Adhyaya 36

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् / मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષ્ટુપ્પાદમાં ‘વેદવ્યસનાખ્યાન અને સ્વાયંભુવ મન્વંતરવર્ણન’ નામે પાંત્રીસમો અધ્યાય. શાંશપાયન બોલ્યા— બાકી રહેલા મન્વંતરો ક્રમથી સાંભળવા ઇચ્છું છું, તેમજ મન્વંતરાધિપતિઓને પણ, શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવો સહિત.

Verse 2

सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह / समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत

સૂત બોલ્યા— જે મન્વંતરો ભૂતકાળમાં થયા છે અને જે આવનારા છે, તે હું સંક્ષેપમાં પણ અને વિસ્તારે પણ કહું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 3

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ, પછી સ્વારોચિષ મનુ. ત્યારબાદ ઉત્તમ, તામસ, રૈવત અને ચાક્ષુષ મનુ થયા.

Verse 4

षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् / सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा

આ છ મનુ ભૂતકાળમાં થઈ ગયા; હવે હું આવનારા આઠ મનુઓ કહું છું—સાવર્ણિ, રૌચ્ય, ભૌત્ય અને વૈવસ્વત વગેરે.

Verse 5

वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च / मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत

હું પહેલાં વૈવસ્વત મનુના પૂર્વવર્તી મનુઓનું વર્ણન કરીશ; જે પાંચ મનુ વીતી ગયા, તેમને મનમાં ધારણ કરી જાણો.

Verse 6

मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह / अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह

આજે મેં તમને સ્વાયંભુવ મનુનું મન્વંતર કહી દીધું; હવે આગળ હું સ્વારોચિષ મનુનું મન્વંતર વર્ણવીશ.

Verse 7

प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः / आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

બીજા મહાત્મા મનુના કાળની પ્રજાસૃષ્ટિનું સંક્ષેપમાં વર્ણન છે; સ્વારોચિષ મનુના મન્વંતરમાં તુષિત દેવો હતા.

Verse 8

पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ / तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः

પારાવત અને વિદ્વાન—આ બે જ ગણ સ્મૃતમાં કહ્યા છે. તુષિતામાં ઉત્પન્ન થયેલા ક્રતુના પુત્રો સ્વરોચિષ કહેવાય છે.

Verse 9

पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ / छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

પારાવત અને વાસિષ્ઠ—બે ગણો બાર-બાર તરીકે સ્મૃત છે. છન્દજ નામના તે ચોવીસ દેવો તે સમયે સ્મૃત ગણાયા.

Verse 10

दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा / अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः

દિવસ્પર્શ, જામિત્ર, ગોપદ અને ભાસુર; તેમજ અજ, ભગવાન અને મહાબલી દ્રવિણશ્ય।

Verse 11

आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् / चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते

આય પણ મહાબાહુ; મહૌજ પણ વીర్యવાન; તેમજ પ્રસિદ્ધ ચિકિત્વાન અને પાઠમાં ઉલ્લેખિત ચાંશો।

Verse 12

ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः / इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः

તેમામાં ‘ઋત’ નામના બાર તુષિત તરીકે કીર્તિત છે. આ રીતે ક્રતુના પુત્રો તે સમયે સોમપાન કરનાર હતા.

Verse 13

प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च / समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः

પ્રચેતા નામનો એ દેવ, વિશ્વદેવ પણ છે; સમંજ પ્રસિદ્ધ છે, અજીહ્મ (કપટવિહિન) અને શત્રુ-મર્દન કરનાર છે.

Verse 14

आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च / अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः

આયુર્દાન, મહામાન, દિવ્યમાન; અજેય, મહાભાગ્યશાળી, અને યુવાન હોવા છતાં મહાબળવાન.

Verse 15

होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः / इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे

હોતા અને યજ્વા—આ બધા દૂર દૂર સુધી પરિક્રમણ કરનાર હતા; સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં મનુના સમયમાં એ જ દેવતાઓ હતા.

Verse 16

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः / तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः

ત્યારે આ ચોવીસ દેવતાઓ સોમપાન કરનાર હતા; તેમામાં તે સમયે ઇન્દ્ર વિપશ્ચિત, લોકપ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 17

ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च / भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा

ઊર્જા, વસિષ્ઠપુત્ર, સ્તંભ, કાશ્યપ; તેમજ ભાર્ગવ, પ્રામ, અને ઋષભ—અંગિરસ વંશનો પણ.

Verse 18

पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा / पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा

પૌલસ્ત્ય, દત્ત, અત્રિરાત્રેય અને નિશ્ચલ; તેમજ પૌલહ અને આથર્વરીવ—આ જ સપ્તર્ષિ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 19

चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः / बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः

ચૈત્ર, કિંપુરુષ, કૃતાંત, વિભૃત, રવિ, બૃહદુક્થ, નવ, સેતુ અને શ્રુત—આ નવ સ્મૃત છે.

Verse 20

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो / पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्

હે પ્રભુ! સ્વારોચિષ મનુના આ પુત્રો વંશના પ્રવર્તક છે; પુરાણમાં તેમની ગણના કરાઈ છે—આ બીજું મન્વંતર છે.

Verse 21

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् / मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः

સપ્તર્ષિ, મનુ, દેવગણ અને પિતૃઓના ચાર વર્ગ—આ મન્વંતરનું મૂળ છે; અને તેમની પરંપરાથી જ પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 22

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः / ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः

શાસ્ત્રનો નિશ્ચય એવો છે કે દેવતાઓ ઋષિઓના પુત્ર છે, પિતૃઓ દેવસૂનુ છે, અને ઋષિઓ પણ દેવપુત્ર કહેવાય છે.

Verse 23

मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः / एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्

મનુમાંથી ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય, તથા સપ્તર્ષિઓમાંથી દ્વિજ ઉત્પન્ન થયા. આ મન્વંતર સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે, વિસ્તારે નહીં.

Verse 24

स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च / न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि

સ્વાયંભુવ અને સ્વારોચિષ મન્વંતરોનો વિસ્તાર જાણવો દુષ્કર છે; તેનો વિસ્તાર તો સો વર્ષોમાં પણ કહી શકાય તેમ નથી.

Verse 25

पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले / तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः

પ્રજાઓનું કુલે-કુલે પુનરુક્તિ બહુ થઈ ગયેલ હોવાથી, હવે ત્રીજા ક્રમે—ઉત્તમ મનુના અંતરમાં—વર્ણન થાય છે.

