Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः / तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘યજ્ઞપ્રવર્તન’ નામનો ત્રિંશત્તમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હવે આગળ હું દ્વાપરયુગની વિધિ ફરી કહું છું; ત્યાં ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થતાં દ્વાપર પ્રગટ થાય છે.

Verse 2

द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या / परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति

દ્વાપરના આરંભે પ્રજાઓમાં ત્રેતાયુગમાં જે સિદ્ધિ હતી, તે યુગ બદલાતાં જ તે સિદ્ધિઓ ત્યારથી નાશ પામે છે.

Verse 3

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः / संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः

ત્યારબાદ દ્વાપર યુગમાં તે પ્રજાઓની પ્રવૃત્તિ ફરી પ્રવર્તે છે; વર્ણોમાં સંભેદ અને કાર્યોમાં વિપરીતતા થાય છે.

Verse 4

यज्ञावधारणं दण्डो मदो दंभः क्षमा बलम् / एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता

યજ્ઞનું બાહ્ય નિર્ધારણ, દંડ, મદ, દંભ અને બળથી જોડાયેલી ક્ષમા—આ રજ-તમયુક્ત પ્રવૃત્તિ દ્વાપરમાં સ્મૃત છે.

Verse 5

आद्ये कृते यो धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

આદ્ય કૃતયુગમાં જે ધર્મ હતો તે ત્રેતામાં પ્રવર્તે છે; દ્વાપરમાં વ્યાકુળ બની ક્ષીણ થાય છે અને કલિયુગમાં નાશ પામે છે.

Verse 6

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीयत तथाश्रमाः / द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती

વર્ણોનું વિઘટન અને આશ્રમોનું પણ સંકીર્ણ થવું કહેવાય છે; તે યુગમાં શ્રુતિ અને સ્મૃતિ બંને દ્વૈવિધ્ય પામે છે.

Verse 7

द्वैधात्तथा श्रुतिस्मृत्योर्निश्चयो नाधिगम्यते / अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते

શ્રુતિ-સ્મૃતિના દ્વૈધથી નિશ્ચય પ્રાપ્ત થતો નથી; અનિશ્ચયમાં પડવાથી ધર્મતત્ત્વ પણ જાણવા મળતું નથી.

Verse 8

धर्मासत्त्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नृणाम् / परस्परविभिन्नैस्तैदृष्टीनां विभ्रमेण च

ધર્મનો સાચો સાર ન સમજવાથી મિત્રોમાં પણ મનુષ્યોમાં મતભેદ થાય છે; પરસ્પર ભિન્ન દૃષ્ટિઓના ભ્રમથી પણ એવું બને છે.

Verse 9

अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाधिगम्यते / कारणानां च वैकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्

‘આ જ ધર્મ છે, આ નથી’ એવો નિશ્ચય પ્રાપ્ત થતો નથી; કારણોમાં વિકલ્પતા છે અને કાર્યોમાં પણ અનિશ્ચિતતા છે.

Verse 10

मतिभेदेन तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् / ततो दृष्टिविभन्नैस्तु कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्

તેમના મતભેદથી તેમની દૃષ્ટિઓમાં ભ્રમ થાય છે; ત્યારબાદ ભિન્ન દૃષ્ટિવાળાઓએ આ શાસ્ત્રસમૂહને ગૂંચવણભર્યો બનાવી દીધો છે.

Verse 11

एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्रेतास्विह विधीयते / संक्षयादायुपश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु च

વેદ એક જ છે; પરંતુ ત્રેતાયુગમાં અહીં તેને ચાર પાદવાળો તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો. આયુષ્યના ક્ષયથી દ્વાપરમાં તેનું વિભાજન કરવામાં આવ્યું.

Verse 12

ऋषिमन्त्रात्पुनर्भेदाद्भिद्यते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ઋષિ અને મંત્રના ભેદથી તે ફરી વિભાજિત થાય છે—દૃષ્ટિભ્રમોના કારણે; મંત્ર-બ્રાહ્મણના વિન્યાસોથી અને સ્વર-વર્ણના ઉલટફેરથી પણ.

Verse 13

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संपठ्यन्ते महर्षिभिः / सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिन्ने क्वचित्क्वचित्

ઋગ્, યજુઃ અને સામની સંહિતાઓ મહર્ષિઓ દ્વારા એકસાથે પાઠ કરવામાં આવે છે; ક્યાંક ક્યાંક દૃષ્ટિભેદથી તે સામાન્ય અને વૈકૃત રૂપે દેખાય છે।

Verse 14

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / अन्ये ऽपि प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

બ્રાહ્મણગ્રંથો, કલ્પસૂત્રો અને મંત્ર-પ્રવચનો પણ છે; કેટલાક તે માર્ગે આગળ વધ્યા, અને કેટલાક તે જ પર સ્થિર રહી અનુસરતા રહ્યા।

Verse 15

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते निवर्त्तन्ते कलौ युगे / एकमाध्वर्यवं त्वासीत्पुनर्द्वैधमजायत

દ્વાપર યુગમાં તે પ્રવર્તે છે અને કલિ યુગમાં નિવર્તે છે; પહેલાં આધ્વર્યવ એક જ હતું, પછી ફરી દ્વૈધ રૂપ જન્મ્યું।

Verse 16

सामान्यविपरीतार्थैः कृतशास्त्राकुलं त्विदम् / आध्वर्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतैः

