Adhyaya 54

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५३// जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि / नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં સગરચરિતનું ‘સાગરાવિનાશ’ નામે ત્રિપંચાશત્તમ અધ્યાય. જૈમિનિ બોલ્યા—હે વિપ્રેન્દ્ર! આ ક્રોધાગ્નિને તત્કાળ સંહરવો જોઈએ; નહીંતર અકાળે આ સમગ્ર લોક તેનાથી દહાઈ જશે।

Verse 2

दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् / क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव

તમારો તે મહિમા અમે જોયો છે, જેના દ્વારા ચરાચર સર્વ વ્યાપ્ત થયું હતું. ક્ષમા કરો; ક્રોધ સંહરો. હે વિપ્રપુંગવ, તમને નમસ્કાર।

Verse 3

एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः / तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्

આ રીતે સ્તુતિ પામતા ભગવાન કપિલ મુનિએ તે અત્યંત ભયંકર ક્રોધાગ્નિને તત્કાળ ક્ષય પામાડીને શાંત કરી દીધો।

Verse 4

ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् / देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः

ત્યારે સર્વ ચરાચર જગત શાંત થયું. દેવો અને તપસ્વીઓ પણ જ્વરરહિત બની ગયા.

Verse 5

एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः / अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया

એ જ સમયે, હે રાજન, ભગવાન મુનિ નારદ દેવલોકમાંથી યદૃચ્છા અયોધ્યા આવ્યા.

Verse 6

तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा / अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः

નાર્દદને આવેલો જોઈ સગરે ત્યારે શાસ્ત્રવિધિ મુજબ અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે આપી યોગ્ય રીતે પૂજન કર્યું.

Verse 7

परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने / नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

તે પૂજા સ્વીકારી પરમ આસન પર બેસીને નારદે રાજશાર્દૂલને આ વચન કહ્યું.

Verse 8

नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः / ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम

નારદ બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! અશ્વની શોધ માટે ગયેલા તારા પુત્રો બધા બ્રહ્મદંડથી હણાઈને વિનષ્ટ થયા છે.

Verse 9

संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप / केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि

હે નૃપ! સૌએ રક્ષિત રાખેલો તે યજ્ઞીય અશ્વ કોઈએ જોઈ લીધો અને વિધિના વશથી ક્યાંક દિવ્ય લોકમાં લઈ ગયો.

Verse 10

ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले / प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप

પછી તેઓ ધરતી પર ગુમ થયેલા ઘોડાને શોધતા રહ્યા; હે નૃપ, લાંબા સમય સુધી પણ ક્યાંય તેની ખબર ન મળી.

Verse 11

ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः / सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्

ત્યારે તેમણે અશ્વને ધરતીની નીચે શોધવાનો નિશ્ચય કર્યો; સગરના પુત્રોએ શરૂઆત કરીને વસુધાતળ ખોદવા માંડ્યું.

Verse 12

खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप / समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्

ખોદતા ખોદતા, હે નૃપ, તેમણે પાતાળમાં તે અશ્વને જોયો; તેની નજીક યોગીન્દ્ર મહામુનિ કપિલને પણ જોયા.

Verse 13

तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः / कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्

તેમને જોઈ પાપકર્મી તેઓ બધા કાળની પ્રેરણાથી બોલ્યા—“આ જ અશ્વહર્તા છે”—અને કપિલ મુનિને ક્રોધિત કરવા લાગ્યા.

Verse 14

ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः / इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः

પછી તેના ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલા નેત્રાગ્નિએ દિશાઓ દહન કરી; ઇંધણ સમાન દેહવાળા તે પુત્રો ક્ષયને પામ્યા.

Verse 15

क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः / यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि

તેઓ ક્રૂર, પાપકર્મમાં રત અને સર્વ લોકને અવરોધક હતા; તેથી, રાજેન્દ્ર, તેમના માટે શોક કરવો તને યોગ્ય નથી.

Verse 16

स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः / नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः

તું ધૈર્યને ધન માનીને, જે થવાનું હતું તેને સ્વીકાર; નષ્ટ, મૃત અને અતીત માટે પંડિતો શોક કરતા નથી.

Verse 17

तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् / तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम

અતએવ, નૃપસત્તમ, આ બાલ પૌત્ર અંશુમંત—મહામતિ—ને અશ્વ લાવવાના કાર્ય માટે નિયુક્ત કર.

Verse 18

इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् / क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः

આમ કહીને, સભાસદો અને ઋત્વિજોથી યુક્ત તે રાજશાર્દૂલને છોડીને, તેઓ જોતા જોતાં ક્ષણમાં મુનિ નારદ અંતર્ધાન થયા.