Verse 26

पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत / सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः

પાંચ દેવગણ કહ્યા છે; તેમને હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. ‘સુધામાન’ નામના દેવો અને અન્ય વશવર્તી દેવો પણ.

Verse 27

प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः / सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः

પ્રતર્દન, શિવ અને સત્યગણ—આ બાર ગણાયા છે: સત્ય, ધૃતિ, દમ, દાંત, ક્ષમ, ક્ષામ, ધ્વનિ અને શુચિ.

Verse 28

इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा / इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः

ઇષોર્જ્જ, શ્રેષ્ઠ અને સુપર્ણ—તથા દ્વાદશમો પણ. આ રીતે ‘સુધામાન’ નામોથી આ બાર જણ કહ્યા છે.

Verse 29

सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः / विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः

સહસ્રધાર, વિશ્વાયુ, સમિતાર અને વૃહદ્વસુ; તેમજ વિશ્વધા, વિશ્વકર્મા—અને વિરાજનો પુત્ર માનસ પણ.

Verse 30

ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः / अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः

જ્યોતિ અને વિભાસ—વંશપરંપરામાં સ્થિત તરીકે કીર્તિત છે. અવધ્ય, અવરતિ દેવ, વસુ, ધિષ્ણ્ય અને વિભાવસુ પણ.

Verse 31

वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः / रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः

વિત્ત, ક્રતુ, સુધર્મા, ધૃતધર્મા અને યશસ્વિજ; તેમજ રથોર્મિ અને કેતુમાન—આ પ્રતિર્દન વંશમાં કીર્તિત છે.

Verse 32

हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ / सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

હંસસ્વાર અને વદાન્ય—એ પ્રતિર્દનનું યશ વધારનાર છે. સુદાન અને વસુદાન; તેમજ સુમંજસ અને વિષાવ—આ બન્ને પણ.

Verse 33

यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा / शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः

યમ, વહ્નિ, યતિ, સુચિત્ર અને સુતપા—એ બધા શિવસ્વરૂપ જાણવાં; એ યજ્ઞીય દેવતાઓના બીજા બાર છે.

Verse 34

सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् / दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च

હવે સત્યોના નામો પણ યથાવત સાંભળો—દિક્પતિ, વાક્પતિ, વિશ્વ અને શંભુ.

Verse 35

स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः / अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

સ્વમૃડીક, દિવિ, વર્ચોધામા, બૃહદ્વપુ, અશ્વ, સદશ્વ તેમજ ક્ષેમ અને આનંદ.

Verse 36

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः / इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

આ જ ‘સત્ય’ કહેવાતા યજ્ઞીય બીજા બાર છે; આ રીતે આ દેવતાઓ ઉત્તમ મનુના મન્વંતરમાં હતા.

Verse 37

तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः / पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः

તે દેવતાઓમાં ઇન્દ્ર ‘સુશાંતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો; અને તેઓ અંગિરસ વંશના પુત્રો, ઉત્તમ પ્રજાપતિના સંતાન હતા.

Verse 38

वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः / सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः

વશિષ્ઠના સાત પુત્રો હતા; તેઓ ‘વાશિષ્ઠ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. તેઓ સર્વે સપ્તઋષિ હતા અને ઉત્તમ મનુના મન્વંતરમાં હતા.

Verse 39

आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः / देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा

આચ, પરશુ, દિવ્ય, દિવ્યૌષધિ, નય, દેવાંબુજ, અપ્રતિમ, મહોત્સાહ અને ગજ—આ નામો પણ હતા.

Verse 40

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः / उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः

વિનીત, સુકેતુ, સુમિત્ર, સુમતિ અને શ્રુતિ—આ મહાત્માઓ ઉત્તમ મનુના તેર પુત્રો હતા.

Verse 41

एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् / औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु

આ ક્ષત્રિયોના પ્રવર્તક હતા; આ ત્રીજું મન્વંતર છે. સ્વારોચિષ મનુએ તેને ‘ઔત્તમ’ સર્ગ તરીકે ગણાવ્યો છે.

Verse 42

विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत / चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः

હવે તામસ (મનુ) વિષયને ક્રમસર અને વિસ્તારે જાણો. ચોથી પર્યાયમાં તામસ મનુનું મન્વંતર આવે છે.

Verse 43

सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः / पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः

સત્ય, સુરূপ, સુધિ અને હરિ—આ ગણો સ્મૃતિમાં કહેલા છે. એ પુલસ્ત્યપુત્ર દેવો તામસ મનુના અંતરકાળમાં માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 44

गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः / इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते

તે દેવોના દરેક ગણમાં પચ્ચીસ-પચ્ચીસ છે. તેઓ ઇન્દ્રિયરૂપે પ્રતીત થાય છે—એવું ઋષિઓ પ્રતિજ્ઞા કરે છે.

Verse 45

सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा / इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

સપ્રમાણ (સાત) અને શીર્ષણ્ય, તેમજ આઠમું મન—એ જ રીતે ઇન્દ્રિયો અને દેવો તે મનુના અંતરકાળમાં સ્મૃત છે.

Verse 46

तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् / सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः

તે દેવોમાં પ્રતિાપવાન શિબિરિંદ્ર થયો. અને તે અંતરકાળના જે સપ્તઋષિ છે, તેમને પણ જાણો, હે સત્તમો.

Verse 47

काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च / अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः

કાવ્ય, આંગિરસ, કાશ્યપ અને પૃથુ; અત્રેય, અગ્નિ, જ્યોતિર્ધામા તથા ભાર્ગવ—આ (સપ્તઋષિ) છે.

Verse 48

पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा / चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे

તામસ મન્વંતરમાં અહીં પૌલહ, ચરક, વાશિષ્ઠ, પીવર, ચૈત્ર તથા પૌલસ્ત્ય—આ ઋષિઓ સ્મૃત છે.

Verse 49

जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा / प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः

જાનુજઙ્ઘ, શાંતિ, નર, ખ્યાતિ અને શુભ; તેમજ પ્રિયભૃત્ય, પરીક્ષિ, પ્રસ્થલ અને દૃઢેષુધી—આ નામો પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 50

कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः / पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे

કૃશાશ્વ અને કૃતબંધુ—આ તામસ મનુના પુત્રો છે; અને સ્વારોચિષ મન્વંતરના ક્રમમાં આ પાંચમો પર્યાય છે.

