Adhyaya 42
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
આ અધ્યાય લલિતોપાખ્યાનના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદમાં આવે છે. શ્રીદેવી પ્રસન્ન થાય તે માટે મુદ્રા રચનાની વિધિ અંગે અગસ્ત્ય પૂછે છે. હયગ્રીવ આહ્વાની મહામુદ્રા (ત્રિખંડા), પછી સંક્ષોભિણી અને તેની જ ભેદરૂપ વિદ્રાવિણી, તેમજ ‘ત્રિલોકને આકર્ષી શકે’ એવી આકર્ષિણી મુદ્રાનું આંગળીઓના વિન્યાસ સાથે વર્ણન કરે છે. આગળ ઉન્માદિણી, મહાંકુશા (સર્વકાર્યસાધક), ખેચરી (પરમ ઉત્તમ; માત્ર જ્ઞાનથી યોગિનીઓને પ્રિય), અને ઝડપથી સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રારંભ કરાવતી બીજ-મુદ્રા જણાવે છે. અધ્યાય વંશકથા નહીં, પરંતુ શાક્ત-તંત્રવિધિમાં ચોક્કસ અને પુનરાવર્તનીય હસ્તચિહ્નોની ઉપાસનાત્મક શિક્ષા આપે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં એકચાલીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે અશ્વાનન! મુદ્રા-વિરચનાની રીત કહો, જેના કરવાથી શ્રીદેવી પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 2
हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता / परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
હયગ્રીવ બોલ્યા— ‘આવાહની’ મહામુદ્રા ‘ત્રિખંડા’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે. બંને હાથ ફેરવીને, બંને અંગૂઠાને સ્પષ્ટ રીતે સમાન રાખવા।
Verse 3
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
હે તપોધન! બંને તર્જનીને અનામિકાની અંદર મૂકી વાંકું આકાર આપ; અને કનિષ્ઠિકાને પોતાના સ્થાને જ જોડ. હવે ‘સંક્ષોભિણી’ નામની મુદ્રા કહું છું— સાંભળો।
Verse 4
मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते / तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
મધ્યમા આંગળીને મધ્યમાં રાખીને, કનિષ્ઠિકાને અંગૂઠાથી રોકી; તર્જનીને દંડ જેવી સીધી કરીને, મધ્યમાની ઉપર અનામિકા તરફ સ્થાપિત કરવી।
Verse 5
एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि / क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
આ જ મુદ્રાના મધ્યમાં સરળ રીતે જો વિંધ્યનો દર્પ નાશ કરવા માટે કરવામાં આવે, તો તે ‘વિદ્રાવિણી’ મુદ્રા કહેવાય છે।
Verse 6
मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
હે કલશોદ્ભવ! મધ્યમા અને તર્જની, તેમજ કનિષ્ઠા અને અનામિકાને સમાન રાખી બંનેને અંકુશાકાર બનાવો; આ ‘આકર્ષિણી’ મુદ્રા ત્રૈલોક્ય આકર્ષণে સમર્થ છે।
Verse 7
पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती / परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
બંને હાથને પુટાકાર બનાવી, બંને તર્જનીને અંકુશાકૃતિ કરો; અને પરિવર્તનક્રમથી મધ્યમાને તેના નીચે સ્થિત કરો।
Verse 8
क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे / अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
હે દેવર્ષિ! આ ક્રમથી મધ્યમાના મધ્યમાં કનિષ્ઠાને રાખો; અનામિકાને સરળ રાખો અને તેની બહાર બંને તર્જની રહે।
Verse 9
दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ / मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
પછી બંને અંગૂઠાને દંડાકાર બનાવી મધ્યમાના વર્તસ્થાને રાખો; આ ‘ઉન્માદિની’ નામની મુદ્રા પ્રસિદ્ધ છે, જે વાતાદિ દોષને તાપિત-દમન કરે છે।
Verse 10
अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति / तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
અહીં અનામિકાની જોડી નીચે કરીને અંકુશાકૃતિ બનાવવી; અને એ જ ક્રમથી તર્જનીને પણ યથાવિધી નિયોજિત કરવી.
Verse 11
इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
આ મહાઅંકુશા મુદ્રા સર્વ કાર્યો તથા ઇચ્છિત અર્થને સિદ્ધ કરનાર છે.
Verse 13
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
હે દેવર્ષિ! ડાબાને જમણા સ્થાને અને જમણાને ડાબા સ્થાને રાખીને, ભુજાઓ બનાવી બંને હાથોને પરસ્પર ફેરવી દે. હે તપસ્વી! આ ક્રમથી કનિષ્ઠા અને અનામિકાને જોડીને, તર્જનીદ્વયથી આવરી દે; અને મધ્યમાને પણ સંપૂર્ણ ઉપર ઉઠાવ.
Verse 14
लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि / इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा / एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
હે લોપામુદ્રાપતિ! બંને અંગૂઠાંને પણ સંપૂર્ણ રીતે યથાવિધી કરાવ. આ ‘ખેચરી’ નામની મુદ્રા સર્વોત્તમોમાં પણ પરમોત્તમ છે. તેના વિજ્ઞાનમાત્રથી સાધક યોગિનીઓનો પ્રિય બને છે.
Verse 15
परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती / तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
બંને હાથોને ફેરવી પરસ્પર સ્પર્શ કરાવી અર્ધચંદ્ર જેવી આકૃતિ કરવી; ત્યારબાદ તર્જની અને અંગૂઠાની જોડી એકસાથે યોજવી.
Verse 16
अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् / अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके / बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
નીચે કનિષ્ઠિકાને સ્થિર કરીને મધ્યમામાં નિયોજિત કરવી. પછી વાંકાં આંગળીઓને જોડીને સર્વથી નીચે અનામિકાને સ્થાપિત કરવી. આ બીજમુદ્રા શીઘ્રે સર્વસિદ્ધિ પ્રવર્તાવનારી છે.
Verse 17
मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते / अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
મધ્યમાના અગ્રભાગને વાંકાકાર કરીને તર્જની ઉપર સ્થાપિત કરવો. અનામિકાના મધ્યભાગમાં પણ એ જ રીતે કનિષ્ઠિકાને રાખવી.
Verse 18
सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः / एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
બધી આંગળીઓને એકત્ર જોડીને અંગૂઠાથી દબાવવી. આ પ્રથમ મુદ્રા ‘યોનિમુદ્રા’ તરીકે સંજ્ઞિત છે.
Verse 19
एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः / पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
હે દેવર્ષિ! આ મુદ્રાઓ શ્રીદેવીની પ્રીતિનું કારણ છે. પૂજાકાળે ક્રમાનુસાર તેમનો પ્રયોગ કરવો જોઈએ.
Frequently Asked Questions
None directly; this chapter is not a vamśa catalog. It is a Lalitopākhyāna ritual-technical unit focused on mudrā-vidhāna transmitted through the Hayagrīva → Agastya teaching line.
Key mudrās include Āvāhanī (Mahāmudrā/Trikhaṇḍā) for invocation-oriented practice, Saṃkṣobhiṇī and its variant Vidrāviṇī for ‘agitating/dispersing’ effects, Ākarṣiṇī explicitly for attraction (trailokyākarṣaṇa), Mahāṅkuśā as broadly ‘all-purpose’ for accomplishing aims, Khecarī as a highly praised yoginī-favored seal, and a Bīja-mudrā said to quickly set siddhis in motion.
It operationalizes devotion to Śrī Devī through embodied liturgy: mudrās serve as standardized “ritual interfaces” that authorize, focus, and sequence sādhana, presenting Shākta power not only as narrative theology but as repeatable practice transmitted by recognized speakers.