Adhyaya 16
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ ભારતવર્ષની ઓળખ, સીમાઓ, આંતરિક વિભાગો અને તેને કર્મભૂમિ તરીકે વિશેષ માનવાનું કારણ પૂછે છે. સૂત (લોમહર્ષણ) ઉત્તર આપે છે કે હિમાલયની દક્ષિણ સીમાથી ઉત્તર સમુદ્ર સુધીનો પ્રદેશ ભારત છે; ‘ભરત’ નામ મનુવંશીય ભરત સાથે જોડાયેલું છે અને પ્રજાનું ધારણ-પોષણ કરનાર એવો અર્થ સૂચવે છે. ભારતવર્ષમાં દેહધારી જીવો કર્મ કરીને સ્વર્ગ અથવા મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે, તેથી તે વિશિષ્ટ છે. ત્યારબાદ સમુદ્રથી અલગ થયેલા નવ ‘ભેદ’ ગણાવવામાં આવે છે—ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરૂમાન, તામ્રવર્ણ, ગબસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાંધર્વ, વારુણ અને નવમ ભેદ તરીકે સમુદ્રપરિવૃત ભારત. યોજનામાં ઉત્તર-દક્ષિણ આયામ અને પહોળાઈના માપ, તેમજ સીમાવર્તી નોંધ—પૂર્વે કિરાત, પશ્ચિમે યવન, કિનારાઓ પર મ્લેચ્છ. અંતે ચાર વર્ણોના કર્તવ્ય, ધર્મ-અર્થ-કામની વ્યવસ્થા અને આશ્રમધર્મ દ્વારા સ્વર્ગ-મોક્ષ સાધનાનું વર્ણન થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘પૃથિવ્યાયામવિસ્તર’ નામે પંદરમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—શુભ ભારતવર્ષમાં વર્ષોની સૃષ્ટિ-રચના એવી જ છે; પરમતત્ત્વજ્ઞોએ તેને જોયી છે; હવે હું તમને વધુ શું વર્ણવું?
Verse 2
ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः / चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
ઋષિ બોલ્યા—આ ભારતવર્ષ છે, જેમાં સ્વાયંભુવ આદિ આ ચૌદ મનુઓ પ્રજાસૃષ્ટિમાં ફરી ફરી પ્રગટ થયા।
Verse 3
एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः / एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
અમે આ જાણવું ઇચ્છીએ છીએ; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, અમને કહો. તેમનું વચન સાંભળી રોમહર્ષણ (સૂત) બોલ્યા.
Verse 4
अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः / इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
અહીં હું આ ભારતવર્ષમાં રહેનારી પ્રજાઓનું વર્ણન કરીશ; આ મધ્યલોકનું વિચિત્ર ચિત્ર છે, જ્યાં શુભ અને અશુભ ફળો ઉદય પામે છે।
Verse 5
उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् / वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
સમુદ્રના ઉત્તરે અને હિમવતના દક્ષિણમાં જે પ્રદેશ છે, તે ‘ભારતવર્ષ’ કહેવાય છે, જ્યાં આ ભારતી પ્રજા વસે છે।
Verse 6
भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते / निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
પ્રજાઓનું પોષણ-રક્ષણ કરવાને કારણે મનુ ‘ભરત’ કહેવાય છે; અને આ નિરુક્તિ પ્રમાણે તે દેશ ‘ભારતવર્ષ’ તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 7
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते / न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
અહીંથી જ સ્વર્ગ અને મોક્ષ, તેમજ મધ્ય અને અંત (પરમ ગતિ) પ્રાપ્ત થાય છે; કારણ કે અન્ય કોઈ ભૂમિમાં મર્ત્યો માટે કર્મવિધાન નથી।
Verse 8
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत / समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
આ ભારતવર્ષના નવ વિભાગો જાણો; તેઓ સમુદ્રોથી અલગ થયેલા છે અને પરસ્પર અગમ્ય ગણાય છે।
Verse 9
इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુમાન, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિમાન; તેમજ નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાન્ધર્વ અને પછી વારુણ—આ (દ્વીપો) કહેવાયા છે।
Verse 10
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
આ તેમામાં નવમો દ્વીપ છે, જે સાગરથી ઘેરાયેલો છે. દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી આ દ્વીપનો વિસ્તાર સહસ્ર યોજન છે.