Verse 19

तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः / दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः

નારદના વચન સાંભળી તે શ્રેષ્ઠ રાજા દુઃખ-શોકથી વ્યાકુળ ચિત્તે, ઉદાર બુદ્ધિથી લાંબા સમય સુધી મનન કરતો રહ્યો।

Verse 20

तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् / वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्

સભામાં ધ્યાનમાં લીન, માથું ઝુકાવી બેઠેલા રાજાને જોઈ દેશ-કાળના જાણકાર વસિષ્ઠે સાંત્વના આપતાં રાજાને કહ્યું।

Verse 21

किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् / लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्

હે ધીર! તારા જેવા ધૈર્યસારમાંના પુરુષોના હૃદયમાં આ શોકને સ્થાન કેવી રીતે મળ્યું? કહો, આથી કયો ફળ પ્રાપ્ત થયો?

Verse 22

दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् / मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्

મનોદુઃખને ઢીલું પાડ; આ બધું દૈવવશ થયું એમ માનીને, હવે આગળનું કર્તવ્ય નિઃસંદેહે કરવું તને યોગ્ય છે।

Verse 23

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् / धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत

વસિષ્ઠે એમ કહ્યે પછી, કાર્ય-અર્થનું તત્ત્વ જાણનારા રાજાએ ધૈર્ય અને સત્ત્વનો આધાર લઈને ‘તથૈવ’ કહી જવાબ આપ્યો।

Verse 24

अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् / ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत

વિનયશીલ પૌત્ર અંશુમંતને બોલાવી, બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયોની સભામધ્યે તેણે ધીમે ધીમે આ રીતે કહ્યું.

Verse 25

ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक / पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः

હે પુત્ર! તારા બધા પિતૃઓ બ્રહ્મદંડથી દંડિત થઈ, પાપકર્મોના કારણે પતિત બની, નરકમાં અનંત વર્ષોથી પડ્યા છે.

Verse 26

त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता / त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च

તું જ મારી સંતતિ છે અને આ રાજ્યનો રક્ષક પણ; ઇહલોક અને પરલોકમાં મારું સર્વ કલ્યાણ તારા પર જ આધારિત છે.

Verse 27

स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् / तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः

અતઃ મારી આજ્ઞાથી પાતાળમાં કપિલ મુનિના સાન્નિધ્યે જા; ઘોડો લાવવા માટે મહાપ્રયત્ન અને ધૈર્ય સાથે જા.

Verse 28

तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः / आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि

તેમને વિધિપૂર્વક પ્રાર્થના કરીને અને વિશેષ રીતે પ્રસન્ન કરીને, હે વત્સ, ઘોડો લઈને શીઘ્ર પાછા આવજે.

Verse 29

जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः / तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्

જૈમિનિએ કહ્યું—એવું કહેવાતાં અંશુમાન પિતાના પિતામહને પ્રણામ કરીને, ‘તથૈવ’ કહી મહાબુદ્ધિ કપિલના સાન્નિધ્યે ગયો.

Verse 30

तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति / प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह

તેની પાસે જઈ વિધિપૂર્વક નમસ્કાર કરીને, યથામતિ. વિનયથી નમ્ર બની ધીમેથી આ રીતે બોલ્યો.

Verse 31

प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः / कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्

હે વિપ્રશાર્દૂલ! પ્રસન્ન થાઓ; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું. લોકવિનાશક એવો આ ક્રોધ શીઘ્ર સંહરો.

Verse 32

त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति / प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः

તમે ક્રોધિત થાઓ તો સર્વ જગત વિનાશને પામશે. તેથી શીઘ્ર શાંતિ પામો; લોકોએ વ્યથા છોડે.

Verse 33

प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा / ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्

હે મહાભાગ! અમ પર પ્રસન્ન થઈ સૌમ્ય દૃષ્ટિથી જુઓ. જે તમારા ક્રોધાગ્નિથી દગ્ધ થયા, તેમની સંતતિ તરીકે મને જાણો.

Verse 34

नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः / सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया

હું સગર મહારાજનો પૌત્ર અંશુમંત છું; તેમના નિયોગથી આપની કૃપા મેળવવાની ઇચ્છાથી આવ્યો છું.

Verse 35

प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च / जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः

હે બ્રહ્મન, હું આવ્યો છું; જો તમે અશ્વને પાછું લાવવા માટે આપશો. જૈમિનિએ કહ્યું—આ વચન સાંભળી યોગીન્દ્રોમાં શ્રેષ્ઠ મુનિ…

Verse 36

अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् / स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः

અંશુમંતને જોઈ તેઓ પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—વત્સ, તમારું સ્વાગત છે; સદભાગ્યે તમે અહીં આવ્યા છો.

Verse 37

गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् / अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्

ઝડપથી જા; આ અશ્વ સગર પાસે લઈ જા. તેનો યજ્ઞ અટકાવ્યો હતો; હવે તે ફરી શરૂ થઈ પ્રવર્તે.