સામાન્ય અર્થના વિરુદ્ધ અર્થ કરનારા શાસ્ત્રોથી આ બધું વ્યાકુળ બન્યું છે; અને આધ્વર્યવના અનેક પ્રસ્થાનમાર્ગોએ તેને અનેક રીતે ગૂંચવ્યું છે।

Verse 17

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चापि संज्ञया / व्याकुलेद्वापरे नित्यं क्रियते भिन्न दर्शनैः

એ જ રીતે અથર્વ, ઋગ્ અને સામ માટે પણ વિકલ્પો તથા સંજ્ઞાઓ છે; દ્વાપર યુગમાં ભિન્ન દર્શનોને કારણે તે નિત્ય વ્યાકુળ કરવામાં આવે છે।

Verse 18

तेषां भेदाः प्रतीभेदा विकल्पाश्चापि संख्याया / द्वापरे संप्रवर्त्तते विनश्यन्ति ततः कलौ

તેમના ભેદ, પ્રતિભેદ અને સંખ્યાના અનેક વિકલ્પો દ્વાપરમાં પ્રવર્તે છે; ત્યારબાદ કલિયુગમાં તે નાશ પામે છે.

Verse 19

तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः / अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः

દ્વાપરમાં ફરી તેમના વિપરીત પરિણામથી અનાવૃષ્ટિ, મરણ અને તેમ જ રોગોના ઉપદ્રવો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 20

वाङ्मनः कर्मर्जेदुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः / निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

વાણી, મન અને કર્મથી ઉત્પન્ન દુઃખોથી ફરી નિર્વેદ જન્મે છે; અને નિર્વેદથી તેમના અંદર દુઃખમોક્ષની વિચારણા ઉપજે છે.

Verse 21

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् / दोषदर्शनतस्चैव द्वापरे ऽज्ञानसंभवः

વિચારણાથી વૈરાગ્ય, વૈરાગ્યથી દોષદર્શન; અને દોષદર્શનથી જ દ્વાપરમાં અજ્ઞાનનો સંભવ થાય છે.

Verse 22

तेषाम ज्ञानिनां पूर्वमाद्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे / उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः

તે અજ્ઞાનીઓ માટે, આદ્ય સ્વાયંભુવ મન્વંતર પહેલાંથી જ, દ્વાપરમાં શાસ્ત્રોના વિરોધી પંથીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 23

आयुर्वेदविकल्पश्च ह्यगानां ज्योतिषस्य च / अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्

આયુર્વેદ, જ્યોતિષ, અર્થશાસ્ત્ર અને હેતુશાસ્ત્ર—આ બધામાં પણ અનેક પ્રકારના ભેદ અને વિકલ્પો પ્રગટ થાય છે।

Verse 24

प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् / स्मृतिशास्त्रप्रभेदश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्

પ્રક્રિયા-કલ્પસૂત્રો અને ભાષ્યવિદ્યામાં પણ અનેક વિકલ્પો છે; સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં પણ ભેદ છે અને પ્રસ્થાનો અલગ અલગ છે।

Verse 25

द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदाश्रयान्नृणाम् / मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिद्ध्यति

દ્વાપરયુગમાં મનુષ્યોના મતભેદના આધારથી અનેક વિભેદો વધે છે; મન, કર્મ અને વાણીથી પણ વાતચીત કઠિનતાથી જ પ્રસિદ્ધ થાય છે।

Verse 26

द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता / लोभो वृत्तिर्वणिक्पूर्वा तत्त्वानामविनिश्चयः

દ્વાપરમાં સર્વ પ્રાણીઓની વૃત્તિ દેહક્લેશને આગળ રાખે છે; લોભ વેપારી સ્વભાવનો બને છે અને તત્ત્વોનો નિશ્ચય રહેતો નથી।

Verse 27

वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा / वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामक्रोधौ तथैव च

વેદશાસ્ત્રોની નવી રચના થાય છે, ધર્મોમાં સંકરતા આવે છે; વર્ણાશ્રમનો પરિધ્વંસ થાય છે અને કામ-ક્રોધ પણ વધે છે।

Verse 28

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा / वेदं व्यासश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

દ્વાપર યુગમાં રાગ, લોભ અને વધ પ્રવર્તે છે. દ્વાપરાદિ કાળમાં વ્યાસજી વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કરે છે.

Verse 29

निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु यादृशी / प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मो ऽसौ द्वापरस्य तु

જ્યારે તે દ્વાપર યુગ સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે તેની સંધ્યા જેવી હોય છે. ગુણોથી હીન એવો દ્વાપરનો ધર્મ જ સ્થિર રહે છે.

Verse 30

तथैव संध्या पादेन ह्यङ्गः संध्या इतीष्यते / द्वापरस्यावशेषेण तिष्यस्य तु निबोधत

એ જ રીતે સંધ્યાનો એક પાદ (ચોથો ભાગ) ‘અંગ-સંધ્યા’ કહેવાય છે. દ્વાપરના અવશેષથી તિષ્ય (કલી)નું સ્વરૂપ જાણો.

Verse 31

द्वापरस्याशसेषण प्रतिपत्तिः कलेरपि / हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्

દ્વાપરના અવશેષથી કલીયુગની પણ પ્રાપ્તિ સમજાય છે. હિંસા, અસૂયા, અસત્ય, માયા અને તપસ્વીઓનો વધ—આ તેના લક્ષણો છે.

Verse 32

एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः / एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते

આ તિષ્ય (કલી)ના સ્વભાવ છે, જેને પ્રજાજન આચરણમાં ઉતારે છે. કૃતયુગનો ધર્મ પૂર્ણ હતો, પરંતુ ધર્મ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થાય છે.

