Adhyaya 35
दिक्पालादि-शिवलोकान्तर-कथनम् (Account of the Dikpālas and Intervening Realms toward Śiva’s Worlds)
લલિતોપાખ્યાનના હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદમાં હયગ્રીવ દિવ્ય પરિસરના કક્ષ્યાભેદ અને પવિત્ર સ્થાપત્યનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. રત્નજડિત મહાશાળા, મજબૂત દ્વારો અને મધ્યમાં અમૃત-વાપિકા (અમૃત સરોવર)નું વિશેષ મહત્ત્વ બતાવવામાં આવે છે. આ અમૃત રસાયણરૂપ છે—પાન અને સુગંધથી સિદ્ધિ, બળ અને મલિનતા-નાશ થાય; યોગી અને પક્ષી પણ અમર બને છે. પ્રવેશ સામાન્ય નથી; નૌકાઓથી જ જવું પડે. નિયુક્ત શક્તિઓ, ખાસ કરીને તોરણેશ્વરી તારા, અને સેવકો રત્નનૌકામાં ગીત-વાદ્ય સાથે સરોવર પાર કરે છે. શુદ્ધિ, આજ્ઞા, રક્ષણ અને લલિતાના પરમ મંત્રનું મંત્રમય વાતાવરણ ઉચ્ચ લોકોની ‘સીમા’ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्य संवादे ललितोपाख्याने दिक्पालादिशिवलोकान्तरकथनं ना चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ वापीत्र यादीनां कक्ष्याभेदान्प्रचक्ष्महे / एषां श्रवणमात्रेण जायते श्रीमहोदयः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડમહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘દિક્પાલાદિ તથા શિવલોકાંતરનું કથન’ નામે ચોત્રીસમો અધ્યાય. હયગ્રીવ બોલ્યા—હવે અમે વાપી આદિના કક્ષ્યાભેદ કહીએ છીએ; માત્ર શ્રવણથી જ મહાશ્રીનો ઉદય થાય છે।
Verse 2
सहस्रस्तम्भशालस्यातरमारुतयोजने / मनो नाम महाशालः सर्वरत्नविचित्रितः
સહસ્રસ્તંભવાળી શાળાથી આગળ, એક વાયુ-યોજન અંતરે ‘મનઃ’ નામની મહાશાળા છે; તે સર્વ રત્નોથી વિભૂષિત અને વિચિત્ર છે।
Verse 3
पूर्ववद्गोपुरद्वारकपाटार्गलसंयुतः / तन्मध्यकक्ष्याभागस्तु सर्वाप्यमृतवापिका
તે પૂર્વવત્ ગોપુરદ્વારના કપાટ અને અર્ગળાથી યુક્ત છે; તેની મધ્ય કક્ષ્યાભાગમાં સર્વત્ર અમૃતમય વાપિકા જ છે।
Verse 4
यत्पीत्वा योगिनः सिद्धा वज्रकाया महाबलाः / भवन्ति पुरुषाः प्राज्ञास्तदेव हि रसायनम्
જેને પીવાથી યોગી સિદ્ધજન વજ્રકાય અને મહાબલવાન બને છે, તથા પુરુષો પ્રાજ્ઞ બને છે—એ જ ખરેખર રસાયણ છે।
Verse 5
वाप्याममृतमय्यां तु वर्तते तोयतां गतम् / तद्गन्धाघ्राणमात्रेण सिद्धिकान्तापतिर्भवेत्
અમૃતમય વાપીમાં તે જલરૂપે સ્થિત રહે છે; તેની સુગંધનું માત્ર ઘ્રાણ કરવાથી જ સિદ્ધિ અને કાંતિનો સ્વામી બને છે।
Verse 6
अस्पृशन्नपि विन्धयारे पुरुषः क्षीणकल्मषः / उभयोः शालयोः पार्श्वे सुधावापीतटद्वये
વિંધ્યની ગુહામાં તે પુરુષ સ્પર્શ કર્યા વિના જ, ક્ષીણકલ્મષ બની સ્થિત રહ્યો. બન્ને શાલવૃક્ષોની પાસે, સુધાવાપીના બન્ને કાંઠે।
Verse 7
अधक्रोशसमायामा अन्यास्सर्वाश्च वापिकाः / चतुर्योजनदूरं तु तलं तस्या जलान्तरे
બીજી બધી વાપીઓ અર્ધ-ક્રોશ જેટલી વિસ્તૃત હતી; પરંતુ તે (સુધાવાપી)ના જળમાં તળ ચાર યોજન દૂર હતું।
Verse 8
सोपानावलयस्तस्या नानारत्नविचित्रिताः / स्वर्णवर्णा रत्नवर्णास्तस्यां हंसाश्च सारसाः
તેના સોપાન-વલયો નાનાં રત્નોથી વિચિત્ર રીતે શોભિત હતા. તેમાં સોનાવર્ણ અને રત્નવર્ણ હંસ તથા સારસ પક્ષીઓ હતાં।
Verse 9
आस्फोट्यते तटद्वन्द्वतरङ्गैर्मन्दचञ्चलैः / पक्षिणस्तज्जलं पीत्वा रसायनमयं नवम्
બન્ને કાંઠાની મંદ-ચંચળ તરંગો જળને અથડાવી ગુંજારવ કરાવતી. પક્ષીઓ તે જળ પીીને નવા રસાયણ સમી તાજગી પામતા।
Verse 10
अजरामरतां प्राप्तास्तत्र विन्ध्यनिषूदन / सदाकूजितलक्षेण तत्र कारण्डवद्विजाः
