શું છે? તમે તત્ત્વતઃ કોણ છો, અને તમારી પ્રવૃત્તિ (કર્મપ્રેરણા) શું છે?
Verse 92
परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् / नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्
પરાત્પર તે તત્ત્વ—એકમાત્ર પરમ, અવ્યય બ્રહ્મ—નિત્યાનંદસ્વરૂપ, સ્વયંજયોતિ, અક્ષય અને તમસ્ (અજ્ઞાન)થી પરે છે.
Verse 93
ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते / कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्
તે ઈશ્વરનું જે નિત્ય ઐશ્વર્ય છે, તે ‘વિભૂતિ’ તરીકે ગવાય છે. આ જગત તેનું કાર્ય છે; અને અવ્યક્ત તેનું કારણ—શુદ્ધ, અક્ષર, અવિનાશી.
Verse 94
अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः / सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते
કારણ કે હું સર્વ ભૂતોમાં વસતો અંતર્યામી, પરમ ઈશ્વર છું. સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહારનું કર્તૃત્વ—એ જ મારી પ્રવૃત્તિ (દિવ્ય ક્રિયા) તરીકે ગવાય છે.
Verse 95
एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज / ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय
હે દ્વિજ! આ બધું યથાવત્ ભક્તિભાવથી જાણી, પછી કર્મયોગ દ્વારા શાશ્વત પરમેશ્વરની સમ્યક્ આરાધના કર.
Verse 96
इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः / ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન બોલ્યો—કયા વર્ણાશ્રમાચારોથી પરમેશ્વરની યથાવત્ આરાધના થાય છે? અને ત્રિવિધ ભાવનામાં સ્થિત તે દિવ્ય જ્ઞાન કેવું છે?
Verse 97
कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः / कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च / कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च
આ જગત પહેલાં કેવી રીતે સર્જાયું અને ફરી કેવી રીતે લય પામે છે? લોકમાં કેટલી પ્રકારની સૃષ્ટિઓ છે, વંશપરંપરાઓ અને મન્વંતરો કયા છે? તેમના પ્રમાણ/અધિકાર શું છે અને કયા પાવન વ્રતો તેમને સંબંધિત છે?
Verse 98
तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे / कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः / ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्
હે પુણ્ડરીકાક્ષ! તીર્થો, સૂર્યાદિ જ્યોતિષ્કોની વ્યવસ્થા, અને પૃથ્વીના વિશાળ વિસ્તાર પર કેટલા દ્વીપો, સમુદ્રો, પર્વતો, નદીઓ અને ઉપનદીઓ છે—આ બધું મને અત્યારે યથાવત્ સંપૂર્ણ કહો।
Verse 99
श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया / यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः
શ્રીકૂર્મ બોલ્યા—તે એમ કહ્યે પછી, ભક્ત પર અનુગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, મેં સર્વ વિષય યથાવત્ અને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધો।
Verse 100
व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु / अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्
તે દ્વિજએ જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કશુ બાકી ન રાખીને સમજાવી, અને તે વિપ્ર પર અનુગ્રહ કરીને, હું એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયો।
Verse 101
सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः / आराधयामास परं भावपूतः समाहितः
ત્યારે તે દ્વિજોત્તમે મારા કહેલા વિધાન મુજબ, ભક્તિથી શુદ્ધ અને એકાગ્ર ચિત્તે પરમેશ્વરની આરાધના કરી।
Verse 102
त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः / संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः
પુત્રાદિ પ્રત્યેનો સ્નેહ ત્યજી, દ્વંદ્વરહિત અને નિર્મમ બની, સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરીને તે પરમ વૈરાગ્યનો આશ્રય લે છે।
Verse 103
आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् / संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्
આત્મામાં આત્માનું અનુસંધાન કરીને અને સમગ્ર જગતને પોતાના સ્વાત્મામાં જ સ્થિત જોઈ, તે અક્ષરાધારિત બ્રાહ્મી અંતિમ ભાવનાને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 104
अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति / यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः
તેને પરમ યોગ પ્રાપ્ત થયો, જેના દ્વારા એકમાત્ર પરમ તત્ત્વનું દર્શન થાય છે. તે અવસ્થાને મોક્ષકાંક્ષી, નિદ્રારહિત અને શ્વાસજયી સાધકો ઇચ્છે છે।
Verse 105
ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् / जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् / आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः
પછી એક સમયે યોગીન્દ્રે અવ્યય બ્રહ્માનું દર્શન કરવા, સૂર્યે સૂચવેલા માર્ગે માનસોત્તર પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યું; યોગૈશ્વર્યના પ્રભાવથી તે વિપ્રેન્દ્ર આકાશમાર્ગે જ ગયો।
Verse 106
विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् / अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः / दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः
સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, સર્વોત્તમ વિમાન અચાનક પ્રગટ થયું. તેની પાછળ દેવગણો તથા ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહો અનુસર્યા. માર્ગમાં યોગીન્દ્રને જોઈ અન્ય સિદ્ધો અને બ્રહ્મર્ષિઓ પણ આગળ વધ્યા.