Verse 33

मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्ता सिध्यति वा न वा / कलौ प्रमारकी रोगः सततं क्षुद्भयानि च

મન, કર્મ અને સ્તુતિથી કાર્ય સિદ્ધ થાય કે ન થાય; કલિયુગમાં વિનાશકારી રોગ અને સતત ભૂખના ભયો રહે છે.

Verse 34

अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः / न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोकेषु वै युगे

અનાવૃષ્ટિનો ઘોર ભય અને દેશોમાં ઉથલપાથલ થાય; તિષ્ય (કલી) યુગમાં લોકમાં સ્મૃતિનું પણ કોઈ પ્રમાણ રહેતું નથી.

Verse 35

गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौव नस्थस्तथापरः / स्थविराः के ऽपि कौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः

કોઈ ગર્ભમાં જ મરે છે, કોઈ યુવાનીમાં; અને કેટલાક વૃદ્ધ હોવા છતાં બાળપણમાં જ—કલિયુગમાં પ્રજા એમ જ મરે છે.

Verse 36

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुष्कृतैश्च दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्

કુયજ્ઞ, કુઅધ્યયન, દુષ્કૃત્ય અને દુરાચાર—આ વિપ્રોના કર્મદોષોથી પ્રજામાં ભય જન્મે છે.

Verse 37

हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूया क्षमा नृषु / तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः

તિષ્ય (કલી) યુગમાં મનુષ્યોમાં હિંસા, માયા, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ, અસૂયા અને ક્ષમા (ક્ષય) થાય; સર્વત્ર જીવોમાં રાગ અને લોભ વ્યાપે છે.

Verse 38

संक्षोभो जायते ऽत्यथै करिमासाद्य वै युगम् / पूर्णे वर्षसहस्रे वै परमायुस्तदा नृणाम्

તે યુગમાં અત્યંત ક્ષોભ ઊપજે છે; અને જ્યારે તે (કરી-કાલ) યુગ આવે છે, ત્યારે મનુષ્યોની પરમ આયુષ્ય પૂર્ણ એક હજાર વર્ષ થાય છે.

Verse 39

नाधीयते तदा वेदान्न यजं ते द्विजातयः / उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्

ત્યારે વેદોનું અધ્યયન થતું નથી, અને દ્વિજ યજ્ઞ કરતા નથી; ક્રમે મનુષ્યો, ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યો પણ ક્ષીણ થઈ પતન પામે છે.

Verse 40

शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह / भवन्तीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः

તે કલિયુગમાં શૂદ્રો અને અંત્યજ યોનિવાળાઓના બ્રાહ્મણો સાથે શયન, આસન અને ભોજન દ્વારા સંબંધો થવા લાગે છે.

Verse 41

राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाखण्डानां प्रवर्त्तकाः / गुणहीनाः प्रजाश्चैव तदा वै संप्रवर्त्तते

ત્યારે રાજાઓ શૂદ્ર-બહુલ થશે અને પાખંડોના પ્રવર્તક બનશે; તેમજ ગુણહીન પ્રજામાં પણ એ જ પ્રવૃત્તિ ચાલશે.

Verse 42

आयुर्मेधा बलं रूपं कुलं चैव प्रणश्यति / शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः

આયુ, મેધા, બળ, રૂપ અને કુલ—બધું નાશ પામે છે; શૂદ્રો બ્રાહ્મણાચાર અપનાવે છે અને બ્રાહ્મણો શૂદ્રાચાર અપનાવે છે.

Verse 43

राजवृत्ताः स्थिताश्चोरा श्चोराचाराश्च पार्थिवाः / भृत्या एते ह्यसुभृतो युगान्ते समवस्थिते

યુગના અંતે ચોરો રાજા જેવું વર્તન કરશે અને રાજાઓ ચોરો જેવું આચરણ કરશે. સેવકો માત્ર પોતાનું પેટ ભરનારા હશે.

Verse 44

अशीलिन्यो ऽनृताश्चैव स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः / मायाविन्यो भविष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! યુગના અંતે સ્ત્રીઓ શીલરહિત, અસત્ય બોલનારી, મદિરા અને માંસની શોખીન તથા માયાવી (કપટી) બની જશે.

Verse 45

एकपत्न्यो न शिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम / श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव ह्युपक्षयः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! યુગના અંતે પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ રહેશે નહીં. હિંસક પશુઓનું જોર વધશે અને ગાયોનો ક્ષય થશે.

Verse 46

साधूनां विनिवृत्तिं च विद्यास्तस्मिन्युगक्षये / तदा धर्मो महोदर्के दुर्लभो दानमूलवान्

તે યુગક્ષયના સમયે સાધુઓ લુપ્ત થઈ જશે. ત્યારે ધર્મ દુર્લભ હશે અને માત્ર દાન જ ધર્મનું મૂળ હશે.

Verse 47

चातुराश्रमशैथिल्यो धर्मः प्रविचरिष्यति / तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला

ચારેય આશ્રમોના નિયમો શિથિલ થઈ ગયેલો ધર્મ પ્રચલિત થશે. ત્યારે ભૂમિ અલ્પ ફળ આપનારી હશે, જોકે ક્યાંક ક્યાંક મહાફળ પણ આપશે.