Verse 11
आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै / तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
આ દ્વીપ આકુમાર્યથી આગઙ્ગાપ્રભવ સુધી લંબાઈમાં વિસ્તરેલો છે. અને આડું તથા ઉત્તર દિશામાં તેનો વિસ્તાર નવ સહસ્ર છે.
Verse 12
द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः / पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
આ દ્વીપના સીમાંત પ્રદેશોમાં સર્વત્ર મ્લેચ્છો વસેલા છે. તેના પૂર્વ અંતે કિરાતો અને પશ્ચિમ અંતે યવનોએ કહેવાયા છે.
Verse 13
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः / इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
મધ્ય ભાગમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર પોતાના-પોતાના વિભાગોમાં સ્થિત છે. તેઓ યજ્ઞ-પૂજા, શસ્ત્રકર્મ અને વાણિજ્ય દ્વારા પોતાના કર્મમાં પ્રવર્તે છે.
Verse 14
तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् / धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
અહીં તેમનો પરસ્પર વ્યવહાર ચાલે છે. વર્ણોનો આ વ્યવહાર પોતાના કર્મોમાં ધર્મ, અર્થ અને કામ સાથે સંયુક્ત છે.
Verse 15
संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि / इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
પાંચ આશ્રમોનો યથાવિધી સંકલ્પ છે; જેમાં માનવ પ્રવૃત્તિ અહીં સ્વર્ગ અને અપવર્ગ (મોક્ષ) માટે થાય છે।
Verse 16
यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते / कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
આ નવમો દ્વીપ ‘તિર્યગાયામ’ કહેવાય છે; જે તેને સંપૂર્ણ રીતે જીતે છે તે ‘સમ્રાટ’ કહેવાય છે।
Verse 17
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् / स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
આ લોક ‘સમ્રાટ’ કહેવાય છે; અંતરિક્ષ ‘વિરાટ’ તરીકે સ્મૃત છે. તે લોક ‘સ્વરાટ’ કહેવાયો છે; આગળ હું વિસ્તારે કહેશ।
Verse 18
सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
અહીં સાત પ્રસિદ્ધ કુલપર્વતો છે—મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષપર્વત (આદિ)।
Verse 19
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः / तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
વિંધ્ય અને પારિયાત્ર—આ સાતેય કુલપર્વતો છે; તેમના નજીક હજી હજારો અન્ય પર્વતો પણ છે।
Verse 20
अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः / संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
કેટલાક પર્વતો હજી અજ્ઞાત છે—સારસભર, વિશાળ અને વિચિત્ર શિખરોવાળા. તેમાં સંદર પર્વતશ્રેષ્ઠ છે; વૈહાર અને દુર્દુર પણ તેમ જ છે.
Verse 21
कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा / वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
કોલાહલ, સસુરસ, મૈનાક અને વૈદ્યૂત; તેમજ વાતંધમ, નાગગિરિ અને પાંડુર પર્વત પણ (ઉલ્લેખિત છે).
Verse 22
तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च / पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
તુંગપ્રસ્થ, કૃષ્ણગિરિ અને ગોધન પર્વત; તેમજ પુષ્પગિરિ અને ઉજ્જયંત; અને શૈલ તથા રૈવતક પણ (ઉલ્લેખિત છે).
Verse 23
श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा / अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
શ્રીપર્વત, ચિત્રકૂટ અને કૂટશૈલ પર્વત; તેમજ તેમની બહાર અન્ય પણ છે જે અજાણ્યા છે—નાના અને અલ્પ ઉપજીવિકાવાળા.
Verse 24
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः / पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
તેમના કારણે જનપદો મિશ્ર છે—કેટલાક ભાગે આર્ય, કેટલાક ભાગે મ્લેચ્છ. જેમના દ્વારા આ નદીઓ—ગંગા, સિંધુ અને સરસ્વતી—પાન કરવામાં આવે છે.