Verse 51

गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत / अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः

દેવોના જે ગુણો કહ્યા છે તે જાણો: અમિતાભ, ભૂતરય, વૈકુંઠ અને સસુમેધસ।

Verse 52

वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः / चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः

પ્રજાપતિ વશિષ્ઠના પુત્રો શ્રેષ્ઠ અને શુભ છે; તેમના ચૌદ-ચૌદ કરીને ચાર ગણ છે, જે સुभાસ્વર છે.

Verse 53

उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा / सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा

ઉગ્ર, પ્રજ્ઞ, અગ્નિભાવ, પ્રજ્યોતિ અને અમૃત—તથા; સુમતિ, વિરાવ, ધામા, નાદ અને શ્રવા પણ.

Verse 54

वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश / अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे

વૃત્તિ, રાશિ, વાદ અને શબર—આ ચૌદ; સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં આ દેવો ‘અમિતાભ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 55

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः / अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च

મતિ અને સુમતિ, ઋત અને સત્ય, તેમજ ઐધન; અધૃતિ અને વિધૃતિ, દમ અને નિયમ પણ.

Verse 56

व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा / इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः

વ્રત, વિષ્ણુ, સહ, દ્યુતિમાન અને સુશ્રવા—આ જ અહીં ‘આભૂતય’ દેવોના નામ તરીકે જાણીતા છે.

Verse 57

वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः / नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा

વૃષ, ભેત્તા, જય, ભીમ, શુચિ, દાંત, યશ, દમ; નાથ, વિદ્વાન, અજેય, કૃશ, ગૌર અને ધ્રુવ પણ.

Verse 58

कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत / मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च

વૈકુંઠોનું કીર્તન થયું છે; હે સુમેધસો, સાંભળો—મેધા, મેધા, તિથિ અને સત્યમેધા।

Verse 59

पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः / दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च

પૃશ્નિમેધા, અલ્પમેધા અને ભૂયોમેધા નામે પ્રભુ; તેમજ દીપ્તિમેધા, યશોમેધા અને સ્થિરમેધા।

Verse 60

सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः / मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः

જે સર્વમેધા, સુમેધા અને પ્રતીમેધા તરીકે સ્મરાય છે; તેમજ મેધજા અને મેધહંતા—તે સુમેધસો કીર્તિત છે।

Verse 61

विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः / पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः

તેમામાં વિક્રાંત પરાક્રમવાળો વિભુ ઇન્દ્ર હતો; પૌલસ્ત્ય, દવબાહુ અને સુધામા નામનો કાશ્યપ પણ હતો।

Verse 62

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः / ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा

હિરણ્યરોમા આંગિરસ, વેદશ્રી નામનો ભાર્ગવ; ઊર્ધ્વબાહુ વાશિષ્ઠ, પર્જન્ય અને પૌલહ પણ હતા।

Verse 63

सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे / महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः

રૈવત મન્વંતરમાં સત્યનેત્ર, આત્રેય ઋષિ, તેમજ મહાવીર્ય, સુસંભાવ્ય, સત્યક, હરહા અને શુચિ—આ બધા પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 64

बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः / रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्

બલબંધુ, નિરામિત્ર, કંબુ, શૃગ અને ધૃતવ્રત—આ રૈવતના પુત્રો હતા; એ જ પાંચમું મન્વંતર કહેવાય છે.

Verse 65

स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત—આ ચાર મનુઓ પ્રિયવ્રતના વંશમાં સ્મરાય છે.

Verse 66

षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे / आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः

છઠ્ઠા પર્યાયમાં, ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં જે દેવગણ હતા—આદ્ય, પ્રસૂત, ભાવ્ય અને પૃથુક—એ બધા દિવૌકસ કહેવાયા.

Verse 67

महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः / दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः

મહાનુભાવ અને લેખા—આ પાંચ દેવગણ સ્મરાય છે; આ બધા દિવૌકસ માતૃ-નામોથી ઉલ્લેખિત થાય છે.

Verse 68

अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः / गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

અત્રિના પુત્રના પૌત્રો અરણ્ય પ્રજાપતિના વંશજ છે; તે દેવગણમાં દરેક એક-એક ‘અષ્ટક’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 69

अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः / श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

અંતરિક્ષ, વસુ, હવ્ય, અતિથિ અને પ્રિયવ્રત; તેમજ શ્રોતા, મંત (વિચારક) અને અનુમંત—આ આદ્ય દેવો તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 70

श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः / सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ

તથા શ્યેનભદ્ર, મહાયશસ્વી શ્વેતચક્ષુ, સુમના, પ્રચેત, વનેન અને સુપ્રચેત—આ પણ (તે ગણમાં) છે।

Verse 71

मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः / विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च

મુનિ અને મહાસત્ત્વ—આ પ્રસૂત (ઉદ્ભવેલા) દેવો તરીકે કીર્તિત છે; તેમજ વિજય, સુજય, અને મનસ્યુ તથા ઉદ પણ।

Verse 72

मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः / भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत

મતિ, પરિમતિ, વિચેત અને પ્રિયનિશ્ચય—આ દેવો ‘ભવ્ય’ તરીકે સ્મરાય છે; અને હવે પૃથુકાંશને પણ જાણો।

Verse 73

ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च / सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा

ઓજિષ્ઠ, શકુન, દેવ, વાનત્દૃષ્ટ; તેમજ સત્કૃત, સત્યદૃષ્ટિ, જિગીષુ અને વિજય—આ નામો પણ (દેવગણના) છે.

Verse 74

अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः / लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

અજિત પણ મહાભાગ છે; તેઓ પૃથુક નામના દિવૌકસ (સ્વર્ગવાસી) છે. હવે હું તેમના થોડા અંશો નામসহ કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 75

मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः / ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्

મનોજવ, પ્રઘાસ અને મહાયશસ્વી પ્રચેતા; તેમજ ધ્રુવ, ધ્રુવક્ષિતિ અને વીర్యવાન અત્યૂત—આ પણ છે.

Verse 76

युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः / मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्

યુવના અને બૃહસ્પતિ—આ ‘લેખા’ નામો પણ સારી રીતે કીર્તિત છે. તેમામાં મહાવીર્ય મનોજવ તે સમયે ઇન્દ્ર બન્યો.

Verse 77

उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः / सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा

ઉત્તમ, ભાર્ગવ અને અંગિરાનો પુત્ર હવિષ્માન; તેમજ સુધામા, કાશ્યપ, વશિષ્ઠ અને વિરજ—આ પણ (ઋષિગણ) છે.

Verse 78

अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा / मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे

અતિનામા, પૌલસ્ત્ય, સહિષ્ણુ, તેમજ પૌલહ અને મધુરાત્રેય—આ જ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં કહેલા સાત (ઋષિ) છે.