હે વિંધ્યનિષૂદન! ત્યાં તેઓ અજર-અમરતા પ્રાપ્ત કરતા. સદા કૂજનના લક્ષણથી ત્યાં કારણ્ડવ દ્વિજપક્ષીઓ હતાં।
Verse 11
जपन्ति ललितादेव्या मन्त्रमेव महत्तरम् / परितो वापिकाचक्रपरिवेषणभूयसा
તેઓ લલિતા દેવીના પરમ મહત્તર મંત્રનો જ જપ કરે છે અને વાપિકા-ચક્રની આસપાસ પરિઘરૂપે સર્વત્ર ઘેરીને સ્થિત રહે છે।
Verse 12
न तत्र गन्तु मार्गो ऽस्ति नौकावाहनमन्तरा / आज्ञया केवलं तत्र मन्त्रिणी दण्डनाथयोः / तारा नाम महाशक्तिर्वर्तते तोरणेश्वरी
ત્યાં જવા કોઈ માર્ગ નથી; નૌકાવાહન વિના ગમન શક્ય નથી। ત્યાં માત્ર મંત્રિણી અને દંડનાથની આજ્ઞાથી ‘તારા’ નામની મહાશક્તિ તોરણેશ્વરીરૂપે વિરાજે છે।
Verse 13
बह्व्यस्तत्रोत्पलश्यामास्तारायाः परिचारिकाः / रत्ननौकासहस्रेण खेलन्त्यो सरसीजले
ત્યાં તારાની ઘણી ઉત્પલ-શ્યામા પરિચારિકાઓ છે; તેઓ સહસ્ર રત્નનૌકાઓ લઈને સરોવરના જળમાં ક્રીડા કરે છે।
Verse 14
अपरं पारमायान्ति पुनर्यान्ति परं तटम् / वीणावेणुमृदङ्गादि वादयन्त्यो मुहुर्मुहुः
તેઓ ક્યારેક આ પાર આવે છે, ફરી તે પારના તટે જાય છે; અને વારંવાર વીણા, વેણુ, મૃદંગ વગેરે વાદ્યો વગાડે છે।
Verse 15
कोटिशस्तत्र ताराया नाविक्यो नवयौवनाः / मुहुर्गायन्ति नृत्यन्ति देव्याः पुण्यतमं यशः
ત્યાં તારાની કરોડો નવયૌવના નાવિકાઓ છે; તેઓ વારંવાર દેવીના પરમ પુણ્યમય યશનું ગાન કરે છે અને નૃત્ય કરે છે।
Verse 16
अरित्रपाणयः काश्चित्काश्चिच्छूगाम्बुपाणयः / पिबन्त्यस्तत्सुधातोयं संचरन्त्यस्तरीशतैः
કેટલાંક સ્ત્રીઓ હાથમાં ચપ્પુ ધરાવતી હતી અને કેટલાંક જળપાત્ર ધારણ કરતી હતી. તેઓ અમૃતસમાન જળ પીતા પીતા સૈકડો નૌકાઓમાં વિહરતી હતી.
Verse 17
तासां नौकावाहिकानां शक्तीनां श्यामलत्विषाम् / प्रधानभूता तारांबा जलौघशमनक्षमा
તે શ્યામલ તેજવાળી નૌકાવાહિની શક્તિઓમાં તારાંબા મુખ્ય હતી; તે જળપ્રવાહના ઉગ્ર વેગને પણ શમાવી શકે તેવી સમર્થ હતી.
Verse 18
आज्ञां विना तयोस्तारा मन्त्रिणीदण्डधारयोः / त्रिनेत्रस्यापि नो दत्ते वापिकांभसि सन्तरम्
મંત્રીણી અને દંડધારી—એ બંનેની આજ્ઞા વિના તારા ત્રિનેત્ર શિવને પણ વાપીના જળમાં પાર ઉતરવા દેતી નથી.
Verse 19
गायन्तीनां चलन्तीनां नौकाभिर्मणिचारुभिः / महाराज्ञी महौदार्यं पतन्तीनां पदेपदे
મણિથી શોભિત સુંદર નૌકાઓમાં ગાતાં ગાતાં ચાલતી સ્ત્રીઓ પર મહારાણીનું મહૌદાર્ય પગલે પગલે વરસતું હતું.
Verse 20
पिबन्तीनां मधु भृशं माणिक्यचषकोदरैः / प्रतिनौकं मणिगृहे वसन्तीनां मनोहरे
તેઓ માણિક્યના પ્યાલામાં ભરેલું મધ બહુ પીતી હતી અને દરેક નૌકામાં મનોહર મણિ-ગૃહોમાં વસતી હતી.
Verse 21
तारातरणिशक्तीनां समवायो ऽतिसुन्दरः / काश्चिन्नौकाः सुवर्णाढ्याः काश्चिद्रत्नकृता मुने
હે મુને! તારા અને તરણીની શક્તિઓનો આ સમવાય અતિ સુંદર હતો. કેટલીક નૌકાઓ સુવર્ણથી સમૃદ્ધ હતી અને કેટલીક રત્નોથી રચાયેલી હતી.
Verse 22
मकराकारमापन्नाः काश्चिन्नौका मृगाननाः / काश्चित्सिंहासना नावः काश्चिद्दन्तावलाननाः
કેટલીક નૌકાઓ મકરાકાર હતી, કેટલીક મૃગમુખી હતી. કેટલીક નૌકાઓ સિંહાસનરૂપ હતી અને કેટલીક દંતાવલ—હાથીમુખ સમાન હતી.
Verse 23
इत्थं विचित्ररूपाभिर्नौङ्काभिः परिवेष्टिता / तारांबामहतीं नौकामधिगम्य विराजते
આ રીતે વિચિત્રરૂપ નૌકાઓથી ઘેરાયેલી તારા, મહાન ‘તારાંબા’ નૌકાને પ્રાપ્ત કરીને વિશેષ શોભાયમાન થાય છે.
Verse 24
अनुलोमविलोमाभ्यां सञ्चारं वापिकाजले / तन्वाना सततं तारा कक्ष्यामेनां हि रक्षति
વાપિકાના જળમાં અનુલોમ-વિલોમ ગતિથી સતત સંચાર કરતી તારા, આ કક્ષ્યાને સતત વિસ્તારીને તેનું રક્ષણ કરે છે.