Verse 25
शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
શતદ્રુ, ચન્દ્રભાગા, યમુના અને સરયૂ; તેમજ ઇરાવતી, વિતસ્તા, વિપાશા, દેવિકા અને કુહૂ—આ પવિત્ર નદીઓ છે.
Verse 26
गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती / कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
ગોમતી, ધૂતપાપા, બુદ્બુદા અને દૃષદ્વતી; તેમજ કૌશકી, ત્રિદિવા, નિષ્ઠીવી અને ગેડકી—આ પણ પવિત્ર નદીઓ છે.
Verse 27
चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः / वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
ચક્ષુ અને લોહિત—આ નદીઓ હિમવંતના ચરણોથી નીકળેલી; તેમજ વેદસ્મૃતિ, વેદવતી, વૃત્રઘ્ની, સિંધુ અને રેવા પણ.
Verse 28
वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी / पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
વર્ણાશા અને નંદના; સદાનિરા અને મહાનદી; તેમજ પાશા, ચર્મણ્વતી, નૂપા, વિદિશા અને વેત્રવતી પણ (પવિત્ર નદીઓ છે).
Verse 29
क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः / शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
ક્ષિપ્રા અને અવંતિ—આ નદીઓ પારિયાત્ર પર્વતના આશ્રયવાળી ગણાય છે; તેમજ શોણ, મહાનદ, નર્મદા, સુરસા અને ક્રિયા પણ.
Verse 30
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च / तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
મંદાકિની, દશાર્ણા અને ચિત્રકૂટા; તેમજ તમસા, પિપ્પલા, શ્યેના, કરમોદા અને પિશાચિકા—આ પવિત્ર નદીઓ છે.
Verse 31
चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी / सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
ચિત્રોપલા, વિશાલા અને બંજુલા; તેમજ વાસ્તુવાહિની, સનેરુજા, શુક્તિમતી, મંકુતી, ત્રિદિવા અને ક્રતુઃ—આ પણ પવિત્ર નદીઓ છે.
Verse 32
ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
ઋક્ષવત્ પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, મણિ-જળ જેવી નિર્મળ અને શિવમંગલ નદીઓ—તાપી, પયોષ્ણી, નિર્વિંધ્યા, સૃપા અને નિષધા નદી.
Verse 33
वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती / तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
વેણી અને વૈતરણિ; ક્ષિપ્રા, વાલા અને કુમુદ્વતી; તેમજ તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગા અને વાન્નશિલા—આ પવિત્ર નદીઓ છે.
Verse 34
विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
વિંધ્ય પર્વતના પાદથી ઉત્પન્ન થયેલી, પુણ્યજળવાળી શુભ નદીઓ—ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણવેણા અને બંજુલા.
Verse 35
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च / दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા, બાહ્યા તથા કાવેરી—આ સહ્ય પર્વતના પાદથી નીકળેલી દક્ષિણપ્રવાહી નદીઓ તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 36
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती / नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
કૃતમાલા, તામ્રપર્ણી, પુષ્પજાતિ અને ઉત્પલાવતી—આ બધી મલય પર્વતમાંથી જન્મેલી, શીતળ જળવાળી શુભ નદીઓ છે।
Verse 37
त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला / लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
ત્રિસામા, ઋષિકુલ્યા, બન્જુલા, ત્રિદિવાબલા, લાઙ્ગૂલિની અને વંશધરા—આ મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીરૂપ નદીઓ તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 38
ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी / कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
ઋષિકુલ્યા, કુમારી, મંદગા, મંદગામિની, કૃપા અને પલાશિની—આ શુક્તિમત્ પર્વતમાંથી ઉદ્ભવેલી નદીઓ તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 39
तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः / विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
