Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः / यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત), મધ્યમભાગમાં, તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં, ભાર્ગવચરિતમાં ત્રેત્રીસમો અધ્યાય. સગર બોલ્યા—હે બ્રહ્મપુત્ર મહાભાગ, તમે મારા પર મહાન અનુગ્રહ કર્યો; આ નિરામય કવચ મને પ્રગટ કર્યું.

Verse 2

और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् / भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो

ઔર્વ મુનિના અનુગ્રહથી હું અનુગૃહીત થયો અને તેમની કૃપાથી અસ્ત્રસંપન્ન બન્યો. હે વિભો, હવે હું તમારી કૃપાનો પાત્ર થયો છું.

Verse 3

रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो / यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद

હે ગુરુ, ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ રામે વીર રાજા કાર્ત્તવીર્યને જેમ અંત કર્યો, તે મને વિસ્તારે કહો.

Verse 4

कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च / उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो

હે ગુરુ, દત્તના કૃપાપાત્ર તે રાજા રામ અને શિવના કૃપાપાત્ર—એ બંને વીરો યુદ્ધમાં કેવી રીતે અથડાયા?

Verse 5

वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् / कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે રાજન, સાંભળો; હું પાપનાશક ચરિત કહું છું—ભૂપ કાર્ત્તવીર્યનું અને મહાત્મા રામનું.

Verse 6

स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् / चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः

તે રામે ગુરુના મુખથી કવચ અને મંત્ર પ્રાપ્ત કરીને, પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ, તેનું માધન (સાધના/ઉપાસના) કર્યું.

Verse 7

भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः / उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः

ભૂમિ પર શયન કરનાર, ત્રિકાળ સ્નાન અને સંધ્યા-ઉપાસનામાં પરાયણ એવા રામ પુષ્કરમાં સો વર્ષ અચળપણે નિવાસ કર્યો.

Verse 8

समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः / आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः

હે ભૂપ! તે નિર્દોષ વ્રતધારી દરરોજ વનમાંથી સમિધા, પુષ્પ, કુશ વગેરે દ્રવ્યો લાવી ભૃગુને અર્પણ કરતો હતો.

Verse 9

सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः / आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्

સદા ધ્યાનમાં યુક્ત, બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે સર્વવિભુ, કલ્મષનાશક શ્રીકૃષ્ણની આરાધના કરી.

Verse 10

तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते / गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा

હે જગતીપતે! આ રીતે યજ્ઞમાં રત અને નિત્ય ધ્યાનયુક્ત રામના ત્યાં સો વર્ષ વીતી ગયા.

Verse 11

एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् / मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्

એક દિવસ, હે મહારાજ! મહાન રામ સ્નાન કરવા ગયો; ત્યાં તેણે મધ્યમ પુષ્કરમાં ઉત્તમ આશ્ચર્ય જોયું.

Verse 12

मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः / व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः

એક મૃગ દોડી આવ્યો, શિકારના ભયથી વ્યાકુળ. વ્યાધની મૃગયામાં ફસાઈ ધર્મતાપથી અતિ પીડિત થયો.

Verse 13

पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः / रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः

તે મહાભાગ મૃગ તરસ્યો હતો, જળપાન માટે ઉત્સુક. રામ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ તે ત્યાં સરોવરનાં કાંઠે આવી પહોંચ્યો.

Verse 14

पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा / उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ

પછી પાછળથી એક મૃગી આવી, ભયભીત અને ચકિત નજરવાળી. બંને ત્યાં જળ પીતા રહ્યા, પણ મનમાં શંકા ધરાવતા હતા.

Verse 15

तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः / स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्

એટલામાં બાણ હાથમાં લઈને, ધનુષ ધારણ કરેલો વ્યાધ આવી પહોંચ્યો. તેણે ત્યાં બેઠેલા ભાર్గવનંદન રામને જોયો.

Verse 16

अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः / स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्

દૂરથી નજર કરીને તેણે (રામને) ઘાવ વિના જોયો અને થંભી ગયો. પછી ભૃગુનંદન વિશે શંકિત થઈ તે વિચારવા લાગ્યો.

Verse 17

अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः / कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ

આ રામ મહાવીર છે, દુષ્ટોનો સંહારક. તેની નજર સામે હું આ બે શિકારના મૃગોને કેવી રીતે મારી શકું?

Verse 18

इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम / तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः

એવી ચિંતામાં ગરકાવ થયેલો વ્યાધ, હે રાજન્યશ્રેષ્ઠ, ત્યાં જ ઊભો રહ્યો; રામના ભયથી તેનું મન કંપતું હતું.

Verse 19

रामस्तु तौ मृगों दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् / तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्

રામે તે બે મૃગોને શુદ્ધ જળ પીતા જોયા. ત્યારે મેધાવી રામ વિચારવા લાગ્યો—અહીં ભયનું કારણ શું છે?