Verse 25
मनशालस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः / बुद्धिशाल इति ख्यातश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः
મનશાલના અંતરાલમાં, સાત યોજન દૂર ‘બુદ્ધિશાલ’ નામે ખ્યાત એક સ્થાન છે, જે ચાર યોજન ઊંચું છે.
Verse 26
तन्मध्यकक्ष्याभागे ऽस्ति सर्वाप्यानन्दवापिका / तत्र दिव्यं महामद्यं बकुलामोदमेदुरम् / प्रतप्तकनकच्छायं तज्जलत्वेन वर्त्तते
તેના મધ્યકક્ષ્ય ભાગમાં સર્વત્ર આનંદ આપનારી ‘આનંદવાપિકા’ છે. ત્યાં દિવ્ય મહામદ્ય વહે છે—બકુલપુષ્પની સુગંધથી સમૃદ્ધ, તપ્ત કનક જેવી છાયા ધરાવતું, જળરૂપે વર્તે છે.
Verse 27
आनन्दवापिकागाधाः पूर्ववत्परिकीर्त्तिताः / सोपानादिक्रमश्चैव पक्षिणास्तत्र पूर्ववत्
આનંદવાપિકાની ઊંડાઈઓ પૂર્વવત્ વર્ણિત છે. સોપાનાદિ ક્રમ પણ એવો જ છે, અને ત્યાં પક્ષીઓ પણ પૂર્વવત્ જ છે.
Verse 28
तत्रत्यं सलिलं मद्यं पायम्पायं तटस्थिताः / विहरन्ति मदोन्मत्ताः शक्तयो मदपाटलाः
ત્યાંનું જળ જ મદ્ય છે; કાંઠે ઊભેલી શક્તિઓ તેને વારંવાર પીને આનંદ કરે છે. મદથી ઉન્મત્ત તે શક્તિઓ મદની લાલિમાથી રંજિત થઈ વિહાર કરે છે.
Verse 29
साक्षाच्च वारुणी देवी तत्र नौकाधिनायिका / यां सुधामालिनीमाहुर्यामा हुरमृतेश्वरीम्
ત્યાં સాక్షાત્ વારુણી દેવી નૌકાની અધિનાયિકા છે. જેને ‘સુધામાલિની’ કહે છે અને જેને ‘અમૃતેશ્વરી’ પણ કહે છે.
Verse 30
सा तत्र मणिनौकास्थशक्तिसेनासमावृता / ईषदालोकमात्रेण त्रैलोक्यमददायिनी
તે દેવી ત્યાં મણિમય નૌકામાં સ્થિત છે અને શક્તિસેનાથી ઘેરાયેલી છે. માત્ર અલ્પ દૃષ્ટિમાત્રથી જ તે ત્રૈલોક્યને મદ આપનારી છે.
Verse 31
तरुणादित्य सङ्काश मदारक्तकपोलभूः / पारिजातप्रसूनस्रक्परिवीतकचाचिता
તે યુવાન સૂર્ય સમી તેજસ્વી હતી; મદથી તેના કપોળ લાલિમાવાળા હતા. પારિજાત પુષ્પમાળાથી તેના કેશ આવરિત અને શોભિત હતા.
Verse 32
वहन्ती मदिरापूर्णं चषकं लोलदुत्पलम् / पक्वं पिशितखण्डं च मणिपात्रे तथान्यके
તે મદિરાથી ભરેલો ચષક અને ડોલતા નીલકમલ સમો ઉપ્પલ વહન કરતી; તેમજ મણિ-પાત્ર અને અન્ય પાત્રોમાં પક્વ માંસખંડ પણ લઈ જતી.
Verse 33
वारुणीतरणिश्रेणीनायिका तत्र राजते / साप्याज्ञयैव सर्वेषां मन्त्रिणीदण्डनाथयोः / ददाति वापीतरणं त्रिनेत्रस्यापि नान्यथा
ત્યાં વારુણી-તરણિ-શ્રેણીની નાયિકા શોભતી હતી. તે મંત્રિણી અને દંડનાથ સહિત સૌને આજ્ઞા આપી જ—ત્રિનેત્ર શિવને પણ—પાન કરાવતી; અન્યથા નહીં.
Verse 34
अथ बुद्धिमहाशालान्तरे मारुतयोजने / अहङ्कारमहाशालः पूर्ववद्गोपुरान्वितः
પછી બુદ્ધિ-મહાશાળાની અંદર, એક મારુત-યોજન અંતરે, પૂર્વવત ગોપુરોથી યુક્ત અહંકાર-મહાશાળા હતી.
Verse 35
तयोस्तु शालयोर्मध्ये कक्ष्याभूरखिला मुने / विमर्शवापिका नाम सौषुम्णामृतरूपिणी
હે મુને! તે બે શાળાઓની વચ્ચે એક સંપૂર્ણ કક્ષ્યા હતી; તેનું નામ ‘વિમર્શ-વાપિકા’ હતું, જે સુષુમ્ના-સ્વરૂપ અમૃત સમી હતી.