આ નદીઓ સરસ્વતીસ્વરૂપ છે; બધી ગંગા સમાન અને સમુદ્રગામી છે. તે સર્વ વિશ્વની માતાઓ અને જગતના પાપ હરણ કરનારીઓ તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 40
तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः / तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
તે નદીઓની બીજી પણ સૈકડો અને હજારો ઉપનદીઓ છે; તેમના કાંઠે કુરુ-પાંચાલ, શાલ્વ, માદ્રેય અને જાંગલ જનપદો વસે છે।
Verse 41
शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः / मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
શૂરસેના, ભદ્રકાર, બોધ અને પટચ્ચર સાથે; મત્સ્ય, કુશલ્ય, સૌશલ્ય, કુંતલ અને કાશી-કોશલ પણ છે।
Verse 42
गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह / मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
ગોધ, ભદ્ર, કરિંગ અને ઉત્કલ સાથેના માગધ—મધ્યદેશના આ જનપદો અહીં લગભગ બધાં જ કીર્તિત થયા છે।
Verse 43
सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी / पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
સહ્ય પર્વતના ઉત્તર અંતે જ્યાં ગોદાવરી નદી વહે છે, તે પ્રદેશ સમગ્ર પૃથ્વીમાં પણ અતિ મનોહર છે।
Verse 44
तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् / रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
ત્યાં ‘ગોવર્ધન’ નામનું નગર રામે બનાવ્યું; અને ત્યાં રામને પ્રિય એવા સ્વર્ગીય દિવ્ય વૃક્ષો તથા ઔષધિઓ છે।
Verse 45
भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः / अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
મુનિ ભરદ્વાજે તેના પ્રિય હેતુથી તે રોપ્યાં; તેથી તે પ્રદેશનો પૂર્વભાગ અતિ મનોહર બની ગયો।
Verse 46
बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः / अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
બાહ્લીક, વાટધાન, આભીર, કાલતોયક; અપારાંત, મુહ્મ અને પાંચાલ—આ બધા ચર્મમંડલ પ્રદેશના લોકો હતા।
Verse 47
गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः / चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
ગાંધાર, યવન, સિંધુ-સૌવીર મંડળ; ચીન, તુષાર અને પલ્લવ—આ બધા પર્વતની ગુફાઓમાં વસતા લોકો હતા।
Verse 48
शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः / अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
શાક, ભદ્ર, કુલિંદ, પારદ, વિંધ્યચૂલિક; અભીષાહ, ઉલૂત, કેકય અને દશામાલિક—આ પણ અનેક જનપદો હતા।
Verse 49
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु / कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય તથા વૈશ્ય-શૂદ્ર કુળો; અને કાંબોજ, દરદ, બર્બર તથા અંગલૌહિક—આ પણ ત્યાંના સમુદાયો હતા।
Verse 50
अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः / लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
અહીં અત્રય, ભરદ્વાજસહિત, પ્રસ્થલ અને દશેરક; તેમજ લમક, તાલશાલ અને ભૂષિક—ઈજિક લોકો સાથે—આ દેશો જણાવાયા છે.
Verse 51
एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत / अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः / तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
આ ઉત્તર દિશાના દેશો છે; અને હવે પૂર્વ દેશો પણ જાણો—અંગ, વંગ, ચોલભદ્ર; કિરાતોની જાતિઓ; તેમજ તોમર, હંસભંગ, કાશ્મીર અને તંગણ પણ.
Verse 52
झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
ઝિલ્લિક, આહુક; તેમજ હૂણ અને દર્વ—આ પણ (દેશ/જન) છે.
Verse 53
अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः / ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
અંધ્રવાક, મુદગરક, અંતર્ગિરિ અને બહિર્ગિરિ; ત્યારબાદ પ્લવંગવ—મલદ અને મલવર્તિક—એમને પણ જાણવાં.
Verse 54
समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः / प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
સમંતર, પ્રાવૃષેય, ભાર્ગવ અને ગોપપાર્થીવ; તેમજ પ્રાગ્જ્યોતિષ, પુણ્ડ્ર, વિદેહ અને તામ્રલિપ્તક—આ પણ (દેશ/જન) છે.