Verse 107
ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् / स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्
પછી તે ગયો અને દેવતાઓ દ્વારા પણ વંદિત એવા તે પર્વતમાં પ્રવેશ્યો—યોગીઓ દ્વારા સેવિત તે પવિત્ર સ્થાને, જ્યાં પરમ પુરુષ નિવાસ કરે છે.
Verse 108
संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् / विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्
દસ હજાર સૂર્ય સમાન તેજવાળા પરમ ધામને પ્રાપ્ત કરીને તે અંતર્ભવનમાં પ્રવેશ્યો—તે દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને અન્ય માટે દુર્ગમ છે.
Verse 109
विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् / अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्
તેણે સર્વ દેહધારીઓના પરમ શરણ, અનાદિ-અનંત દેવ—દેવોના દેવ, આદિપિતા પિતામહનું ધ્યાન કર્યું.
Verse 110
ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः / तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्
ત્યારે ત્યાં પરમાત્માનો પ્રકાશ પ્રગટ થયો; અને તે જ્યોતિના મધ્યમાં તેણે આદ્ય પુરુષને દર્શન કર્યો—જે સ્વયં પરમ પદ છે.
Verse 111
महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् / चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्
તેઓએ તેજનો મહાન રાશિ જોયો—બ્રહ્મવિદ્વેષીઓને અગમ્ય; તેના અંતરમાં ચતુર્મુખ, ઉદાર અંગોવાળો, મહાન સ્વરૂપધારી, અર્ચિરૂપ પ્રકાશથી શોભિત હતો।
Verse 112
सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् / प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे
પ્રણામ કરતા સમક્ષ ઊભેલા તે યોગીને જોઈ, સ્વયં દેવ—વિશ્વાત્મા—આગળ આવી તેને આવકાર્યો અને આલિંગન કર્યું।
Verse 113
परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः / निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् / ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्
ત્યારે દેવના આલિંગનથી તે દ્વિજશ્રેષ્ઠના દેહમાંથી મહાજ્યોતિ નીકળી સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશી; અને ઋગ્-યજुः-સામ નામે પ્રસિદ્ધ તે પરમ પવિત્ર, નિર્મળ પદને પ્રાપ્ત થઈ।
Verse 114
हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् / द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् / ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्
જ્યાં ભગવાન હિરણ્યગર્ભ—હવ્ય અને કવ્યના ભોક્તા—વિરાજે છે, તે જ યોગીઓનું આદ્ય દ્વાર છે, જે વેદાંતમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તે બ્રહ્મતેજોમય, શ્રીમંત, અને મનીષીઓની નિષ્ઠા-સ્થાન છે।
Verse 115
दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः / अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्
ભગવાનનું માત્ર દર્શન થતાં જ, બ્રહ્મ-અર્ચિસમ મુનિએ ઐશ્વર્યયુક્ત દિવ્ય તેજ જોયું—જે શાંત, સર્વત્ર વ્યાપક, અને સર્વત્ર શિવમય છે।
Verse 116
स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् / आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्
એ અવિનાશી, વ્યોમસમાન સર્વવ્યાપી સ્વાત્મસ્વરૂપ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે—અચલ બ્રહ્મ, શુદ્ધ આનંદ, અને પરમેશ્વરનું પરમ સ્થાન।
Verse 117
सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः / प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्
જે સર્વભૂતોમાં આત્મરૂપ થયો, તે પરમ ઐશ્વર્યમાં સ્થિત છે; તેણે પોતાનું જ ધામ પ્રાપ્ત કર્યું—અવ્યય, જે ‘મોક્ષ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 118