Verse 36
तन्महायोगिनामन्तर्मनो मारुतपूरितम् / सुषुम्णदण्डविवरे जागर्ति परमामृतम्
મહાયોગીઓનું અંતર્મન પ્રાણવાયુથી પરિપૂર્ણ થઈ સુષુમ્ના-દંડના વિવરમાં પરમ અમૃતને જાગૃત કરે છે।
Verse 37
तदेव तस्याः सलिलं वापिकायास्तपोधन / पूर्ववत्तटसोपानपक्षिनौका हि ताः स्मृताः
હે તપોધન! એ જ તે વાપિકાનું જળ છે; અને પૂર્વવત્ તેના કાંઠા, સોપાન, પક્ષીઓ તથા નૌકાઓ—એ બધું સ્મૃત છે।
Verse 38
तत्र नौकेश्वरी देवी क्लरुकुल्लेतिविश्रुता / तमालश्यामलाकारा श्यामकञ्चुकधारिणी
ત્યાં નૌકેશ્વરી દેવી ‘ક્લરુકુલ્લે’ નામે વિશ્રુતા છે; તે તમાલવૃક્ષ સમ શ્યામલાકાર અને શ્યામ કંચુક ધારણ કરનારી છે।
Verse 39
नौकेश्वरीभिरन्याभिस्स्वसमानाभिरावृता / रत्नारित्रकरा नित्यमुल्लसन्मदमांसला
તે અન્ય સમાનરૂપ નૌકેશ્વરીઓથી આવૃત છે; તેના હાથમાં રત્નમય આરિત્ર છે, અને તે સદા ઉલ્લાસિત, મદથી મांसલ તેજસ્વી છે।
Verse 40
परितो भ्राम्यति मुने मणिनौकाधिरोहिणी / वापिका पयसागाधा पूर्ववत्परिकीर्तिता
હે મુને! મણિમય નૌકામાં અધિરોહણ કરેલી તે દેવી ચારે તરફ ભ્રમણ કરે છે; અને તે વાપિકા જળથી ગાઢ છે—એવું પૂર્વવત્ પરિકીર્તિત છે।
Verse 41
अहङ्कारस्य शालस्यान्तरे मारुतयोजने / सूर्यबिंबमहाशालश्चतुर्योजन मुच्छ्रितः
અહંકારની શાળાની અંદર, એક વાયુ-યોજન અંતરે, સૂર્યબિંબ સમાન મહાસ્તંભ ચાર યોજન ઊંચો ઊભો છે।
Verse 42
सूर्यस्यापि महानासीद्यदभूदरुणोदयः / तन्मध्यकक्ष्या वसुधा खचिता कुरविन्दकैः
સૂર્યનો પણ મહાન અરુણોદય થયો; તેની મધ્યકક્ષામાં વસુધા કુરુવિંદ મણિઓથી ખચિત હતી।
Verse 43
तत्र बालातपोद्गारे ललिता परमेश्वरी / अतितीव्रतपस्तप्त्वा सूर्यो ऽलभत तां द्युतिम्
ત્યાં બાલાતપના ઉદ્ગારસ્થાને પરમેશ્વરી લલિતાએ અતિ તીવ્ર તપ કર્યું; ત્યારે સૂર્યે તે દિવ્ય દ્યુતિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 44
ग्रहराशिगणाः सर्वे नक्षत्राण्यपि तारकाः / ते ऽत्रेव हि तपस्तप्त्वा लोकभासकतां गताः
બધા ગ્રહો, રાશિ-ગણ, નક્ષત્રો અને તારાઓ—અહીં જ તપ કરીને લોકોને પ્રકાશિત કરનાર બન્યા।
Verse 46
मार्तण्डभैरवस्तत्र भिन्नो द्वादशधा मुने / शक्तिभिस्तैजसीभिश्च कोटिसंख्याभिरन्वितः ३५।४५ / महाप्रकाशरूपश्च मदारुणविलोचनः / कङ्कोलितरुखण्डेषु नित्यं क्रीडारसोत्सुकः / वर्तते विन्ध्यदर्पारे पारे यस्तन्मयस्थितः
હે મુને! ત્યાં માર્તંડ-ભૈરવ દ્વાદશ રૂપે વિભક્ત છે અને કરોડોની સંખ્યામાં તેજોમય શક્તિઓથી યુક્ત છે. તે મહાપ્રકાશ-સ્વરૂપ, મદારુણ નેત્રોવાળો; કંકોલિ વૃક્ષખંડોમાં નિત્ય ક્રીડારસમાં ઉત્સુક રહી, વિંધ્યના પાર દર્પતટે તન્મય થઈ વિરાજે છે।
Verse 47
महाप्रकाशनाम्रास्ति तस्य शक्तिर्महीयसी / चक्षुष्मत्यपराशक्तिश्छाया देवी परा स्मृता
તેણે ‘મહાપ્રકાશ’ નામની મહાન શક્તિ છે. ‘ચક્ષુષ્મતી’ નામની બીજી શક્તિ છે, અને ‘છાયા’ દેવીને પરાશક્તિ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 48
इत्थं तिसृभि रिष्टाभिः शक्तिभिः परिवारितः / ललिताया महेशान्याः सदा विद्या हृदा जपन्
આ રીતે ત્રણ શુભ શક્તિઓથી પરિઘેરાયેલો તે, લલિતા મહેશાનીની વિદ્યાનું સદા હૃદયમાં જપ કરે છે.
Verse 49
तद्भक्तानामिन्द्रियाणि भास्वराणि प्रकाशयन् / बहिरन्तस्तमोजालं समूलमवमर्दयन्
તે પોતાના ભક્તોની ઇન્દ્રિયોને તેજસ્વી કરીને પ્રકાશિત કરે છે અને બહાર-અંદરના અંધકારના જાળને મૂળসহ દબાવી નાશ કરે છે.
Verse 50
तत्र बालातपोद्गारे भाति मार्तण्डभैरवः / सूर्यबिम्बमहाशालान्तरे मारुतयोजने
ત્યાં બાલાતપના ઉદ્ગારમાં માર્તંડ-ભૈરવ પ્રકાશે છે; સૂર્યબિંબમય મહાશાળાના અંતરમાં, એક ‘મારુત-યોજન’ જેટલા વિસ્તારે.
Verse 51
चन्द्रबिम्बमयः शालश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः / पूर्ववद्गोपुरद्वारकपाटार्गलसंयुतः
ચંદ્રબિંબમય તે શાળા ચાર યોજન ઊંચી છે; અને પૂર્વવત્ ગોપુરદ્વારના કપાટ તથા અર્ગળા (કુંડી)થી યુક્ત છે.