Verse 55
मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः / अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
મલ્લ, મગધ અને ગોનર્દ—આ પ્રાચ્ય દિશાના જનપદો તરીકે સ્મૃત છે; અને અન્ય જનપદો દક્ષિણાપથમાં વસનારા છે।
Verse 56
पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च / सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
પાંડ્ય, કેરલ, ચોલ અને કુલ્ય; તેમજ સેતુક, મૂષિક, ક્ષપણ અને વનવાસિક—આ (દક્ષિણના) જનપદો છે।
Verse 57
माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः / आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
મહારાષ્ટ્ર, મહિષિક અને સર્વત્ર કલિંગ; તેમજ આભીર, સહૈષીક, આટવ્યા અને સારવ—આ પણ જનપદો છે।
Verse 58
पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह / पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
પુલિંદ, વિંધ્યમૌલીય અને વૈદર્ભ—દંડકો સાથે; તેમજ પૌરિક, મૌલિક અને શ્મક—ભોગવર્ધિન—આ જનપદો છે।
Verse 59
कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः / दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
કોંકણ, કંતલ અને આંધ્ર; કુલિંદ, અંગાર અને મારિષ—આ દક્ષિણના દેશો છે; અને અન્ય દેશો પણ જાણો।
Verse 60
सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः / पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
સૂર્યારક, કલિવન, દુર્ગાલ અને કુંતર સાથે; તેમજ પૌલેય, કિરાત, રૂપક અને તાપક સાથે—આ બધા જનપદો છે.
Verse 61
तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः / नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
તથા કરીતય અને સર્વ કરંધર; તેમજ નાસિકા અને અન્ય જે અંતર-નર્મદા પ્રદેશના નિવાસી છે.
Verse 62
सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि / कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
સહકચ્છ, સમાહેય—સારસ્વતો સાથે પણ; કચ્છિપ, સુરાષ્ટ્ર અને આનર્ત—અર્બુદ સાથે (ગણાય છે).
Verse 63
इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः / मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
આ જ અપારાંત દેશો છે—હે વિંધ્યવાસીઓ, સાંભળો; મલદ, કરૂથ અને મેકલ—ઐત્કલ સાથે (ગણાય છે).
Verse 64
उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह / तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
ઉત્તમ દેશોમાં દશાર્ણ અને ભોજ—કિષ્કિંધકો સાથે; તોશલ, કોશલ, ત્રૈપુર અને વૈદિશ પણ (ગણાય છે).
Verse 65
तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह / अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
તુહુણ્ડા, બર્બરા અને ષટ્પુરા નૈષધો સાથે; તેમજ અનૂપા, તુણ્ડિકેરા, વીતિહોત્રા અને અવંતય—આ બધા જનપદો કહેવાયા છે.
Verse 66
एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः / अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
આ બધા જનપદો વિંધ્ય પર્વતના પીઠભાગમાં વસે છે. હવે હું પર્વતાશ્રિત દેશોનું વર્ણન કરીશ.
Verse 67
निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः / अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
નિહીરા, હંસમાર્ગા, કુપથા, તંગણા, શક; તેમજ અપપ્રાવ, રણ, ઊર્ણા, દર્વા અને સહૂહુકા—આ પણ (જનપદો) તરીકે ઉલ્લેખિત છે.
Verse 68
त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह / चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
ત્રિગર્તા, મંડલા અને કિરાતા તામરો સાથે (ઉલ્લેખિત). ભારતવર્ષમાં ચાર યુગો છે—એવું ઋષિઓએ કહ્યું છે.
Verse 69
कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च / तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને તિષ્ય—આ (ચાર) યુગો છે. હવે આગળ હું તેમનો સ્વભાવ અને ક્રમ સંપૂર્ણ રીતે કહેશ.
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full royal vaṃśa, the chapter anchors Bhārata’s identity in Manu Bharata (an eponymic organizer of peoples), using etymology and manvantara logic to explain how populations and social order are sustained; detailed dynastic catalogues typically occur in later vaṃśānucarita sections.
It provides terrestrial measurements in yojanas for Bhārata’s extent (north–south length and transverse breadth) and frames Bhārata as the ninth, ocean-bounded division among nine; it also specifies boundary markers (ocean/Himālaya) and border ethnography (e.g., Kirātas east, Yavanas west).
This chapter is not part of the Lalitopākhyāna stream; it is a Bhuvana-kośa/Bhārata-varṣa geography unit, focused on karmic geography, divisions, and social order rather than Śākta vidyā/yantra exegesis.