Verse 20

नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते / केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ

અહીં ન તો વાઘોની ગર્જના સંભળાય છે, ન તો કોઈ વ્યાધ દેખાય છે. તો કયા કારણે આ બંને શંકિત અને ચકિત નજરવાળા છે?

Verse 21

अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा / चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ

અથવા મૃગજાતિ સ્વભાવથી જ ચકિત નજરવાળી હોય છે; તેથી આ બંને જળ પીતા હોવા છતાં પણ નજર રાખીને ચકિત છે.

Verse 22

नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ / लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ

અહીં એટલું જ કારણ નથી; આ બંને ખેદ અને ભયથી વ્યાકુળ છે. તેથી તેમના સર્વ અંગો થાકેલા અને કંપિત દેખાય છે.

Verse 23

एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे / शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ

આ રીતે વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન રામ શિષ્ય સાથે પુષ્કરના મધ્યમાં ઊભો રહ્યો, જ્યાં સુધી તે બંને પણ ત્યાં સ્થિર રહ્યા.

Verse 24

पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ / रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा

પછી તે બંને જળ પીીને વૃક્ષની છાયામાં આશ્રયે ગયા. મહાત્મા રામને જોઈને આનંદથી વાતચીત કરી.

Verse 25

मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः / अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्

મૃગી બોલી—પ્રિય, રામ અહીં સ્થિત છે ત્યાં સુધી આપણે અહીં જ રહીએ. આ વીરના સાન્નિધ્યમાં આપણને ભય નહીં થાય.

Verse 26

अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति / दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति

એ વ્યાધ અહીં પણ આવીને આપણ પર પ્રહાર કરશે; પરંતુ મુનિની દૃષ્ટિ પડતાં જ તે ભસ્મીભૂત થઈ જશે.

Verse 27

इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया / मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्

આ વચન સાંભળીને, રામદર્શનથી તૃપ્ત થયેલી મૃગી પ્રત્યે તે મૃગ હર્ષથી ભરાઈ પોતાની પ્રિય, મનગમતી વાત બોલ્યો।

Verse 28

एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि / जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः

હે મહાભાગે ભામિની, તું જે કહે છે તે જ સાચું છે; હું પણ તે સુમહાત્મા રામના પ્રભાવને જાણું છું।

Verse 29

यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः / सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः

જે તેની બાજુમાં દેખાય છે—આ શિષ્ય, નિર્વ્રણ છે; તેને પણ આ મહાભાગે વાઘના ભયથી વ્યાકુળ થતાં બચાવ્યો હતો।

Verse 30

अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः / पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्

હે મહાભાગે, આ રામ જમદગ્નિનો પુત્ર (અનુજ) છે; કાર્ત્તવીર્યે તેના પિતાને અપમાનિત કરેલો તેણે જોયો।

Verse 31

चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् / तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्

અતિ ક્રોધિત થઈ તેણે રાજઘાતિની પ્રતિજ્ઞા કરી; અને તેની પૂર્તિની ઇચ્છાથી તે પહેલાં બ્રહ્મલોક ગયો।

Verse 32

स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह / तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्

ત્યારે બ્રહ્માએ તેને આજ્ઞા કરી—“શિવલોકમાં જા.” તે આજ્ઞા લઈને તે શિવસન્નિધિમાં ગયો.

Verse 33

प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः / स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्

તેણે રાજા અને પોતાના પિતાનો સર્વ વૃત્તાંત કહ્યો. કૃપાળુ મહાદેવે ભૃગુનંદનનું સન્માન કર્યું.

Verse 34

ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा / स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च

તેણે કૃષ્ણને ઉત્તમ મંત્ર, અભેદ્ય કવચ, પોતાનું પાશુપત અસ્ત્ર અને અન્ય અસ્ત્રસમૂહ પણ આપ્યો.

Verse 35

विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् / सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः

આદરપૂર્વક શસ્ત્રો આપી તેણે આનંદથી વિદાય કર્યો. હે ભદ્રે, એ જ અહીં આવ્યો છે, મૈત્રી-સાધનામાં તત્પર.

Verse 36

नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः / शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः

એ ધર્માત્મા, સુબુદ્ધિ, નિત્ય કૃષ્ણકવચનો જપ કરે છે. તે મહાત્માના સો વર્ષ પણ વીતી ગયા છે.

Verse 37

मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि / आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता

હે ભદ્રે, માત્ર મંત્રસાધના કરવાથી પણ તેની સિદ્ધિ થતી નથી. અહીં કારણ ભક્તિ છે; તે ત્રણ પ્રકારની માનવામાં આવી છે.