Verse 52
तन्मध्यभूः समस्तापि चन्द्रिकाद्वारमुच्यते
તેનો સમગ્ર મધ્યભાગ ‘ચન્દ્રિકાદ્વાર’ નામે પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે।
Verse 53
तत्रैव चन्द्रिकाद्वारे तपस्तप्त्वा सुदारुणम् / अत्रिनेत्रसमुत्पन्नश्चन्द्रमाः कान्तिमाययौ
એ જ ચન્દ્રિકાદ્વારે અતિ કઠોર તપ કરીને, અત્રિના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન ચન્દ્રમાએ પોતાની કાંતિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 54
अत्र श्रीसोमनाथाख्यो वर्तते निर्मलाकृतिः / देवस्त्रलोक्यतिमिरध्वंसी संसारवर्तकः
અહીં નિર્મળ આકૃતિવાળા ‘શ્રી સોમનાથ’ દેવ વિરાજે છે; તેઓ ત્રિલોકના અંધકારનો નાશ કરનાર અને સંસારના પ્રવર્તક છે।
Verse 55
पिबञ्च षकसम्पूर्णं निर्मलं चन्द्रिकामृतम् / सप्तविंशतिनक्षत्रशक्तिभिः परिवारितः
તેઓ નિર્મળ ‘ચન્દ્રિકા-અમૃત’ને પૂર્ણરૂપે પાન કરે છે અને સત્તાવીસ નક્ષત્ર-શક્તિઓથી પરિવારિત છે।
Verse 56
सदा पूर्णनिजाकारो निष्कलङ्को निजाकृतिः / तत्रैव चन्द्रिकाद्वारे वर्तते भगवाञ्छशी
તેઓ સદા પોતાના પૂર્ણ સ્વરૂપમાં, નિષ્કલંક આકૃતિવાળા છે; એ જ ચન્દ્રિકાદ્વારે ભગવાન શશી વિરાજે છે।
Verse 57
ललिताया जपैध्यानैः स्तोत्रैः पूजाशतैरपि / अश्विन्यादियुतस्तत्र कालं नयति चन्द्रमाः
ત્યાં અશ્વિની આદિ નક્ષત્રોથી યુક્ત ચંદ્રમા, લલિતાના જપ‑ધ્યાન, સ્તોત્રો અને શતશઃ પૂજાઓ દ્વારા કાળને વહેંચે છે।
Verse 58
अन्याश्च शक्तयस्तारानामधेयाः सहस्रशः / सन्ति तस्यैव निकटे सा कक्षा तत्प्र पूरिता
અને તારાઓના નામોથી ઓળખાતી હજારો શક્તિઓ તેની જ નજીક છે; તે કક્ષા તેમની તેજસ્વિતાથી પરિપૂર્ણ છે।
Verse 59
अथ चन्द्रस्य शालस्यान्तरे मारुतयोजने / शृङ्गारो नाम शालो ऽस्ति चतुर्योजनमुच्छ्रितः
પછી ચંદ્રના શાલની અંદર, એક મારુત‑યોજન અંતરે, ‘શૃંગાર’ નામનો શાલ છે; તે ચાર યોજન ઊંચો છે।
Verse 60
शृङ्गारागाररूपैस्तु कौस्तुभैरिव निर्मितः / महाशृङ्गारपरिखा तन्मध्ये वसुधाखिला
તે શૃંગાર‑ગૃહના સ્વરૂપોથી, જાણે કૌસ્તુભ મણિઓથી રચાયેલું છે; તેના મધ્યમાં મહાશૃંગારની પરિખા છે અને તેમાં સર્વ વસુધા સ્થિત છે।
Verse 61
परिखावलये तत्र शृङ्गाररसपूरिते / शृङ्गारशक्तयः सन्ति नानाभूषणभासुराः
શૃંગારરસથી પરિપૂર્ણ તે પરિખા‑વલયમાં, નાનાવિધ આભૂષણોથી તેજસ્વી ‘શૃંગાર‑શક્તિઓ’ વિદ્યમાન છે।
Verse 62
तत्र नौकासहस्रेण संचरन्त्यो मदोद्धताः / उपासते सदा सत्तं नौकास्थं कुसुमायुधम्
ત્યાં મદથી ઉન્મત્ત સ્ત્રીઓ હજારો નૌકાઓમાં વિહરતી, નૌકામાં સ્થિત કুসુમાયુધ (કામદેવ) તે સત્સ્વરૂપ દેવની સદા ઉપાસના કરે છે।
Verse 63
स तु संमोहयत्येव विश्वं सम्मोहनादिभिः / विशिखैरखिलांल्लोकांल्ललिताज्ञावशंवदः
તે લલિતાની આજ્ઞાને વશ રહી, સમ્મોહનાદિ બાણોથી સમગ્ર વિશ્વને મોહીત કરે છે અને સર્વ લોકોને વશમાં કરે છે।
Verse 64
तत्प्रभावेण संमूढा महापद्माटवीस्थलम् / वनितुं शुद्धवेषाश्च ललिताभक्तिनिर्भराः / सावधानेन मनसा यान्ति पद्माटदीस्थलम्
તેના પ્રભાવથી મોહીત થઈ, શુદ્ધ વેશ ધારણ કરેલી અને લલિતાભક્તિથી ભરપૂર સ્ત્રીઓ મહાપદ્મ અરણ્યસ્થળે જવા માટે સાવધાન મનથી પદ્માટદી સ્થલ તરફ જાય છે।
Verse 65
न गन्तुं पारयत्येव सुरसिद्धनराः सुराः / ब्रह्मविष्णुमहेशास्तु शुद्धचित्ताः स्वभावतः / तदाज्ञया परं यान्ति महापद्माटवीस्थलम्
દેવો, સિદ્ધો અને મનુષ્યો ત્યાં જઈ શકતા નથી; પરંતુ સ્વભાવથી શુદ્ધચિત્ત બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ તેની આજ્ઞાથી આગળ મહાપદ્મ અરણ્યસ્થળે જાય છે।
Verse 66
संसारिणश्च रागान्धाबहुसंकल्पकल्पनाः / महाकुलाश्च पुरुषा विकल्पज्ञानधूसराः
સંસારી લોકો રાગથી અંધ, અનેક સંકલ્પ-કલ્પનાઓમાં રત; અને મહાકુલના પુરુષો પણ વિકલ્પમય જ્ઞાનથી ધૂસર થઈ જાય છે।
Verse 67
प्रभूतरागगहनाः प्रौढव्यामोहदायिनीम् / महाशृङ्गारपरिखान्तरितुं न विचक्षणाः
અતિશય રાગમાં ગરકાવ થયેલા લોકો, પ્રૌઢ મોહ આપનારી તે મહાશૃંગાર-પરિખા પાર કરવા વિવેકી નથી.