Verse 79

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव

ઊરુ, પુરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક્કૃતિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન—આ નવ જણ કહેવાયા છે.

Verse 80

अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः / चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

દસમો અભિમન્યુ છે; તેઓ નાડ્વલેય મનુના પુત્રો છે. આ બધા ચાક્ષુષના પુત્રો છે; અને આ જ છઠ્ઠું મન્વંતર છે.

Verse 81

वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु / विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

તે સર્ગનું વૈવસ્વત (મનુ) દ્વારા સંક્ષેપે ગણન થયું; પરંતુ વર્તમાન વક્તા ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરનું ક્રમશઃ વિસ્તૃત વર્ણન કરશે.

Verse 82

ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये / तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्

ઋષિઓએ કહ્યું—ચાક્ષુષ કોના વારસ તરીકે ઉત્પન્ન થયો, અને તે કયા વંશમાં હતો? તેના વંશમાં જે અન્ય પણ છે, તેમને અમને યથાર્થ રીતે કહો.

Verse 83

सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः / यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજોઃ ચાક્ષુષ મનુનો વિસર્ગ સંક્ષેપમાં સાંભળો; જેના વંશપરંપરામાં પ્રતિાપવાન પૃથુ વૈન્ય ઉત્પન્ન થયો।

Verse 84

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा / उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः

પ્રજાઓના અન્ય પતિઓ પણ થયા—પ્રાચેતસ દક્ષ પણ; અને અત્રિ પ્રજાપતિએ ઉત્તાનપાદને પુત્રરૂપે ગ્રહણ કર્યો।

Verse 85

दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः / स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति

તે તેનો દત્તક પુત્ર હતો; અને એ રાજા જ પ્રજાપતિ થયો. સ્વાયંભુવ મનુએ કોઈ કારણસર તેને અત્રિને અર્પણ કર્યો હતો।

Verse 86

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह / षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः

હવે ચાક્ષુષ પછી આવનારા મન્વંતરને પ્રાપ્ત કરીને, હે દ્વિજોઃ ઉપોદ્ઘાત સાથે છઠ્ઠા મન્વંતરનું વર્ણન હું કરીશ।

Verse 87

उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी / धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता

ઉત્તાનપાદથી તે ભામિની સૂનૃતાએ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તે ધર્મની કન્યા, સુશ્રોણી, ‘સૂનૃતા’ નામે વિખ્યાત હતી।

Verse 88

उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा / धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

ધર્મમાં જન્મેલી હોવા છતાં તે શુભા ધ્રુવની જનની બની; ધર્મની પત્ની લક્ષ્મીના ગર્ભમાં જ તે શুচિસ્મિતા ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 89

ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा / उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते

ઉત્તાનપાદે ધ્રુવ, કીર્તિમાન, આયુષ્માન અને વસુને જન્મ આપ્યો; અને હે શુચિસ્મિતે, બે કન્યાઓ પણ ઉત્પન્ન કરી.

Verse 90

स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः / ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्

સ્વરા અને મનસ્વિની—એ તેમના પુત્રો તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને વીర్యવાન ધ્રુવે દસ દિવ્ય સહસ્ર વર્ષો સુધી (તપ) કર્યું.

Verse 91

तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः / त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु

તે નિરાહાર રહી તપ કરતો અને વિશાળ યશની પ્રાર્થના કરતો; સ્વાયંભુવ મનુનો પૌત્ર તે ત્રેતાયુગના પ્રથમ કાળમાં (એવો હતો).

Verse 92

आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः / तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्

યોગમાં આત્માને સ્થિર રાખી તે અતિમહાન યશની પ્રાર્થના કરતો; પ્રસન્ન થઈ બ્રહ્માએ તેને જ્યોતિષોમાં ઉત્તમ સ્થાન આપ્યું.

Verse 93

आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् / तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु

પ્રલય પછી પ્રગટ થયેલ તે દિવ્ય અવસ્થાને—જ્યાં અસ્ત-ઉદયનો ભેદ નથી—અને તેની અતિશય સમૃદ્ધિ તથા મહિમા નિહાળી।

Verse 94

दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ / अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्

દૈત્ય અને દેવોના આચાર્ય ઉશનાએ પણ એક શ્લોક ગાયો—“અહો! તેના તપનું બળ; અહો! તેનું શ્રુત; અહો! તેનું વ્રત!”

Verse 95

कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः / द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः

જેણે તેને ધ્રુવ બનાવી તેના ઉપર સપ્તર્ષિઓ સ્થિત થયા; અને ધ્રુવમાં ત્રિદિવ આસક્ત થયું—તે ઈશ્વર જ દિવસપતિ છે।

Verse 96

ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ / स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः

ધ્રુવથી ભૂમિએ ‘સૃષ્ટિ’ અને ‘ભવ્ય’ નામના બે રાજાઓને જન્મ આપ્યો. પ્રભુએ સૃષ્ટિને કહ્યું—“તું મારી છાયા છે; તું ‘ભવનારી’ કહેવાશે.”

Verse 97

सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा / दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता

તેના સત્યવચન ઉચ્ચારતાં જ તે છાયા તરત જ સ્ત્રી બની; દિવ્ય દેહરચનાવાળી અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત।

Verse 98

छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् / प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

છાયાએ સૃષ્ટિ કરીને પાંચ નિર્મળ પુત્રોને જન્મ આપ્યા—પ્રાજીનગર્ભ, વૃષભ, વૃક, વૃકલ અને ધૃતિ।

Verse 99

पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् / नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

પ્રાજીનગર્ભની પત્ની સુવર્ચાએ એક ઉત્તમ પુત્રને જન્મ આપ્યો; તેનું નામ ઉદારધિ, જે પૂર્વજન્મે ઇન્દ્ર હતો.

Verse 100

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् / एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः

હજાર વર્ષના અંતે તે એક જ વાર આહાર લેતો; આ રીતે મન્વંતર સુધી નિયમયુક્ત રહી પ્રભુએ ઇન્દ્રત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 101

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् / रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्

ઉદારધિથી ભદ્રાએ ‘દિવંજય’ નામનો પુત્ર જનમાવ્યો; દિવંજયથી વરાંગી ‘રિપુંજય’ને જનમાવી, અને રિપુંજયથી ‘રિપુ’ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 102

रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् / तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः / व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्

રિપુથી બૃહતીએ સર્વતેજસ્વી વક્ષુષને જન્મ આપ્યો. તેનો પુત્ર વિદ્વાન મનુ હતો, જે બ્રાહ્મ અને ક્ષાત્ર ધર્મનો પ્રવર્તક હતો. પુષ્કરિણી અને વારુણી એ ચાક્ષુષ મનુને જન્મ આપ્યો.