Verse 48

न रक्षितारो बोक्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः / युगान्ते च भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः

યુગાંતમાં પૃથ્વીપતિઓ ન પ્રજાના રક્ષક રહેશે, ન બલિભાગના ભોક્તા; તેઓ માત્ર સ્વરક્ષણમાં પરાયણ બનશે।

Verse 49

अरक्षितारो राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः / शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः

યુગાંતમાં રાજાઓ રક્ષક નહીં રહે; અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પણ શૂદ્ર પર જીવિકા રાખનારા તથા શૂદ્રને નમસ્કાર કરનારા બની જશે।

Verse 50

अदृशूला जनपदाः शिवशूला द्विजास्तथा / प्रमदाः केशशूलाश्च युगान्ते समुपस्थिते

યુગાંત સમીપે આવે ત્યારે જનપદો અદૃશ્ય-શૂલથી પીડિત થશે, દ્વિજ શિવ-શૂલથી; અને સ્ત્રીઓ કેશ-શૂલથી વ્યાકુળ થશે।

Verse 51

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे

આ કલિયુગમાં ઘણા યતિઓ થશે; અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજ તપ તથા યજ્ઞફળોના વેચનાર બની જશે।

Verse 52

चित्रवर्षी यदा देवस्तदा प्राहुर्युगक्षयम् / सर्वे वाणिजकाश्चा पि भविष्यन्त्यधमे युगे

જ્યારે દેવ વિચિત્ર વરસાદ વરસાવે, ત્યારે તેને યુગક્ષય કહે છે; અને તે અધમ યુગમાં બધા જ વાણિજ્યક બનશે।

Verse 53

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः / कुशीलचर्यापाखण्डैर्व्याधरूपैः समावृतम्

મોટાભાગે લોકો ખોટા માપ-તોલથી માલ વેચશે; જગત દુષ્ટ આચરણ, પાખંડ અને વ્યાધરૂપ ધારણ કરનારોથી ઢંકાઈ જશે।

Verse 54

पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते / बाहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्

યુગાંત નજીક આવે ત્યારે પુરુષો ઓછા અને સ્ત્રીઓ વધુ થશે; લોકો પરસ્પર હાથ ફેલાવી યાચના કરનાર બનશે।

Verse 55

अव्याकर्ता क्रूरवाक्या नार्जवो नानसूयकः / न कृते प्रतिकर्त्ता च युगे क्षीणे भविष्यति

યુગ ક્ષીણ થતાં લોકો જવાબ ન આપનાર, કઠોર વાણીવાળા, સરળતા વિનાના અને ઈર્ષ્યાળુ બનશે; કરેલા ઉપકારનું પ્રતિઉપકાર કરનાર કોઈ નહીં રહે।

Verse 56

अशङ्का चैव पतिते युगान्ते तस्य लक्षणम् / ततः शून्य वसुमती भविष्यति वसुन्धरा

યુગાંતના પતનનું લક્ષણ એ હશે કે ભય-શંકા રહેશે નહીં; ત્યારબાદ આ વસુમતી, આ વસુંધરા, સૂની થઈ જશે।

Verse 57

गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासकाः / हर्त्तारः पररत्नानां परदारविमर्शकाः

રક્ષક કહેવાતા છતાં અરક્ષક શાસકો પ્રબળ થશે; તેઓ પરના રત્નો હરણ કરનાર અને પરસ્ત્રીઓનું અપમાન કરનાર હશે।

Verse 58

कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः / प्रनष्टचेष्टना धूर्त्ता मुक्तकेशास्त्त्वशूलिनः

તેઓ કામાસક્ત, દુષ્ટાત્મા, અધમ અને સાહસપ્રિય થશે; તેમની ચેષ્ટા નષ્ટ થશે, તેઓ ધૂર્ત, ખુલ્લા વાળવાળા અને શૂલધારી થશે.

Verse 59

ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजा यन्ते युगक्षये / शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः

યુગક્ષય સમયે પ્રજા સોળ વર્ષથી ઓછી વયની થશે; શ્વેત દાંતવાળી, ઇન્દ્રિયજિત, મુંડિત અને કાષાય વસ્ત્રધારી થશે.

Verse 60

शूद्रा धर्मं चरिष्यति युगान्ते समुपस्थिते / सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः

યુગાંત નજીક આવતાં શૂદ્ર ધર્મનું આચરણ કરશે; અને અનાજચોરો તથા વસ્ત્ર અપહરણ કરનારાઓ પણ થશે.

Verse 61

चोराच्चोराश्च हर्त्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः / ज्ञानकर्मम्युपरते लोके निष्क्रियतां गते

ચોર કરતાં પણ ચોર, લૂંટારૂને લૂંટનાર, અને અપહર્તાને અપહરનાર પણ થશે; જ્યારે લોકમાં જ્ઞાન અને કર્મ નિવૃત્ત થઈ નિષ્ક્રિયતા છવાશે.

Verse 62

कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् / अभीक्ष्णं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तथा

કીટ, ઉંદર અને સર્પ માનવોને પીડાવશે; અને વારંવાર ક્ષેમ, આરોગ્ય તથા સામર્થ્ય પણ દુર્લભ બનશે.

Verse 63

कौशिकान्प्रतिवत्स्यन्ति देशाः क्षुद्भयपीडिताः / दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा

કૌશિક દેશ તરફ, ભૂખ અને ભયથી પીડિત પ્રદેશો પાછા વળશે; અને દુઃખમાં ડૂબેલાં લોકોનું તે સમયે પરમ આયુષ્ય સો વર્ષ રહેશે.