Verse 68
यस्मादजेयसैन्दर्यस्त्रैलोक्यजनमोहनः / महाशृङ्गारपरिखाधिकारी वर्तते स्मरः
કારણ કે અજેય સૌંદર્ય ધરાવનાર, ત્રિલોકના જનને મોહીત કરનાર સ્મર જ મહાશૃંગાર-પરિખાનો અધિકારી છે.
Verse 69
तस्य सर्वमतिक्रम्य महतामपि मोहनम् / महापद्माटवीं गन्तुं न को ऽपि भवति क्षमः
તેના સર્વ મોહને—જે મહાત્માઓને પણ મોહીત કરે—અતિક્રમીને મહાપદ્માટવીમાં જવા કોઈ પણ સમર્થ નથી.
Verse 70
अथ शृङ्गारशालस्यान्तराले सप्तयोजने / चिन्तामणिगृहं नाम चक्रराजमहालयः
પછી શૃંગાર-શાળાના અંતરમાં સાત યોજન અંતરે ‘ચિંતામણિ-ગૃહ’ નામે ચક્રરાજનું મહાન આલય છે.
Verse 71
तन्मध्यभूः समस्तापि परितो रत्नभूषिता / महापद्माटवी नाम सर्वसौभाग्यदायिनी
તેનું સમગ્ર મધ્ય પ્રદેશ ચારે તરફ રત્નોથી શોભિત છે; તે ‘મહાપદ્માટવી’ નામે પ્રસિદ્ધ અને સર્વ સૌભાગ્ય આપનારી છે.
Verse 72
शृङ्गाराख्यामहाकालपर्यन्तं गोपुरं मुने / चतुर्दिक्ष्वप्येवमेव गोपुराणां व्यवस्थितिः
હે મુને! શૃંગાર નામના ગોપુરથી મહાકાલ સુધી ગોપુર છે; ચારેય દિશાઓમાં પણ એ જ રીતે ગોપુરોની વ્યવસ્થા સ્થિર છે.
Verse 73
सर्वदिक्षु तदुक्तानि गोपुराणिशत मुने / शालास्तु विंशतिः प्रोक्ताः पञ्चसंख्याधिकाः शुभाः
હે મુને! સર્વ દિશાઓમાં કહેલા ગોપુરો સો છે; અને શુભ શાલાઓ વીસ કહેવાઈ છે, તેમાં પાંચ વધુ છે.
Verse 74
सर्वेषामपि शालानां मूलं योजनसंमितम् / पद्माटवीस्थलं वक्ष्ये सावधानो मुने शृणु
બધી શાલાઓનું મૂળ (પાયો) એક યોજન પ્રમાણનું છે. હવે હું પદ્માટવીનું સ્થાન કહું છું; હે મુને, સાવધાન થઈ સાંભળો.
Verse 75
समस्तरत्नखचिते तत्र षड्योजनान्तरे / परितस्थलपद्मानि महाकाण्डानि संति वै
સમસ્ત રત્નોથી જડિત તે સ્થાને, છ યોજન અંતરે, ચારે તરફ જમીન પરનાં પદ્મો અને તેમના મહાકાંડો વિદ્યમાન છે.
Verse 76
काण्डास्तु योजनायामा मृदुभिः कण्टकैर्वृताः / पत्राणि तालदशकमात्रायामानि संति वै
તે કાંડ એક યોજન લાંબા છે અને નરમ કાંટાઓથી ઘેરાયેલા છે; તેમના પાંદડા દસ તાલ પ્રમાણની લંબાઈ ધરાવે છે.
Verse 77
केसराश्च सरोजानां पञ्चतालसमायताः / दशतालसमुन्नम्रः कर्णिकाः परिकीर्तिताः
કમળોના કેસરો પાંચ તાલ જેટલા વિસ્તરેલા છે; અને તેમની કર્ણિકા દસ તાલ જેટલી ઊંચી કહેવાય છે।
Verse 78
अत्यन्तकोमलान्यत्र सदा विकसितानि च / नवसौरभहृद्यानि विशङ्कटदलानि च / बहुशः संति पद्मानि कोडीनामपि कोडिशः
ત્યાંના પદ્મો અત્યંત કોમળ છે, સદા વિકસિત રહે છે; નવી સુગંધથી હૃદયહારી અને વિશાળ દળવાળા છે; કરોડોની પણ કરોડ સંખ્યામાં બહુ કમળો છે।
Verse 79
महापद्माडवीकक्ष्यापूर्वभागे घटोद्भव / क्रोशोन्नतो वह्निरूपो वर्तुलाकारसंस्थितः
હે ઘટોદ્ભવ! મહાપદ્મ-અટવીના પ્રાંગણના પૂર્વ ભાગમાં એક ક્રોશ ઊંચું, અગ્નિરૂપ, વર્તુળાકાર સ્થિત (તેજ) છે।
Verse 80
अर्द्धयोजनविस्तारः कलाभिर्दशभिर्युतः / अर्घ्यपात्रमहाधारो वर्तते कुम्भसम्भव
હે કુંભસમ્ભવ! તે અર્ધયોજન જેટલું વિસ્તૃત, દસ કલાઓથી યુક્ત, અને અર્ઘ્યપાત્રનો મહાધાર બનીને વર્તે છે।
Verse 81