Verse 103

ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ / एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे

ઋષિઓએ કહ્યું—હે નિષ્પાપ! પ્રજાપતિની પુત્રીને ‘વારુણી’ કેમ કહેવામાં આવે છે? આ વાત તત્ત્વથી વિસ્તારે કહો; કારણ કે તમે વર્ણનમાં કુશળ છો.

Verse 104

सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः / तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता

સૂતએ કહ્યું—અરણ્યનો પુત્ર ઉદક વરુણત્વને પ્રાપ્ત થયો; તેથી તે કન્યા ‘વારુણી’ તરીકે જાણીતી છે, ભાઈના કારણે ખ્યાતિ પામી છે.

Verse 105

मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः / कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः

નડ્વલામાં મનુના દસ શુભ પુત્રો જન્મ્યા; અને કન્યામાં વિરજ પ્રજાપતિના અત્યંત પરાક્રમી પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.

Verse 106

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः / अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव

ઊરુ, પુરુ, શતદ્યુમ્ન, તપસ્વી, સત્યવાક્કૃતિ, અગ્નિષ્ટુત, અતિરાત્ર અને સુદ્યુમ્ન—આ રીતે આ નવ (પુત્રો) કહેવાયા છે.

Verse 107

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः / ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

નડ્વલામાં મનુનો દસમો પુત્ર અભિમન્યુ પણ થયો; અને ઊરુ દ્વારા આગ્નેયીએ છ મહાપ્રભ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 108

अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ / अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत

અંગ, સુમન, ખ્યાતિંગય, શુક્ર તથા વ્રજ અને અજિન—એમના વચ્ચે; અને અંગમાંથી સુનીથાના ગર્ભે એકમાત્ર પુત્ર વેન જન્મ્યો.

Verse 109

तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् / प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्

વેનના તે અપરાધથી મહાન ક્રોધ ઊભો થયો; પ્રજાના હિતાર્થે ઋષિઓએ તેના જમણા હાથનું મથન કર્યું.

Verse 110

जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः / जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्

તેના હાથનું મથન થતાં રૂપવાન પૃથુ જન્મ્યો; અને તેનીમાંથી પ્રસિદ્ધ પરાક્રમી પુત્ર પૃથુ પ્રગટ થયો.

Verse 111

अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः / स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव

તેઓ બોલ્યા—‘આ તમારો રાજા છે’; ઋષિઓ અને પ્રજાઓ આનંદિત થયા. તે ધનુષધારી, કવચધારી જન્મ્યો, જાણે તેજથી દહન કરતો હોય એમ.

Verse 112

वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः / पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

આ નરાધિપતિ તમારી જીવનવૃત્તિઓનો દાતા બનશે; ત્યારે ક્ષત્રિયોના પૂર્વજ પૃથુ વૈન્યે લોકોની રક્ષા કરી.

Verse 113

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः / तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

રાજસૂયાભિષિક્ત રાજાઓમાં તે આદ્ય પૃથ્વીપતિ હતો. તેના સ્તવનાર્થે નિપુણ સૂત અને માગધ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 114

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता / प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह

તે ધીમાન મહારાજે આ ગૌરૂપ ધરતીને દોહી; પ્રજાની જીવનવૃત્તિ માટે અન્ન-શસ્યો પ્રગટ્યાં, દેવો અને ઋષિગણો સાથે.

Verse 115

पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः / सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः

પિતૃઓ, દાનવો, ગંધર્વો, અપ્સરાગણ, સર્પો, પુણ્યજનો તેમજ પર્વતો, વૃક્ષો અને લતાઓ દ્વારા પણ.

Verse 116

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा / प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्

વસુંધરા જે જે પાત્રોમાં દોહાતી હતી, તે તે પાત્રોમાં તેણે ઇચ્છિત ક્ષીર આપ્યું; તેનાથી તેમણે પ્રાણ ધાર્યા.

Verse 117

शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत / यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा

શાંશપાયને કહ્યું— હે મહાવ્રતધારી! પૃથુના જન્મનું વિસ્તારે કીર્તન કર; જેમ તે મહાત્માએ પૂર્વે વસુંધરાને દોહી હતી.

Verse 118

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह / यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा

જેમ દેવો અને નાગો સાથે, તેમ જ બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે; તેમજ યક્ષો, રાક્ષસો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ સાથે પણ, જેમ પ્રાચીન કાળમાં હતું.

Verse 119

यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च / तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च

હે સૂત! જે જે વિધિથી અને જેમ જેમ થયું, તેમના પાત્રોના વિશેષ ભેદ, દોહનાર અને તે જ ક્ષીર—આ બધું કહો.

Verse 120

तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् / यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः

તેમ જ અમે પૂછીએ છીએ—વાછરડાંના વિશેષ ભેદ પણ અમને કહો; અને ક્ષીરના સર્વ પ્રકાર પણ ક્રમશઃ વર્ણવો.

Verse 121

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा / कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः

જે કારણે પૂર્વકાળે ક્રોધિત મહર્ષિઓએ વનને મથી તેનો સાર કાઢ્યો, તે કારણ પણ અમને કહો.

Verse 122

सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

સૂતએ કહ્યું—હે વિપ્રો! હું તમને પૃથુ વૈન્યનો સંભવ કહું છું. હે દ્વિજોત્તમો! એકાગ્ર અને સંયમિત થઈને સાંભળો.

Verse 123

नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च / वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन

આ બ્રહ્મવચન અશુદ્ધ, પાપી, અશિષ્ય અને અહિતકારીને કહેવું નહિ; વ્રતહીનને તો કદી પણ નહિ।

Verse 124

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् / रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः

આ કથા ધન્યકર, યશદાયી, આયુષ્યવર્ધક, પુણ્યમય અને વેદસંમિત છે; ઋષિઓએ કહેલું આ રહસ્ય જે અસૂયારહિત હોય તે સાંભળે।

Verse 125

यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् / ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्

જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને આ રીતે પૃથુ વૈન્યના જન્મવૃત્તાંતનું શ્રવણ કરાવે, તે કૃત-અકૃતનું શોક કરતો નથી।

Verse 126

गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः / अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः

તે રાજા ધર્મનો રક્ષક બની અત્રિસમાન પ્રભુ થયો; અત્રિવંશમાં ઉત્પન્ન ‘અંગ’ નામનો પ્રજાપતિ હતો।