Verse 38

उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे / शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः

હે તરલનેત્રે, ભક્તિ ઉત્તમ, મધ્યમ અને કનિષ્ઠ—એવી ત્રણ કહેવાય છે; શિવ, નારદ અને મહાત્મા શુક જેવી.

Verse 39

अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः / बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः

રાજર્ષિ અંબરીષ, રંતિદેવ, મારુતિ (હનુમાન), બલિ, વિભીષણ અને મહાત્મા પ્રહ્લાદ—એમની ભક્તિના ભેદ પણ જણાવાયા છે.

Verse 40

उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च / वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे

હે શુભનેત્રે, ગોપીઓની અને ઉદ્ધવની ભક્તિ ઉત્તમ છે; તેમજ વસિષ્ઠાદિ મુનિેશ્વરોની અને મન્વાદિ મહાપુરુષોની પણ.

Verse 41

मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा / मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः

મધ્યમ ભક્તિ સામાન્ય અન્ય લોકોમાં હોય છે. આ રામ મધ્યભક્ત છે અને સદા યમ (ધર્મ) પરાયણ રહે છે.

Verse 42

सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः / वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा

તે ગોપિકાધીશની સેવા કરે છે, છતાં તેનાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત ન થઈ. વસિષ્ઠે કહ્યું—આવું સાંભળતાં જ તે મૃગી હર્ષિત મનથી ત્વરિત પોતાના પ્રિય પાસે ગઈ.

Verse 43

पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् / मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय / र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना

પછી તેણે પ્રેમ આપનાર ભક્તિનું લક્ષણ ફરી પૂછ્યું. મૃગી બોલી—હે સાધુકાંત, મહાભાગ! તારા વચન અલૌકિક અને પ્રિય છે; તારો હૃદયદૃષ્ટિ-જ્ઞાન કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો, હવે કહો.

Verse 44

मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते

મૃગ બોલ્યો—હે પ્રિયે, મહાભાગે! સાંભળ; જ્ઞાન પુણ્યથી જન્મે છે.

Verse 45

तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् / पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः

તે પુણ્ય આજે આ ભાર్గવના દર્શનથી ઉત્પન્ન થયું. આ ભાર్గવ પુણ્યાત્મા છે, કૃષ્ણભક્ત છે અને જિતેન્દ્રિય છે.

Verse 46

गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः / अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे/द्यैव भामिनि

તે સદા ગુરુની સેવા કરનાર છે અને નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મોમાં આદર રાખે છે. તેથી, હે ભામિની, આજે જ તેના દર્શનથી મારા અંદર જ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું.

Verse 47

त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् / अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः

ત્રૈલોક્યમાં રહેલા જીવોના શુભ-અશુભનું દર્શક આ છે; આજે જ મને આ મહાત્મા રાસનું યથાર્થ જ્ઞાન થયું।

Verse 48

चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् / यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्

આ ચરિત્ર સાંભળનારને પુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે; આગળ જે જે કરવામાં આવશે તે પણ જ્ઞાનના વિષયમાં આવશે।

Verse 49

योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति / कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः

જે ઉત્તમ ભક્તિ કહેવાઈ છે તે વિના સિદ્ધિ થતી નથી; મંત્રસહિત કવચ પણ કરોડો વર્ષો (જપ્યા છતાં) ફળતું નથી।

Verse 50

यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् / कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्

હે ભદ્રે, જો આ ભાર్గવ અગસ્ત્યનો અનુગ્રહ પામે, તો ‘કૃષ્ણપ્રેમામૃત’ નામનું આ સ્તોત્ર તેને ઉત્તમ ભક્તિ આપે।

Verse 51

ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च / स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः

આ જાણીને તે મંત્ર અને કવચ—બન્નેની સિદ્ધિ પામશે; તે મુનિ તત્ત્વાર્થજ્ઞ, કરુણાસભર અને અભયદાતા છે।

Verse 52

उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् / श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः

તે તેને આનંદદાયક તત્વજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે, કારણ કે શ્રીકૃષ્ણનું સમગ્ર ચરિત્ર નામો દ્વારા ગૂંથાયેલું છે.

Verse 53

कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः / ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्

કૃષ્ણ-પ્રેમ-અમૃત-સ્તોત્રથી તેમની મહાન બુદ્ધિ જણાશે. પછી, કવચ સિદ્ધ કરીને, તેઓ હૈહય રાજાનો સામનો કરશે.

Verse 54

हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् / त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय

હે પ્રિય, પુત્રો, મંત્રીઓ, મિત્રો અને સેના સહિત તેનો વધ કરીને, તે પૃથ્વીને એકવીસ વાર રાજાઓ વિનાની કરશે.

Verse 55

वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः / आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह

વસિષ્ઠ બોલ્યા: હે રાજન, હરણીને આમ કહીને હરણ અટકી ગયું. તેણે પોતાના હરણપણાનું કારણ જાણી લીધું હતું.