तदाधारस्य परितः शक्तयोदीप्तविग्रहाः / धूम्रार्चिःप्रमुखा भान्ति कला दश विभावसोः
તે આધારની આસપાસ દીપ્તવિગ્રહા શક્તિઓ—ધૂમ્રાર્ચિ વગેરે—વિભાવસુની દસ કલાઓ રૂપે પ્રકાશે છે।
Verse 82
दीप्ततारुण्यलक्ष्मीका नानालङ्कारभूषिताः / आधाररूपं श्रीमन्तं भगवन्तं हविर्भुजम् / परिष्वज्यैव परितो वर्तन्ते मन्मथालसाः
દીપ્ત યૌવન-લક્ષ્મીથી તેજસ્વી, નાનાવિધ આભૂષણોથી ભૂષિત તે દેવીઓ આધારરૂપ શ્રીમાન ભગવંત હવિર્ભુજ (અગ્નિ)ને આલિંગન કરીને, મનમથભાવમાં મગ્ન થઈ ચારે તરફ વિહરે છે।
Verse 83
धूम्रार्चिरुष्णा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी / सुश्रीःसुरूपा कपिला हव्यकव्यवहेतिच / एता दशकलाः प्रोक्ता वह्नेराधाररूपिणः
ધૂમ્રાર્ચિ, ઉષ્ણા, જ્વલિની, જ્વાલિની, વિસ્ફુલિંગિની, સુશ્રી, સુરূপા, કપિલા, હવ્યવહા અને કવ્યવહા—આ આધારરૂપ અગ્નિની દસ કલાઓ કહેવાય છે।
Verse 84
तत्राधारे स्थितो देवः पात्ररूपं समाश्रितः / सूर्यस्त्रिलोकीतिमिरप्रध्वंसप्रथितोदयः
તે આધારમાં દેવ સ્થિત રહી પાત્રરૂપને આશ્રય કરે છે; એ જ સૂર્ય છે, જેના પ્રસિદ્ધ ઉદયથી ત્રિલોકનું અંધકાર નાશ પામે છે।
Verse 85
सूर्यात्मकं तु तत्पात्रं सार्द्धयोजनमुन्नतम् / योजनायामविस्तारं महाज्योतिः प्रकाशितम्
તે પાત્ર સૂર્યાત્મક છે; તેની ઊંચાઈ સાર્ધ યોજન અને વિસ્તાર એક યોજન છે; તે મહાજ્યોતિથી પ્રકાશિત છે।
Verse 86
तत्पात्रात्परितः सक्तवपुषः पुत्रिका इव / वर्तन्ते द्वादश कला अतिभास्वररोचिषः
તે પાત્રની આસપાસ તેની સાથે જોડાયેલા દેહવાળી, પુત્રીઓ જેવી, અત્યંત ભાસ્વર તેજ ધરાવતી બાર કલાઓ વિહરે છે।
Verse 87
तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिर्ज्वलिनी रुचिः / सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा
તે તપિની, તાપિની, ધૂમ્રા, મરીચિ, જ્વલિની અને રુચિ છે; તે જ સુષુમ્ના, ભોગદાયિની, વિશ્વરૂપા, બોધિની, ધારિણી અને ક્ષમા છે.
Verse 88
तस्मिन्पात्रे परानन्दकारणं परमामृतम् / सर्वौंषधि रसाढ्यं च हृद्यसौरभसंयुतम्
તે પાત્રમાં પરમાનંદનું કારણ એવું પરમ અમૃત હતું; તે સર્વ ઔષધિઓના રસથી સમૃદ્ધ અને હૃદયને પ્રિય સુગંધથી યુક્ત હતું.
Verse 89
नीलोत्पलैश्च कह्लारैरम्लानैरतिसौरभैः / वास्यमानं सदा हृद्यं शीतलं लघु निर्मलम्
નીલ કમળો અને કહ્લાર પુષ્પો—અમ્લાન અને અતિસુગંધિત—એમના દ્વારા તે સદા સુવાસિત રહેતું; હૃદયપ્રિય, શીતળ, હલકું અને નિર્મળ હતું.
Verse 90
चलद्वीचिशतोदारं ललिताब्यर्चनोचितम् / सदा शब्दायमानं च भासतेर्ऽचनकारणम्
સૈકડો ચાલતી તરંગોથી તે ઉદાર શોભાથી વિસ્તૃત હતું, લલિતા દેવીના અર્ચનને યોગ્ય; અને સદા નાદ કરતું, દિવ્ય તેજના અર્ચનનું કારણ બનીને ભાસતું હતું.
Verse 91
तदर्घ्यममृतं प्रोक्तं निशाकरकलामयम् / तस्मिंस्तनीयसीर्नौङ्का मणिकॢप्ताः समास्थिताः / निशाकरकला हृद्याः क्रीडन्ति नवयौवनाः
તે અર્ઘ્યને અમૃત કહેવાયું છે, જે નિશાકરની કલાઓથી રચાયેલ છે. તેમાં રત્નોથી સજ્જ અતિ સૂક્ષ્મ નૌકાઓ સ્થિત હતી; ચંદ્રકલાસમાન હૃદયપ્રિય નવયૌવનાઓ ત્યાં ક્રીડા કરતી હતી.