Verse 127

तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा / जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

તેનો પુત્ર વેન થયો, જે અત્યંત ધાર્મિક ન હતો; તે પ્રજાપતિ મૃત્યુની પુત્રી સુનીથાના ગર્ભથી જન્મ્યો।

Verse 128

स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः / स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत

માતામહના દોષના કારણે કાલાત્મજનો પુત્ર વેન ધર્મને પીઠ પાછળ મૂકી કામવશ લોકોમાં વર્તવા લાગ્યો।

Verse 129

स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः / वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्

તે પાર્થિવે ધર્મ માટે એવી સ્થાપના કરી; પરંતુ વેદ-શાસ્ત્રોનું ઉલ્લંઘન કરીને તે અધર્મમાં જ લીન થયો।

Verse 130

निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति / न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः

તે રાજ્ય શાસન કરતો ત્યારે સ્વાધ્યાય અને વષટ્કાર ન રહ્યા; ત્યારે દેવતાઓ મહાયજ્ઞોમાં સોમપાન કરતા ન હતા।

Verse 131

न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः / आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

તે પ્રજાપતિની ક્રૂર પ્રતિજ્ઞા હતી—‘યજ્ઞ કરવો નહીં, દાન આપવું નહીં’; અને વિનાશ નજીક આવી ઊભો રહ્યો।

Verse 132

अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः / मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

તે બોલ્યો—‘યજ્ઞમાં દેવો અને દ્વિજોએ મને જ પૂજ્ય અને યજનીય માનવો; યજ્ઞો મારા માટે જ થવા જોઈએ અને આહુતિ પણ મને જ આપવી.’

Verse 133

तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् / ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा

ત્યારે મરીચિપ્રમુખ સર્વ મહર્ષિઓએ મર્યાદા લંઘન કરનાર, પાપથી આવૃત એવા તેને જોઈને કહ્યું।

Verse 134

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप / त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः

હે નૃપ! અમે સો વર્ષોની દીક્ષામાં પ્રવેશીશું; તું અધર્મ ન કર—આ સનાતન ધર્મ નથી।

Verse 135

निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः / पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः

તું વિનાશના કાળમાં જન્મેલો છે, નિઃસંદેહ પ્રજાપતિ છે; ‘હું પ્રજાનું પાલન કરીશ’ એવો તારો પૂર્વ સંકલ્પ છે।

Verse 136

तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा / वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः

આ રીતે બોલતા તે સર્વ બ્રહ્મર્ષિઓને ત્યારે દુર્બુદ્ધિ વેણ હસી, જાણકાર હોવાનું દેખાડીને, બોલ્યો।

Verse 137

स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया / वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि

ધર્મનો સર્જક મારા સિવાય બીજો કોણ? હું કોની વાત સાંભળું? વીર્ય, તપ અને સત્યમાં ધરતી પર મારા સમાન કોણ છે?

Verse 138

मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः / प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः

હે મંદાત્માઓ! તમે મને નિશ્ચયે તત્ત્વથી જાણતા નથી; હું સર્વ લોકોનો અને વિશેષ કરીને ધર્મોનો પ્રભવ છું.

Verse 139

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा / सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

હું ઇચ્છું તો પૃથ્વીને દહન કરી દઉં અથવા જળથી પ્લાવિત કરી દઉં; સર્જું અથવા ગ્રસી લઉં—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 140

यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः / अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

જ્યારે સ્તંભ સમાન અડગ, અનાર્ય અને અત્યંત દુષ્ટ વેનને સમજાવવું શક્ય ન રહ્યું, ત્યારે મહર્ષિઓ ક્રોધિત થયા.

Verse 141

निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् / ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः

મહાબળવાન અને છટફટતા તેને બંને બાહુઓથી દબાવી રાખીને, તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થઈ તેના ડાબા હાથને મથવા લાગ્યા.

Verse 142

तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः / ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह

શ્રુતિ મુજબ, તે મથાતાં પહેલાં એક પુરુષ જન્મ્યો; તે ઠીંગણો હતો, અંગો અતિમાત્ર મોટા હતા અને તે કૃષ્ણવર્ણનો પણ હતો.

Verse 143

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः / तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल

તે ભયભીત થઈ હાથ જોડીને, ઇન્દ્રિયો વ્યાકુલ રાખી ઊભો રહ્યો. તેને આર્ત અને વિહ્વલ જોઈ તેઓએ કહ્યું—“બેસો.”

Verse 144

निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः / धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्

તે અનંત પરાક્રમી બની નિષાદ-વંશનો કર્તા થયો; અને વેનના કલ્મષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ધીવર (માછીમાર)ને પણ તેણે સર્જ્યા.

Verse 145

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः / अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्

અને અન્ય વિન્‍ધ્યનિવાસી તંબુર, તુબુર, ખશ તથા અધર્મમાં રુચિ ધરાવનાર—તેમને સૌને વેનના કલ્મષજન્ય જાણો.

Verse 146

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् / अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः

પછી મહર્ષિઓ ક્રોધથી ઉદ્દીપ્ત થઈ, વેનના જમણા હાથને અરણિની જેમ મથવા લાગ્યા.

Verse 147

पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् / पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः

તે કમળસમાન હાથમાંથી પૃથુ ઉત્પન્ન થયો; અને પૃથુના કરતલમાંથી પૃષુ જન્મ્યો હોવાથી તેનું નામ ‘પૃષુ’ પડ્યું.

Verse 148

दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् / आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्

તે પોતાના તેજસ્વી દેહથી સાક્ષાત્ અગ્નિ સમાન જ્વલિત હતો; અને ‘આજગવ’ નામનું આદ્ય ધનુષ્ય ગ્રહી મહાન ગર્જના કરી।

Verse 149

शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् / तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

રક્ષાર્થે તેણે બાણો ધારણ કર્યા અને મહાપ્રભ કવચ પણ; તે પ્રગટ થતાં જ સર્વત્ર સર્વ પ્રાણીઓ આનંદિત થયા।

Verse 150

समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः / समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना

બધા મહારાજ પાસે એકત્ર થયા; અને વેન ત્રિદિવને ગયો. તે મહાત્મા સತ್ಪુત્રના પ્રાદુર્ભાવથી રાજર્ષિનું કાર્ય સિદ્ધ થયું।

Verse 151

त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा / तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः

ત્યારે તે પુરુષવ્યાઘ્ર ‘પુન્નામ’ નરકમાંથી ઉદ્ધરાયો. નદીઓ અને સમુદ્રો સર્વત્રથી રત્નો લઈને તેની પાસે આવ્યા।