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः / समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી વર્ણાશ્રમવિધિમાં સ્થિત રહી, અંતિમ પરમ ભાવનો આશ્રય લઈને, બુદ્ધિમાન પુરુષ માયા અને લક્ષ્મી—બંનેને પાર કરે છે।
Verse 119
सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः / शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्
સૂત બોલ્યા—હરિએ આ રીતે કહ્યા પછી, નારદ આદિ મહર્ષિઓ શક્ર (ઇન્દ્ર) સહિત સૌએ ગરુડધ્વજ ભગવાનને પ્રશ્ન કર્યો।
Verse 120
ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल / तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा
ઋષિઓ બોલ્યા—હે દેવદેવ હૃષીકેશ! હે નાથ, નિર્મળ નારાયણ! તમે પૂર્વે જે ઉપદેશ કહ્યો હતો, તે અમને સંપૂર્ણ રીતે કહો।
Verse 121
इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम् / शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय
હે જગન્મય! તે બ્રાહ્મણી સ્ત્રીએ ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ધર્માદિ વિષયગોચર જ્ઞાન આપ્યું; અને સેવા-ઇચ્છુક આ શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ તારો સખા બન્યો।
Verse 122
ततः स भगवान् विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः / रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः
પછી ભગવાન વિષ્ણુ—જનાર્દન—કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને રસાતલમાં ગયા; અને દેવ નારદ આદિ મહર્ષિઓ સાથે હતા।
Verse 123
पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम् / सन्निधौ देवराजस्य तद् वक्ष्ये भवतामहम्
પ્રશ્ન કરાતા તેમણે દેવરાજની સન્નિધિમાં ઉત્તમ કૂર્મપુરાણ સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું; એ જ વર્ણન હું હવે તમને કહું છું।
Verse 124
धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम् / पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः
હે વિપ્રો! મનુષ્યો માટે પુરાણશ્રવણ—અને વિશેષ કરીને તેનું કથન—ધન્ય, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક, પુણ્યપ્રદ અને મોક્ષપ્રદ છે।
Verse 125
श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते / उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते
માત્ર એક અધ્યાય સાંભળવાથી પણ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; અથવા એક ઉપાખ્યાન સાંભળવાથી બ્રહ્મલોકમાં માન મળે છે।
Verse 126
इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा / उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
આ પરમ કૌર્મ પુરાણ કૂર્મસ્વરૂપ દેવાધિદેવે ઉચ્ચાર્યું છે; તેથી દ્વિજોએ તેને શ્રદ્ધાભાવે ગ્રહણ કરવું જોઈએ।
Frequently Asked Questions
It gives the canonical fivefold definition: sarga (creation), pratisarga (re-creation), vaṃśa (genealogies), manvantara (Manu cycles), and vaṃśānucarita (dynastic histories), and reiterates that context-linked meritorious narratives support these themes.
Liberation is presented as grace-aided direct knowledge of the Supreme Reality: by discerning the Self and contemplating non-duality, the aspirant crosses Māyā; the realized one abides in the imperishable, all-pervading Brahman—described as Viṣṇu’s supreme abode—implying a Vedāntic non-dual culmination within a devotional framework.
Yes. Nārāyaṇa explicitly states that for those established in Varnāśrama, Maheśvara should be worshipped through jñāna and bhakti-yoga. This functions as samanvaya: the Supreme is affirmed as inner ruler and Brahman, while Śiva-worship is prescribed as a valid mode aligned with liberation-oriented knowledge and devotion.