Verse 38

व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः / दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः

તારા મનમાં જે વર છે તે મારી પાસેથી પસંદ કર; તારી ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ હું અતિ દુર્લભ પણ આપી દઈશ.

Verse 39

एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् / पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि

એમના અંતને જોઈ પિતામહને કહો; એ પાપી છે, એમના મરણ માટે તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી।

Verse 40

ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् / वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने

પછી અંશુમાન યોગીન્દ્રને પ્રણામ કરીને બોલ્યો—હે મહામુને, જો તમે મને વર આપશો તો હું આપની પાસે વર માગું છું।

Verse 41

वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि / त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः

જો હું આપથી વર મેળવવા યોગ્ય હોઉં અને તમે પ્રસન્ન થઈ આપવા યોગ્ય હો, તો મારા તે સર્વ પિતૃઓ, જે આપના ક્રોધાગ્નિથી દગ્ધ થયા છે—

Verse 42

संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः / ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः

હે બ્રહ્મન, તેઓ શાશ્વત વર્ષો સુધી નરકમાં જશે; બ્રહ્મદંડથી હણાયેલા માટે પિંડ-ઉદક ક્રિયાઓ થતી નથી।

Verse 43

पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने / विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्

હે મહામુને, આ લોકમાં પિંડ-ઉદક વિહિન લોકોને પિતૃલોક-સાલોક્ય મળતું નથી; શ્રુતિ પણ એવું કહતી નથી।

Verse 44

अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः / वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्

તમારા પ્રસાદથી તેમનો સ્વર્ગવાસ અક્ષય થાઓ. હે ભગવન્, આ વરથી હું કૃતકૃત્ય થયો છું.

Verse 45

तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् / येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्

અતએવ પ્રસન્ન થાઓ; એમને સ્વર્ગગતિ મળવાનું કારણ તમે જ કહો, જેથી અગ્નિના કોપમાંથી તેમનો ઉદ્ધાર થાય.

Verse 46

ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा / निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते

ત્યારે યોગીન્દ્રે અતિ પ્રસન્ન ચિત્તથી કહ્યું—વત્સ, તેમનો નરકમાંથી ઉદ્ધાર તારા દ્વારા શક્ય નથી.

Verse 47

तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः / कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः

પાપકર્મોના કારણે તેમને તેટલા સમય સુધી નરકમાં રહેવું પડશે. તેટલા સમય સુધી કાળની રાહ જો, જ્યાં સુધી તારો પૌત્ર જન્મે નહીં.

Verse 48

कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः / राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्

કાળાંતે, વત્સ, તારો મહામતિ પૌત્ર થશે—ભગીરથ નામનો રાજા, જે સર્વ ધર્મ અને અર્થના તત્ત્વને જાણનાર હશે.

Verse 49

स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः / आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्

તે મહાન પ્રયત્નથી, પિતૃગૌરવથી પ્રેરિત થઈ, મહાધ્રુવ તપ કરી સ્વર્ગની ગંગાને લઈને આવશે।

Verse 50

तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु / प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः

તે જળથી તેમના દેહ, અસ્થિ અને ભસ્મ પવિત્ર થતાં, તમારા સર્વ પિતૃઓ સ્વર્ગમાં ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 51

तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन / भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति

એવું જ થશે; હે નૃપનંદન, ગંગાનું આ મહાત્મ્ય છે કે આ લોકમાં તે ‘ભાગીરથી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 52

यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि / निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्

જેનાં જળથી અસ્થિ, ભસ્મ, લોમ અને નખ પણ ભીંજાય, તે દેહી નરકમાંથી પણ છૂટીને અક્ષય સ્વર્ગલોકને પામે છે।

Verse 53

तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि / पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय

અતએવ તું જા, તારો કલ્યાણ થાઓ; શોક કરવો તને યોગ્ય નથી. અને પિતામહને આ અશ્વ અર્પણ કર।

Verse 54

जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः / ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति

જૈમિનિએ કહ્યું—પછી તે મહામતિ ભક્તિપૂર્વક તેમને પ્રણામ કરીને ‘તથાસ્તુ’ કહી, તેમની અનુમતિ મેળવી સાકેત નગર તરફ ગયો।

Verse 55

सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् / न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः

તે સગરને મળવા જઈ, ક્રમ મુજબ તેમને પ્રણામ કરીને, મુનિનો તથા સૌનો વર્તાંત અને તેમનો મનોભાવ નિવેદિત કર્યો।

Verse 56

प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः / अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च

તેણે પ્રયત્નપૂર્વક લાવેલો ઘોડો પણ અર્પણ કર્યો. પછી કહ્યું—હવે આગળ કયું અનુષ્ઠાન કરવું? અને હું શું કરું?