Adhyaya 12
श्राद्धकल्पे पितृदेवपूजाक्रमः (Śrāddhakalpa: Order of Pitṛ and Deva Worship)
આ અધ્યાયમાં શ્રાદ્ધકલ્પના સંદર્ભમાં દેવ, પિતૃ અને માનવ વચ્ચેની વિધિ-ક્રમવ્યવસ્થા એક વૈશ્વિક ધર્મ-બંધન તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. સૂત પરંપરા-પ્રમાણે (અથર્વણ પ્રકારની વિધિ, બૃહસ્પતિના વચનરૂપે) કહે છે—પ્રથમ પિતૃપૂજા, પછી દેવપૂજા; કારણ કે દેવતાઓ પણ પ્રયત્નપૂર્વક પિતૃઓને માન આપે છે. ત્યારબાદ દક્ષની પુત્રી વિશ્વાનું નામ આવે છે; ધર્મ સાથેના સંયોગથી તપસ્વી અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા દસ ‘વિશ્વ’ ઉત્પન્ન થયા. હિમવત શિખરે પ્રસન્ન પિતૃઓ વર માંગે છે; બ્રહ્મા ઉત્તર આપી શ્રાદ્ધમાં તેમનો ભાગ અર્પે છે. માનવાચાર તરીકે—માલ્ય, સુગંધ, અન્ન પ્રથમ પિતૃઓને, પછી દેવોને; વિસર્જનનો ક્રમ પણ નિયત છે. અંતે આ રીતને વૈદિક કર્તવ્ય અને પંચમહાયજ્ઞોની મર્યાદા સાથે જોડે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः // ११// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः / आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘સમિદ્વર્ણન’ નામે અગિયારમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—દેવો અને પિતરો પરસ્પર એકબીજાથી નિયત ગણાયા છે; બૃહસ્પતિએ કહ્યું—આ વિધિ આથર્વણી છે.
Verse 2
पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् / देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
પ્રથમ પિતૃઓની પૂજા કરવી, ત્યારબાદ દેવોની. દેવતાઓ પણ પ્રયત્નપૂર્વક પહેલાં પિતૃઓનું જ અર્ચન કરે છે.
Verse 3
दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता / विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
દક્ષની પુત્રી ‘વિશ્વા’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી; તેની પાસે ધર્મથી ‘વિશ્વા’ નામની દસ પુત્રીઓ જન્મી।
Verse 4
प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः / समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
તેઓ ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત હતા; તે સર્વ મહાત્માઓએ ઉગ્ર અને મહાન તપ કર્યું।
Verse 5
हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते / शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
હિમવતના રમ્ય શિખરે, દેવર્ષિગણસેવિત સ્થાને, શુદ્ધ મનથી પ્રસન્ન થઈ પિતૃઓએ ત્યારે તેમને કહ્યું।
Verse 6
वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे / एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
પિતૃઓએ કહ્યું—“અમે પ્રસન્ન છીએ; વર માગો, તમારી કઈ ઇચ્છા પૂર્ણ કરીએ?” એમ કહ્યે ત્યારે ત્રિલોકના પોષક (ઉત્તર આપ્યા)।
Verse 7
ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः / प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
બ્રહ્માએ કહ્યું—“તમારા તપથી હું મહાતેજસ્વી સંતોષ પામ્યો છું; આ તપથી હું પ્રસન્ન છું—તમારી કઈ ઇચ્છા પૂર્ણ કરું?”
Verse 8
एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा / ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
ત્યારે વિશ્વકર્મા બ્રહ્માએ એમ કહ્યે પછી, બધા વિશ્વેદેવો એકત્ર થઈ લોકભાવન બ્રહ્માને બોલ્યા.
Verse 9
श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः / प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
તેઓ બોલ્યા—“શ્રાદ્ધમાં અમારો પણ અંશ રહે; આ જ અમારો ઇચ્છિત વર છે.” ત્યારે ત્રિદશોથી પૂજિત બ્રહ્માએ તેમને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 10
भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः / पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
બ્રહ્માએ કહ્યું—“તમારો ઇચ્છિત વર નિશ્ચયે આમ જ થશે.” પિતૃઓએ પણ ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું; এতে કોઈ સંશય નથી.
Verse 11
सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह / अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
અહીં જે કંઈ દેખાય છે તે અમારાં સાથે જ ભોગવવું; અમારા દ્વારા કલ્પિત શ્રાદ્ધમાં તમારું અન્નગ્રહણ નિશ્ચયે થશે.
Verse 13
भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे / माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /१ १२।१२// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः / विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
મનુષ્યોમાં એવું જ થશે—અમે સત્ય કહીએ છીએ. તેઓ માળા, સુગંધ અને અન્નથી પહેલાં તમારું અર્ચન કરશે. પહેલાં તમને અર્પણ કરીને પછી અમને આપશે; પહેલાં અમારું વિસર્જન, પછી દેવતાઓનું.