Verse 64

दृश्यन्ते च न दृश्यन्ते वेदा कलियुगे ऽखिलाः / तत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः

કલિયુગમાં સર્વ વેદો ક્યારેક દેખાશે, ક્યારેક અદૃશ્ય થશે; તેમ જ યજ્ઞો પણ માત્ર અધર્મના પીડનથી ક્ષીણ થઈ જશે.

Verse 65

काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्था तथा कापालिकाश्च ह / वेदविक्रयिमश्चन्ये तीर्थविक्रयिणो ऽपरे

ત્યારે કાષાયધારી, નિર્ગ્રંથ અને કાપાલિક પણ થશે; કેટલાક વેદનો વેપાર કરશે અને કેટલાક તીર્થનો પણ વેચાણ કરશે.

Verse 66

वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाखण्डाः परिपन्थिनः / उत्पद्यन्ते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे

કલિયુગ આવી પહોંચતાં વર્ણાશ્રમના વિરોધી અન્ય પાખંડી અને પરિપંથી મત પણ ત્યારે ઉત્પન્ન થશે.

Verse 67

अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थ कोविदाः / यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः

ત્યારે શૂદ્રો પણ ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ બની વેદોનું અધ્યયન કરશે; અને શૂદ્રયોનિના રાજાઓ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરશે.

Verse 68

स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वान्ये च परस्परम् / अपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः

સ્ત્રી, બાળક અને ગાયનો વધ કરીને, અને અન્યને પરસ્પર મારીને; તેમજ એકબીજાને લૂંટી, ત્યારે પ્રજા પોતાનો સ્વાર્થ સાધે છે।

Verse 69

दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः / अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्

દુઃખદ વચનોને કારણે આયુષ્ય ઘટે છે, અને રોગથી દેહનું આયુષ્ય પણ ઓછું થાય છે; અધર્મમાં આસક્તિથી કલિયુગ તમોવૃત્ત કહેવાય છે।

Verse 70

प्रजासु भ्रूणहत्या च तदा वैरात्प्रवर्त्तते / तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते

ત્યારે પ્રજામાં વૈરથી ભ્રૂણહત્યા પણ પ્રવર્તે છે; તેથી કલિયુગ પ્રાપ્ત થતાં આયુષ્ય, બળ અને રૂપ ક્ષીણ થાય છે।

Verse 71

तदा चाल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः / धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः

ત્યારે મનુષ્યો થોડા જ સમયમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યુગાંતમાં ધન્ય લોકો ધર્મનું આચરણ કરશે।

Verse 72

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः / त्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः

જે ઈર્ષ્યારહિત થઈ શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં કહેલા ધર્મનું આચરણ કરે છે; ત્રેતાયુગમાં ધર્મ વાર્ષિક કહેવાયો છે અને દ્વાપરમાં માસિક માન્યો છે।

Verse 73

यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुयात्कलौ / एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोधत

કલિયુગમાં પ્રાજ્ઞ પુરુષ યથાશક્તિ ધર્માચરણ કરે તો એ જ દિવસે ફળ પામે. આ કલિયુગની સ્થિતિ છે; તેનો સંધ્યાંશ જાણો.

Verse 74

युगेयुगे तु हीयन्ते त्रित्रिपादास्तु सिद्धयः / युगस्वभावात्संध्यासु तिष्ठन्तीह तु यादृशः

યુગે યુગે સિદ્ધિઓ ઘટતી જાય છે; ત્રણ-ત્રણ પાદવાળી સિદ્ધિઓ ક્ષીણ થાય છે. યુગના સ્વભાવથી અહીં સંધ્યાકાળોમાં તે જેવી હોય તેવી જ સ્થિર રહે છે.

Verse 75

संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशेषाः प्रतिष्ठिताः / एवं संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तिके

સંધ્યાના સ્વભાવવાળા અંશોમાં પાદોના શેષ ભાગો સ્થિર રહે છે. આ રીતે જ્યારે સંધ્યાંશનો સમય આવે છે, ત્યારે યુગાંત નજીક આવે છે.

Verse 76

तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृगूणां निधनोत्थितः / गोत्रेण वै चन्द्र मसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते

તે અસાધુ ભૃગુવંશીઓનો દંડદાતા તેમના વિનાશમાંથી ઉદ્ભવશે. તે ચન્દ્રમસ ગોત્રનો હશે અને ‘પ્રમતિ’ નામે ઓળખાશે.

Verse 77

माधवस्य तु सोंऽशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / समाः सविंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम्

માધવના એક અંશરૂપે, પૂર્વે સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, તે વીસ પૂર્ણ વર્ષો સુધી પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો.

Verse 78

अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् / प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः

તે ઘોડા-રથ-હાથીઓથી યુક્ત સેનાને ખેંચતો આગળ વધ્યો; શસ્ત્ર ધારણ કરેલા વિપ્રો સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં સાથે હતા।

Verse 79

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्हन्ति स्मसर्वशः / सह वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्छूद्रयोनिजान्

ત્યારે તે તેમની દ્વારા ઘેરાયેલો સર્વત્ર મ્લેચ્છોનો સંહાર કરવા લાગ્યો; અને રાજા સાથે મળીને શૂદ્ર-યોનિજનિત તેમને પણ સર્વ રીતે હણ્યા।

Verse 80

पारवण्डास्तु ततः सर्वान् निः शेषं कृतवान्विभुः / नात्यर्थ धार्मिका ये च तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः

પછી પ્રભાવશાળી પારવંડે સર્વને નિઃશેષ કરી દીધા; અને જે અત્યંત ધાર્મિક ન હતા તેમને પણ સર્વત્ર સંહાર્યા।

Verse 81

वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः / उदीच्यान्मध्यदेश्यांश्च पवतीयांस्तथैव च

વર્ણ-વ્યત્યાસથી જન્મેલા અને તેમના આશ્રિત; તેમજ ઉદીચ્ય, મધ્યદેશ્ય અને પવતીય લોકો પણ।

Verse 82

प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठचरानपि / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

પૂર્વીયો અને પશ્ચિમીયો, તેમજ વિંધ્યપૃષ્ઠમાં વિચરનારાઓ પણ; તેમ જ દક્ષિણાત્ય દ્રવિડો સિંહલો સાથે।

Verse 83

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यव नाञ्शकान् / तुषारान्बर्बरांश्चीनाञ्छूलिकान्दरदान् खशान्

તેણે ગાંધાર, પારદ, પહ્લવ, યવન અને શક; તેમજ તુષાર, બર્બર, ચીન, છૂલિક, દરદ અને ખશ—આ સૌનો ઉલ્લેખ કર્યો.

Verse 84

लंपाकारान्सकतकान्किरातानां च जातयः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृत्प्रभुः

લંપાક, સકતક અને કિરાતોની અનેક જાતિઓ—તેમની સામે ચક્ર પ્રવર્તાવનાર બળવાન પ્રભુ, મ્લેચ્છોનો અંત કરનાર બન્યો.

Verse 85

अदृष्टः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् / माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवान्

સર્વ પ્રાણીઓને અદૃશ્ય રહી તે પૃથ્વી પર વિહરતો રહ્યો; અને અહીં તે દેવ માધવના અંશથી જન્મ્યો છે—એવું જાણવામાં આવ્યું.

Verse 86

पूर्वजन्मनि विख्यातः प्रमतिर्न्नाम वीर्यवान् / गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः

પૂર્વજન્મમાં તે ‘પ્રમતિ’ નામે વિખ્યાત, પરાક્રમી હતો; ગોત્રથી તે ચંદ્રવંશીય હતો, અને પ્રાચીન કલિયુગમાં પ્રભુ સમાન પ્રતિાપી હતો.

Verse 87

द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतीः समाः / विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानवानेव सर्वशः

બત્રીસમું વર્ષ ઉદિત થતાં, તે વીસ વર્ષ સુધી આગળ વધ્યો; અને સર્વત્ર મનુષ્યોને જ—જાણે સર્વ ભૂતોને—વિનાશ કરતો રહ્યો.

Verse 88

कृत्वा बीजावशेषं तु पृथ्व्यां कूरेण कर्मणा / परस्पर निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु

પૃથ્વી પર ક્રૂર કર્મ કરીને બીજમાત્ર પણ અવશેષ ન રાખ્યો; પરસ્પર નિમિત્તથી અચાનક ક્રોધ ભભૂકી ઊઠ્યો.

Verse 89

सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधर्मिकान् / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः

મોટાભાગે અધાર્મિક એવા વૃષલોને સારી રીતે વશમાં કરીને, તે અનુચરો સાથે ગંગા-યમુના વચ્ચેના પ્રદેશમાં નિષ્ઠાને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 90

ततो व्यतीते कल्पे तु सामान्ये सहसैनिकः / उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्मलेच्छांश्चैव सहस्रशः

પછી સામાન્ય કલ્પ વીતી ગયા પછી, તે સૈન્યসহ ઊભો થઈ સર્વ રાજાઓને અને હજારો મ્લેચ્છોને પણ નાશ પામાડ્યો.

Verse 91

तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तके / स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित्

ત્યાં યુગાંતના સંધ્યાંશકાળે આવી પહોંચતાં, અહીં-ત્યાં ક્યાંક ક્યાંક થોડીઘણી પ્રજા જ અવશેષ રહી હતી.

Verse 92

अपग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः / उपहिसंति चान्योन्यं पोथयन्तः परस्परम्

ત્યારે લોભથી આવિષ્ટ અપગ્રહોના ટોળાં ટોળાં એકબીજા પર તૂટી પડ્યા; પરસ્પરને કચડીને ઘાયલ કરતા રહ્યા.

Verse 93

अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते / प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः

રાજા વિના યુગધર્મનો ક્ષય નજીક આવ્યો; ત્યારે સર્વ પ્રજા પરસ્પર ભયથી પીડિત થઈ ગઈ।

Verse 94

व्याकुलाश्च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान्गृहाणि च / स्वान्प्रणाननपेक्षन्तो निष्कारणसुदुःखिताः

તેઓ વ્યાકુળ અને ભટકતા થયા; પત્નીઓ અને ઘરો ત્યજી, પ્રાણોની પણ ચિંતા ન રાખી, કારણ વિના અતિ દુઃખિત રહ્યા।

Verse 95

नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्मे परस्परहतास्तदा / निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः

શ્રુતિ-સ્મૃતિનો ધર્મ નષ્ટ થતાં તેઓ પરસ્પર એકબીજાને મારવા લાગ્યા; મર્યાદાવિહિન, રોદનવિહિન, સ્નેહવિહિન અને લજ્જાવિહિન બન્યા।

Verse 96

नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिम् / हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विषादव्याकुलेद्रियाः