Verse 152

अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे / पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः

અભિષેક માટેનું જળ લઈને બધા જ ત્યાં ઉપસ્થિત રહ્યા. અને ભગવાન પિતામહ (બ્રહ્મા) પણ અઙ્ગિરસો તથા દેવતાઓ સાથે ત્યાં આવ્યા।

Verse 153

स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः / समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्

ત્યારે સર્વ સ્થાવર અને જંગમ પ્રાણીઓ એકત્ર થઈ વૈન્ય નરાધિપનો અભિષેક કરવા લાગ્યા।

Verse 154

महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् / सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः

મહાન રાજાધિરાજે પ્રજાપાલક મહાદ્યુતિમાન તે મહારાજનો અઙ્ગિરસના પુત્ર દેવોથી અભિષેક કરાવ્યો।

Verse 155

आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः

વૈન્ય પૃથુ પ્રતિાપવાન, મહાભાગ્યશાળી આદિરાજા હતો; તેની પ્રજા પિતાથી પ્રસન્ન હતી અને તે પ્રજાને અનુરંજિત કરતો હતો।

Verse 156

ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत / आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः

ત્યારે અનુરાગથી તેનું નામ ‘રાજા’ પડ્યું; અને તે સમુદ્ર તરફ જતો હતો ત્યારે જળરાશિ તેના માટે સ્થંભિત થઈ ગઈ।

Verse 157

पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् / अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया

પર્વતો ચીરી પડ્યા, છતાં ધ્વજભંગ ન થયો; પૃથ્વી અખેતી જ પાકવા લાગી અને માત્ર વિચારથી અન્ન સિદ્ધ થવા લાગ્યાં।

Verse 158

सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु / एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे

ગાયો સર્વકામદુઘા હતી; પિટકે-પુટકેમાં મધુ ભરેલું હતું. એ જ સમયે યજમાન પોતાના યજ્ઞમાં આહુતિ અર્પણ કરતો હતો.

Verse 159

सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि / तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः

સોમ પીડાયેલા તે દિવસે, સૌત્યકર્મમાં સૂત ઉત્પન્ન થયો; અને તે એમ ઉત્પન્ન થતાં જ ફરી માગધ પણ જન્મ્યો.

Verse 160

सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके / समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते

સામગાન કરનારાઓ ગાઈ રહ્યા હતા અને શુભ વૈશ્વદેવિક વિધિમાં સૌ એકત્ર હતા ત્યારે તે ઉત્પન્ન થયો; તેથી તેને ‘માગધ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 161

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः / जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत

ઐન્દ્ર હવિ સાથે બૃહસ્પતિનું હવિ પણ મિશ્રિત થયું; દૈવયોગે ઇન્દ્રને એ જ આહુતિ અપાઈ, અને ત્યાર પછી સૂત ઉત્પન્ન થયો.

Verse 162

प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु / शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः

ત્યાં પ્રમાદ થયો અને કર્મોમાં પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડ્યું; કારણ કે શિષ્યના હવિ સાથે મિશ્રિત થતાં ગુરુનું હવિ દબાઈ ગયું હતું.

Verse 163

अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् / यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः

અધમ-ઉત્તમ આચરણથી તે વર્ણમાં વિકૃતિ જન્મી; અને ક્ષત્રિયથી બ્રાહ્મણીમાં હીન યોનિથી જે ઉત્પન્ન થયો તે પણ.

Verse 164

सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः / मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्

સૂતને પૂર્વ વર્ણ સાથે સાધર્મ્યથી સમાન ધર્મવાળો કહેવાયો છે; સૂતનો મધ્યમ ધર્મ ખેતર પરથી જીવન નિર્વાહ કરવો છે.

Verse 165

रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् / पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

રથ, હાથી અને ઘોડા ચલાવવાની કળા તથા નીચ કર્મ—ચિકિત્સા—એવું કહેવાયું; પૃથુના સ્તવન માટે તે બંનેને મહર્ષિઓએ ત્યાં બોલાવ્યા.

Verse 166

तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः / कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः

ત્યારે સર્વ મુનિઓએ કહ્યું—આ પાર્થિવનું સ્તવન કરો; આ કર્મને અનુરૂપ છે અને આ નરાધિપ પણ યોગ્ય પાત્ર છે.

Verse 167

तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ / आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः

પછી સૂત અને માગધે તે બધા ઋષિઓને કહ્યું—અમે અમારા સ્વકર્મથી દેવો અને ઋષિઓને પણ પ્રસન્ન કરીશું.

Verse 168

न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः / स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः

વિદ્વાનોને તેના કર્મ, લક્ષણ અને યશ તે રીતે જાણ્યા ન હતા; ત્યારે તેજસ્વી દ્વિજોએ કહ્યું—જે સ્તોત્રથી અમે તેનું સ્તવન કરીએ.

Verse 169

एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः / ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः

આ સદા કર્મમાં રત, સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયસંયમી છે; જ્ઞાનશીલ, દાનશીલ અને યુદ્ધોમાં અપરાજિત છે.

Verse 170

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति / यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः

ઋષિઓએ તે બંનેને નિયુક્ત કર્યા—‘ભવિષ્યમાં તેનો સ્તવન થાઓ’; અને પછી મહાબલી પૃથુએ જે જે કર્મો કર્યા તે બધાં.

Verse 171

तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ / ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः

તે કર્મોને ગીતરૂપે ગૂંથી સૂત અને માગધે સ્તવન કર્યું; સ્તવનના અંતે અતિ પ્રસન્ન થઈ પ્રજેશ્વર પૃથુએ (તેમને) દાન આપ્યું.

Verse 172

अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च / तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः

પૃથુએ સૂતને અનૂપદેશ અને માગધને મગધ દેશ આપ્યો; ત્યારથી પૃથ્વીપાલોનું સ્તવન સૂત-માગધો કરે છે.

Verse 173

आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः / तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः

સૂત, માગધ અને બંદીજન આશીર્વાદવચનોથી તેને જાગૃત કરતા. તેને જોઈ પરમ પ્રસન્ન પ્રજા અને મહર્ષિઓએ કહ્યું.

Verse 174

एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः / ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः

આ વૈન્ય નરાધિપ પ્રજાને જીવનવૃત્તિ આપનાર બનશે. તેથી પ્રજાઓ તે મહાભાગ વૈન્ય તરફ દોડી ગઈ.