Verse 92
अमृता मानदा पूष्णा तुष्टिः पुष्टी रतिर्धृतिः / शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा
અમૃતા, માનદા, પૂષણા, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, રતિ અને ધૃતિ; તેમજ શશિની, ચન્દ્રિકા, કાંતિ, જ્યોત્સ્ના, શ્રી, પ્રીતિ અને અંગદા—આ દિવ્ય કલાઓ કહેવાય છે।
Verse 93
पूर्णा पूर्णामृता चेति कलाः पीयूष रोचिषः / नवयौवनसंपूर्णाः सदा प्रहसिताननाः
‘પૂર્ણા’ અને ‘પૂર્ણામૃતા’ નામે અમૃતપ્રભા ધરાવતી કલાઓ; નવયૌવનથી પરિપૂર્ણ અને સદા હાસ્યમુખવાળી છે।
Verse 94
पुष्टिरृद्धिः स्थितिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीर्द्युतिर्धृतिः / जरा सिद्धिरिति प्रोक्ताः क्रीडन्ति ब्रह्मणः कलाः
પુષ્ટિ, ઋદ્ધિ, સ્થિતિ, મેધા, કાંતિ, લક્ષ્મી, દ્યુતિ, ધૃતિ, જરા અને સિદ્ધિ—એમ કહેવાય છે; આ બ્રહ્માના કલાઓ ક્રીડા કરે છે।
Verse 95
स्थितिश्च पालिनी शान्तिश्चेश्वरी ततिकामिके / वरदाह्लादिनी प्रीतिर्दीर्घा चेति हरेः कलाः
સ્થિતિ, પાલિની, શાંતિ, ઈશ્વરી, તતિકામિકા, વરદા, આહ્લાદિની, પ્રીતિ અને દીર્ઘા—આ હરીની કલાઓ કહેવાય છે।
Verse 96
तीक्ष्णा रौद्री भया निद्रा तन्द्रा क्षुत्क्रोधिनी त्रपा / उत्कारी मृत्युरप्येता रोद्ध्र्यस्तत्र स्थिताः कालाः
તીક્ષણા, રૌદ્રી, ભયા, નિદ્રા, તન્દ્રા, ક્ષુત્, ક્રોધિની, ત્રપા, ઉત્કારી અને મૃત્યુ—આ પણ ત્યાં સ્થિત અવરોધક કાળશક્તિઓ કહેવાય છે।
Verse 97
ईश्वरस्य कलाः पीताः श्वेताश्चैवारुणाः सिताः / चतस्रेव प्रोक्तास्तु शङ्करस्य कला अथ
ઈશ્વરની કલાઓ પીળી, શ્વેત, અરુણ અને શુદ્ધ શ્વેત—એવી ચાર જ શંકરની કલાઓ તરીકે કહેલી છે.
Verse 98
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च त्रिद्या शान्तिस्तथैव च / इन्दिरा दीपिका चैव रेचिका चैव मोचिका
નિવૃત્તિ, પ્રતિષ્ઠા, ત્રિદ્યા અને શાંતિ; તેમજ ઇન્દિરા, દીપિકા, રેચિકા અને મોચિકા—એમ કહેવાય છે.
Verse 99
परा सूक्ष्मा च विन्ध्यारे तथा सूक्ष्मामृता कला / ज्ञानामृता व्याधिनी च व्यापिनी व्योमरूपिका / एतां षोडश संप्रोक्तास्तत्र क्रीडन्ति शक्तयः
પરા, સૂક્ષ્મા, વિંધ્યારા તથા સૂક્ષ્મામૃત કલા; જ્ઞાનામૃતા, વ્યાધિની, વ્યાપિની અને વ્યોમરૂપિકા—આ રીતે સોળ કહેવાય છે; ત્યાં શક્તિઓ ક્રીડા કરે છે.
Verse 100
रुद्रनौकासमारूढास्ततश्चेतश्च चञ्चलाः / शक्तिरुपेण खेलन्ति तत्र विद्याः सहस्रशः
રુદ્રની નૌકામાં આરૂઢ થયા પછી ચિત્ત ચંચળ બને છે; ત્યાં સહસ્રો વિદ્યાઓ શક્તિરૂપે ક્રીડા કરે છે.
Verse 101
अर्घ्यसंशोधनार्थाय कल्पिताः परमेष्ठिना / तदर्घ्यममृतं पीत्वा सदा माद्यन्ति शक्तयः
અર્ઘ્યના શુદ્ધિકરણ માટે પરમેષ્ઠીએ તેમને રચ્યા; તે અર્ઘ્યરૂપ અમૃત પીીને શક્તિઓ સદા આનંદમદમાં રહે છે.
Verse 102
महापद्माटवीवासा महाचक्रस्थिता अपि / मुहुर्मुहुर्नवनवं मुहुस्चाबद्धसौरभम्
તે મહાપદ્મ અરણ્યમાં વસતી હોવા છતાં મહાચક્રમાં સ્થિત છે; વારંવાર નવનવી સુગંધ અવિરત પ્રગટ કરે છે।
Verse 103
रत्नकुम्भसहस्रैश्च सुवर्णघटकोटिभिः / आपूर्यापूर्य सततं तदर्घ्यममृतं महत्
હજારો રત્નકુંભો અને કરોડો સુવર્ણઘટોથી વારંવાર ભરીને, તે મહાન અમૃતમય અર્ઘ્ય સતત અર્પિત થાય છે।
Verse 104
चिन्तामणिगृहस्थानां परिचारकशक्तयः / अणिमादिकशक्तीनामर्घ्ययन्ति मदोद्धताः
ચિંતામણિ-ગૃહમાં રહેલી પરિચારક શક્તિઓ, અણિમા વગેરે સિદ્ધિશક્તિઓથી યુક્ત થઈ, ઉલ્લાસથી અર્ઘ્ય અર્પે છે।
Verse 105
महापद्माटवीकक्ष्यापूर्वभागेर्ऽघ्यकल्पनम् / इत्थ समीरितं पश्चात्तत्रान्यदपि कथ्यते
મહાપદ્મ અરણ્યની પરિધિના પૂર્વભાગે અર્ઘ્યની રચના આ રીતે કહી; પછી ત્યાંનું અન્ય વર્ણન પણ કહેવાય છે।
Frequently Asked Questions
No royal or sage vaṃśa is cataloged in the sampled scope of Adhyāya 35. The chapter is primarily a cosmographic and initiatory-topological description (kakṣyā-bheda, halls, lakes, guardianship) within Lalitopākhyāna, serving as spatial metadata rather than dynastic enumeration.
The sample gives architectural and spatial measures rather than planetary distances: e.g., other vāpikās described as roughly a krośa in extent, and the lake-bed depth indicated as four yojanas. These numbers function as sacral scale-markers for divine space rather than empirical astronomy.
The chapter foregrounds mantra-governed access and Śakti-mediated thresholds rather than a named yantra. Lalitā’s “mahattara mantra” is portrayed as the ambient power around the amṛta-vāpikā, while Tārā’s role as toraṇeśvarī encodes the Śākta principle that higher realms are entered through authorization, mantra, and guardianship—symbolizing inner ascent (siddhi, purification, and immortality as rasāyana).