ધર્મ નષ્ટ થતાં તેઓ અવરોધિત થઈ પચ્ચીસ વર્ષની અલ્પાયુવાળા બન્યા; પુત્રો અને પત્નીઓને ત્યજી, વિષાદથી વ્યાકુળ ઇન્દ્રિયોવાળા થયા।

Verse 97

अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः / प्रत्यन्तांस्ता निषेवन्ते हित्वा जनपदान्स्वकान्

વરસાદ ન પડવાથી તેઓ પણ પીડિત થયા; જીવનોપાર્જન ત્યજી દુઃખિત બની, પોતાના જનપદો છોડીને તેઓ સીમાવર્તી પ્રદેશોમાં વસ્યા।

Verse 98

सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतांस्तथा / मांसैर्मूलफलैश्चैव वर्तयन्तः सुदुःखिताः

તેઓ નદીઓ, સમુદ્રકાંઠા અને કાદવાળ પ્રદેશોનો આશ્રય લેતા, તેમજ પર્વતોમાં પણ ભટકતા; માંસ, કંદમૂળ અને ફળોથી જ જીવન ચલાવતા, અત્યંત દુઃખિત રહેતા.

Verse 99

चीरपत्राचिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः / वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः / एतां काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्ततः

તેઓ ચીંથરા, પાંદડા અને વૃક્ષછાલનાં વસ્ત્રો ધારણ કરતા, ક્રિયાહીન અને નિષ્પરિગ્રહ હતા; વર્ણાશ્રમધર્મથી ભ્રષ્ટ થઈ ભયંકર સંકર સ્થિતિમાં પડ્યા. ત્યારબાદ પ્રજા આ પરાકાષ્ઠાને પહોંચી અને બહુ ઓછી જ શેષ રહી.

Verse 100

जराव्याधिक्षुधा विष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् / विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात्

જરા, વ્યાધિ અને ભૂખથી પીડિત થઈ તેઓ દુઃખોથી નિર્વેદને પામ્યા; નિર્વેદમાંથી વિચારણા ઉદભવી, અને વિચારણાથી સમત્વાવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 101

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता / तासूपशमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्

સમત્વાવસ્થાથી યુક્ત બોધ ઉત્પન્ન થયો; તે સંબોધથી ધર્મશીલતા આવી. અને કલિયુગમાં શેષ રહેલી, ઉપશમયુક્ત તે પ્રજાઓમાં તે (ધર્મ) સ્વયં પ્રગટ થયો.

Verse 102

अहोरात्रं तदा तासां युगान्ते परिवर्त्तिनि / चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्

ત્યારે યુગાંતમાં, દિવસ-રાત ફેરવાતાં, તેમની ચિત્તને મોહીત કરી દેવામાં આવ્યું; અને તેઓ ખરેખર સૂતા કે મત્ત જેવા બની ગયા.

Verse 103

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत / प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पूते कृतयुगे तु वै

ભાવિ હેતુના બળથી ત્યારે કૃતયુગનું પ્રવર્તન થયું. અને જ્યારે તે પવિત્ર કૃતયુગ પ્રવૃત્ત થયું, ત્યારે નિશ્ચયે તે સ્થિર થયું.

Verse 104

उत्पन्नाः कलिशिष्टासु प्रजाः कार्तयुगास्तदा / तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च

ત્યારે કલિના અવશેષોમાં ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજાઓ કૃતયુગસ્વરૂપ બની. અને જે સિદ્ધો છે, તેઓ અહીં રહે છે પણ અને અદૃશ્ય થઈને વિહરે પણ છે.

Verse 105

सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः / ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह

તેઓ ત્યાં સપ્તર્ષિઓ સાથે જ સ્થિર રીતે વ્યવસ્થિત રહ્યા. અને બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર—આ અહીં બીજરૂપ હેતુ માટે સ્મરાયેલા છે.

Verse 106

कलिजैः सह ते संति निर्विशेषास्तदाभवन् / तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेषु च

તેઓ કલિજાતો સાથે પણ રહે છે; ત્યારે ભેદવિશેષ વિના થયા. અને તેમના વચ્ચે સપ્તર્ષિઓ અન્ય લોકોને ધર્મ કહેશે.

Verse 107

वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा तु सः / ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते

તે ધર્મ વર્ણાશ્રમાચારથી યુક્ત છે અને બે પ્રકારનો છે—શ્રૌત અને સ્માર્ત. ત્યારબાદ ક્રિયાવંતોમાં કૃતયુગમાં પ્રજાઓ નિશ્ચયે તે મુજબ વર્તે છે.

Verse 108

श्रौतस्मार्त्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते / केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्

શ્રૌત‑સ્માર્ત રીતે કરાયેલા, સપ્તર્ષિઓએ દર્શાવેલા ધર્મમાં—કેટલાક મુનિઓ અહીં ધર્મવ્યવસ્થા સ્થિર રાખવા યુગક્ષય સુધી પણ સ્થિત રહે છે।

Verse 109

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै / यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपेन तु

મન્વંતરના અધિકારકાળોમાં મુનિઓ નિશ્ચયે સ્થિત રહે છે; જેમ દાવાગ્નિથી દગ્ધ થયેલા તૃણ અહીં તપસ્યાના પ્રભાવથી ફરી ઉગે છે।

Verse 110

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः / तथा कार्तयुगानां तु कलिजष्विह संभवः

વનનો પ્રથમ ઉદ્ભવ વરસાદથી તેના મૂળોમાં થાય છે; તેમ જ કૃતયુગોના બીજ અહીં કલિયુગમાં પણ પ્રગટ થાય છે।