Verse 175

त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा / सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

‘અમારી જીવનવૃત્તિ ગોઠવો’—મહર્ષિઓનું આ વચન તેણે ત્યારે સ્વીકાર્યું નહીં. છતાં પ્રજાહિત ઇચ્છાથી પ્રજાઓએ તેને ઘેરી લીધો.

Verse 176

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली / ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

બલવાન રાજાએ ધનુષ્ય અને બાણ લઈને ધરતી તરફ દોડ્યો. ત્યારે વૈન્યના ભયથી ત્રસ્ત ધરતી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગી ગઈ.

Verse 177

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत / सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा

પૃથુ ધનુષ્ય લઈને દોડતી ધરતીના પીછે દોડ્યો. તે ત્યારે વૈન્યના ભયથી બ્રહ્મલોક વગેરે લોકોમાં જઈ પહોંચી.

Verse 178

संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् / ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्

તેણે સામે વૈન્યને જોયો—ધનુષ ઉંચું કરી હાથ તૈયાર, જ્વલંત તીક્ષ્ણ બાણોથી દીપ્ત તેજવાળો, અચ્યુત-તેજ સમાન પ્રકાશમાન।

Verse 179

महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि / अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत

તે મહાયોગી મહાત્મા દેવતાઓ માટે પણ દુર્ધર્ષ હતો; તેથી રક્ષણ ન મળતાં તે વૈન્યની જ શરણમાં ગઈ।

Verse 180

कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा / उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति

અંજલિ કરીને, ત્રિલોકમાં સદા પૂજ્ય દેવી વૈન્યને બોલી—સ્ત્રીવધમાં અધર્મ જ છે, ધર્મ દેખાતો નથી।

Verse 181

कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया / मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्

રાજન, મેં વધારેલી પ્રજાને તું કેવી રીતે ધારણ કરશે? લોકો મારામાં સ્થિત છે; આ જગત મારાથી જ ધારિત છે।

Verse 182

मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः / स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि

હે પાર્થિવ, મારા કારણે વધેલી પ્રજા નાશ પામે નહીં; તેથી કલ્યાણ ઇચ્છતો હોય તો તું મને મારવા યોગ્ય નથી।

Verse 183

प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम / उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः

હે પૃથ્વીપાલ! પ્રજાઓ માટે મારું આ વચન સાંભળો; ઉપાયપૂર્વક આરંભેલા સર્વ પ્રયત્નો સિદ્ધ થાય છે.

Verse 184

हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप / अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते

હે નૃપ! મને મારી નાખ્યા પછી પણ તું પ્રજાપાલનમાં સમર્થ નહીં થશો; હું અંતર્ધાન થઈ જઈશ—હે મહાતેજસ્વી, ક્રોધ છોડો.

Verse 185

अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि / सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि

સ્ત્રીઓ અવધ્ય છે એમ કહે છે, તિર્યક્-યોનિમાં હોવા છતાં; હે પૃથ્વીપાલ, સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે ધર્મ ત્યાગ ન કરશો.

Verse 186

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः / क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

તેના અનેક પ્રકારના વચનો સાંભળી મહામનાએ, ક્રોધ દબાવી ધર્માત્માએ વસુધાને આ રીતે કહ્યું.

Verse 187

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च / एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्

પોતાના કે પરના એકના હિત માટે જે એક પ્રાણી કે અનેક પ્રાણીઓને મારી નાખે, તેનું તે કર્મ પાપ છે.

Verse 188

यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् / तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्

હે કલ્યાણકારી દેવી! જેના મરવાથી ઘણા લોકો સુખેથી જીવી શકે છે, તેને મારવામાં કોઈ મહાપાપ કે ઉપપાપ નથી.

Verse 189

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे / यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

તેથી હે વસુંધરા! જો તું આજે જગતના કલ્યાણકારી મારા વચનનું પાલન નહીં કરે, તો પ્રજાના હિત માટે હું તારો વધ કરીશ.

Verse 190

त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् / आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्

મારા આદેશથી વિમુખ થયેલી તને બાણ વડે શીઘ્ર મારીને, હું સ્વયં મારી શક્તિ વધારીને પ્રજાનું પાલન કરીશ.

Verse 191

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे / संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

માટે હે ધર્મધારિણીઓમાં શ્રેષ્ઠ! મારા વચનને સ્વીકારીને પ્રજાને નિત્ય જીવન આપ; તું સમર્થ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 192

दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् / नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्

તું મારી પુત્રી બની જા. એમ કરવાથી તારા વધ માટે ઉગામેલા આ ભયંકર બાણને હું પાછું ખેંચી લઈશ.

Verse 193

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही / सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः

ત્યારે ધરતીદેવી, વૈન્યને આમ કહ્યા પછી, ઉત્તર આપી બોલી— “હે રાજન્, આ બધું હું કરીશ; તેમાં શંકા નથી.”

Verse 194

वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला / समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर / यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

“મારા તે વાછરડાને જો; જેના કારણે હું વાછલ્યથી દૂધ ઝરાવું. હે ધર્મભૃતાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું મને સર્વત્ર સમ કર, જેથી મારું ધબકતું દૂધ સર્વત્ર પ્રસરે.”

Verse 195

सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः / धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

સૂતએ કહ્યું— ત્યાર પછી વૈન્યએ સર્વત્ર રહેલા શિલાસમૂહોને દૂર કર્યા; અને ધનુષ્યની નોકે તેણે પર્વતોને ઊંચા કર્યા.

Verse 196

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा / स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च

ગયા મન્વંતરોમાં વસુંધરા અસમાન હતી; તેના સ્વભાવથી ક્યાંક સમ અને ક્યાંક વિષમ ભાગો બન્યા હતા.

Verse 197

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले / प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

કારણ કે પ્રાચીન સૃષ્ટિમાં, જ્યારે પૃથ્વીતળ વિષમ હતું, ત્યારે નગરોનું પણ વિભાજન ન હતું અને ગામોનું પણ ન હતું.

Verse 198

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल

ચાક્ષુષ મન્વંતર પહેલાં, પ્રાચીન કાળે ન અન્ન હતું, ન ગોરક્ષા, ન ખેતી, ન વેપારી માર્ગ હતો।

Verse 199

वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः / समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

તે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં જ આ બધું ઉત્પન્ન થયું; જ્યાં જ્યાં ભૂમિનો કોઈ ભાગ સમતલ હતો, ત્યાં ત્યાં એ શક્ય બન્યું।

Verse 200

तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः / आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल

ત્યાં ત્યાં પ્રજાઓ સર્વત્ર વસતી હતી; પ્રજાઓનો આહાર—એવું કહેવાય છે—ફળ અને મૂળ જ હતો।