Shloka 3
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
Devanagari script
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
Transliteration
anāmāntargate kṛtvā tarjanyau kuṭilākṛtī / kaniṣṭhike niyuñjīta nijasthāne tapodhana / saṃkṣobhiṇyākhyāmudrāṃ tu kathayāmyadhunā śruṇu
Translation
હે તપોધન! બંને તર્જનીને અનામિકાની અંદર મૂકી વાંકું આકાર આપ; અને કનિષ્ઠિકાને પોતાના સ્થાને જ જોડ. હવે ‘સંક્ષોભિણી’ નામની મુદ્રા કહું છું— સાંભળો।
Word by Word
अनाम-अन्तर्गतेin the space within the ring finger
अनाम-अन्तर्गते:
Adhikarana (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootअनामा (प्रातिपदिक) + अन्तर्गत (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formतत्पुरुष (अनामायाः अन्तर्गतं स्थानम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
कृत्वाhaving placed/made
कृत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund)
तर्जन्यौthe two index fingers
तर्जन्यौ:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतर्जनी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन
कुटिल-आकृतीbent/curved in shape
कुटिल-आकृती:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकुटिल (प्रातिपदिक) + आकृति (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (कुटिला आकृतिः यस्याः); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; ‘तर्जन्यौ’ इत्यस्य विशेषणम्
कनिष्ठिकेon/at the two little fingers
कनिष्ठिके:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकनिष्ठिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, द्विवचन (dual locative)
नियुञ्जीतshould apply/engage
नियुञ्जीत:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि-युज् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
निज-स्थानेin its own place
निज-स्थाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनिज (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (निजं स्थानम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
तपोधनO one rich in austerity
तपोधन:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक) + धन (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि (तपः धनं यस्य = rich in austerity); पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
संक्षोभिणी-आख्या-मुद्राम्the mudrā named Saṃkṣobhiṇī
संक्षोभिणी-आख्या-मुद्राम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootसंक्षोभिणी (प्रातिपदिक) + आख्या (प्रातिपदिक) + मुद्रा (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (संक्षोभिणी-आख्या = named ‘Saṃkṣobhiṇī’; तादृशी मुद्रा); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तुnow/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle (emphasis)
कथयामिI describe/tell
कथयामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकथय् (धातु) (णिच् causative from कथ्/कथ)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपदम्
अधुनाnow
अधुना:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअधुना (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
शृणुlisten
शृणु:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्