Verse 111

एवं युगो युगस्येह संतानस्तु परस्परम् / वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः

આ રીતે અહીં યુગ પછી યુગ પરસ્પર પરંપરાથી ચાલે છે; અવચ્છેદ વિના આ પ્રવાહ મન્વંતરક્ષય સુધી વર્તે છે।

Verse 112

सुखमायुर्बलं रूपन्धर्मोर्ऽथः काम एव च / युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रित्रिपादाः क्रमेण च

સુખ, આયુ, બળ, રૂપ, ધર્મ, અર્થ અને કામ—યુગોમાં આ બધું ક્રમે ઘટે છે, ત્રણ‑ત્રણ પાદ કરીને ક્ષીણ થાય છે।

Verse 113

ससंध्याशेषु हीयन्ते युगानान्धर्मसिद्धयः / इत्येष प्रतिसंधिर्यः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः

યુગોની સંધ્યાના શેષ ભાગોમાં ધર્મસિદ્ધિઓ ક્ષીણ થતી જાય છે. હે દ્વિજોઃ, આ જ ‘પ્રતિસંધિ’ મેં વર્ણવી છે.

Verse 114

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् / एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्रद्गुणीकृता

આ જ રીતે સર્વ ચતુર્યુગોનું નિર્ધારણ થાય છે. આ ચતુર્યુગ-આવર્તન સહસ્રગુણિત કહેવાયું છે.

Verse 115

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता / अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्

આ બ્રહ્માનો ‘દિવસ’ કહેવાયો છે અને એટલી જ ‘રાત્રિ’ પણ સ્મૃત છે. અહીં યુગક્ષયથી પ્રાણીઓમાં સરળતા અને જડતા આવે છે.

Verse 116

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् / एषा चतुर्युगानां च गुणिता ह्येकसप्ततिः

આ જ સર્વ યુગોનું લક્ષણ સ્મૃત છે. અને ચતુર્યુગોના વિષয়ে આ ગુણિત થઈને એકસપ્તતિ (71) કહેવાય છે.

Verse 117

क्रमेण परिवृत्ता तुमनोरन्तरमुच्यते / चतुर्युगे यथैकस्मिन्भवतीह यथा तु यत्

ક્રમશઃ જે પરિભ્રમણ થાય છે તેને ‘મન્વંતર’ કહે છે. જેમ એક ચતુર્યુગમાં અહીં જે રીતે જે થાય છે, તેમ જ નિયમ છે.

Verse 118

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वद्यथाक्रमम् / सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु

એ જ રીતે અન્ય સૃષ્ટિઓમાં પણ ક્રમ મુજબ ફરી તે જ થાય છે; દરેક સર્ગમાં તેવી જ ભેદતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 119

पञ्चत्रिंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकाः स्मृताः / तथा कल्पा युगैः मार्द्धं भवन्ति सह लक्षणैः / मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्

તેમની પરિમિતિ પાંત્રીસ ગણાય છે—ન ઓછી, ન વધુ. તેમ જ કલ્પો યુગો સાથે, લક્ષણો સહિત થાય છે; આ જ સર્વ મન્વંતરોનું લક્ષણ છે.

Verse 120

यथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् / तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः

જેમ યુગોના પરિવર્તન યુગસ્વભાવથી ચિરકાળથી ચાલ્યા આવે છે, તેમ જીવલોક પણ સ્થિર રહેતો નથી; ક્ષય અને ઉદયથી પરિવર્તિત થતો રહે છે.

Verse 121

इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः

આ રીતે યુગોના લક્ષણનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 122

अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरोष्विह / मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै

અહીં ભૂત અને ભવિષ્યના સર્વ મન્વંતરોમાં, એક મન્વંતર દ્વારા જ બાકીના બધા અંતરો પણ (જાણવામાં) આવે છે.

Verse 123

ख्यातानीह विजानीध्वं कल्पं कल्पेन चैव ह / अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

અહીં જે પ્રસિદ્ધ છે તે જાણો—કલ્પને કલ્પ સાથે જ તોળીને સમજો. આવનારા સમયમાં પણ જ્ઞાની પુરુષે એ જ રીતે વિચારપૂર્વક તર્ક કરવો જોઈએ.

Verse 124

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत

બધા મન્વંતરોમાં—ભૂત અને ભાવિ—સર્વનો અભિમાન સમાન હોય છે; તેઓ માત્ર નામ અને રૂપના ભેદથી પ્રગટ થાય છે.

Verse 125

देवा ह्यष्टविधा ये वा इह मन्वन्तरेश्वराः / ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः

અહીં મન્વંતરના ઈશ્વર એવા દેવો આઠ પ્રકારના છે; તેમજ ઋષિઓ અને મનુઓ પણ—સર્વે પોતાના પ્રયોજનોમાં સમાન છે.

Verse 126

एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागं पुरा युगे / युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः

આ રીતે પ્રભુ સદા યુગે યુગે વર્ણ-આશ્રમનો વિભાગ અને યુગોના સ્વભાવ પણ નિર્ધારિત કરે છે.

Verse 127

वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः / अनुषङ्गात्समाख्याताः सृष्टिसर्गं निबोधत / विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह

વર્ણ-આશ્રમના વિભાગો, યુગો અને યુગસિદ્ધિઓ પ્રસંગવશ કહ્યાં. હવે સૃષ્ટિસર્ગને જાણો; અહીં હું યુગોમાં સ્થિતિને ક્રમશઃ વિસ્તારે કહેશ.