Shloka 1
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne ekacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca mudrāviracanārītimaśvānana nivedaya / yābhirviracitābhistu śrīdevī saṃprasīdati
Translation
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં એકચાલીસમો અધ્યાય. અગસ્ત્ય બોલ્યા— હે અશ્વાનન! મુદ્રા-વિરચનાની રીત કહો, જેના કરવાથી શ્રીદેવી પ્રસન્ન થાય છે।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसूचक-अव्यय (quotative particle)
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-context)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formसमासः (नामसमास/तत्पुरुष-प्रधान): ‘श्रीब्रह्माण्डमहापुराण’ ; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (उत्तरः भागः); पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः); पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
ललित-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललित-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (ललितायाः उपाख्यानम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
एक-चत्वारिंशःforty-first
एक-चत्वारिंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (संख्या/प्रातिपदिक) + चत्वारिंशत् (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास (41st); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अध्यायः’ इत्यस्य विशेषणम्
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अगस्त्यःAgastya
अगस्त्यः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअगस्त्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया/Verbal action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
मुद्रा-विरचना-रीतिम्the method of forming mudrās
मुद्रा-विरचना-रीतिम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootमुद्रा (प्रातिपदिक) + विरचना (प्रातिपदिक) + रीति (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (मुद्रायाः विरचनायाः रीतिḥ); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
अश्वाननO Horse-faced one (Hayagrīva)
अश्वानन:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक) + आनन (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (अश्ववत् आननं यस्य); पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
निवेदयtell/declare
निवेदय:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि-विद् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपदम्
याभिःby which (mudrās)
याभिः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; सम्बन्धक-प्रयोगः (by which)
विरचिताभिःhaving been made/formed
विरचिताभिः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-रच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘याभिः’ इत्यस्य विशेषणम्
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात/particle (emphasis)
श्री-देवीthe revered Goddess
श्री-देवी:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + देवी (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (श्रीरूपा देवी); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
संप्रसीदतिbecomes pleased
संप्रसीदति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-प्र-सद् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्