Verse 14
रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् / भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
શ્રાદ્ધનું રક્ષણ તથા અતિથિ-સત્કારની આ દ્વિવિધ વિધિ ભૂતો, દેવતાઓ અને પિતૃઓના કર્મમાં નિર્ધારિત છે।
Verse 15
एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति / एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
આ રીતે યોગ્ય રીતે કરવાથી બધું જ નિશ્ચયે થશે; આ રીતે તેમને વર આપીને બ્રહ્મા પિતૃગણ સાથે સ્થિત થયા।
Verse 16
क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् / वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
ક્ષમા અને અનુગ્રહ કરનાર દેવએ કહ્યા મુજબ જ કર્યું; વેદમાં મનુષ્યો માટે પાંચ મહાયજ્ઞો ઉલ્લેખિત છે।
Verse 17
एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः / यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
મનુષ્યે આ પાંચ મહાયજ્ઞો સતત કરવાં જોઈએ; દાતાઓ જ્યાં સ્થિત રહેશે તે સ્થાનને સારી રીતે જાણો।
Verse 18
निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् / ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
તે નિર્ભય, રજોરહિત, શોકરહિત અને વ્યથા-ક્લમરહિત બ્રાહ્મ સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે, જે સર્વ લોકમાં પૂજિત છે।
Verse 19
शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः / अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
શૂદ્રે પણ આ પાંચ મહાયજ્ઞો મંત્ર વિના કરવાના છે. એના વિરુદ્ધ જે માત્ર ભોગ કરે છે, તે સદા ઋણ ભોગવે છે.
Verse 20
ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् / तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
જે માત્ર પોતાના માટે જ રાંધે છે તે પાપાત્મા ઋણ ભોગવે છે. તેથી બુદ્ધિમાને સદા પાંચ મહાયજ્ઞો કરવાના છે.
Verse 21
उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च / बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
જળની શરૂઆતમાં બલિ કરવી અને જળના અંતે પણ તેવી જ કરવી. બલિને સુવિધિપૂર્વક ગોઠવી ઊંચેથી વધુ ઊંચે અર્પણ કરવી.
Verse 22
परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् / तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
બીજા શિંગ તરફ, ગોમૂત્રની પાસે, બલિ અને સૂત્રને ઉપર ઉછાળી અર્પણ કરવું. જે જીવિત રહે છે તે પિતૃઓ માટે નિવેદ્ય પિંડ બને છે.
Verse 23
इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि / निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
ઇષ્ટ અન્ન અને ભક્ષ્યોથી વિધિ મુજબ ભોજન કરાવવું. કેટલાક લોકો નિવેદ્ય ઇચ્છે છે અને પ્રયત્નપૂર્વક જીવતા પણ રહે છે.
Verse 24
देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत / इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
આ મહાત્મા પિતૃદેવો દેવોના પણ દેવ કહેવાય છે. કેટલાક આચાર્યો પિંડનિવેદન પછી કરવાનું ઇચ્છે છે.
Verse 25
पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः / तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
અહીં નિત્ય પ્રથમ વિપ્રોનું પૂજન કરવું જોઈએ. ધર્મ-અર્થમાં કુશળ બૃહસ્પતિએ કહ્યું—‘એવું નથી’ (કે પછી કરવું).
Verse 26
पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् / योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
પ્રથમ પિંડ અર્પણ કરવો, પછી વિપ્રોને ભોજન કરાવવું. પિતૃઓ યોગાત્મા, મહાત્મા અને યોગસમ્ભવ છે.
Verse 27
सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः / तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
યોગમાં સ્થિત આ પિતૃઓ સોમને પોષે છે. તેથી શુચિ બની, યોગનિષ્ઠ રહી પિંડ અર્પણ કરવો જોઈએ.
Verse 28
पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः / ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
આ પિતૃઓ માટે જાણે પ્રત્યક્ષ હવનમાં અર્પિત હવિ જ બને છે—જો યોગસ્થ એક બ્રાહ્મણને સહસ્ર બ્રાહ્મણ જેટલો ગ્રાસ અપાય તો.
Verse 29
यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् / असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
યજમાન અને ભોજન કરનારાઓને પાણીમાં નાવ જેવી રીતે પાર ઉતારવા જોઈએ. જ્યાં અસત્યોનો પક્ષપાત અને સજ્જનોનું અપમાન થાય.
Verse 30
दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः / इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
ત્યાં દૈવકૃત ભયંકર દંડ તરત જ પડે છે. જે મારા જ ધર્મના ભોળા માણસને ભુલાવીને ભોજન કરાવે.
Verse 31
आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति / पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
આદિ-કર્મ ત્યજી દે તો દાતા ત્યાં નાશ પામે છે. ભોગ ઇચ્છનાર મનુષ્યે પ્રથમ સદા અગ્નિમાં પિંડ અર્પણ કરવો.
Verse 32
दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् / उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
સંતાન ઇચ્છનારએ પ્રયત્નપૂર્વક મંત્રપૂર્વક મધ્યમ દાન આપવું. ઉત્તમ કાંતિ ઇચ્છનાર નિત્ય ગાયો માટે દાન કરે છે.
Verse 33
प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति / प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
પ્રજ્ઞા, યશ અને કીર્તિ માટે જળમાં દાન અર્પણ કરવું. દીર્ઘ આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરીને કાગડાઓને દાન આપવું.
Verse 34
सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति / एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
જે સૌકુમાર્ય (કોમળતા/સૌમ્યતા) ઇચ્છે, તે તેને કુક્કુટોને અર્પણ કરે. પિંડ-નિર્વપণে આ જ ફળ શાસ્ત્રે જણાવ્યું છે.
Verse 35
आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः / पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
દક્ષિણમુખ થઈ પિંડને આકાશમાં મોકલે અથવા જળમાં અર્પણ કરે. પિતૃઓનું સ્થાન આકાશ છે અને દક્ષિણ દિશા જ તેમની દિશા ગણાય છે.
Verse 36
एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः / अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
કેટલાક વિપ્રો ફરી કહે છે કે પહેલાં પિંડોદ્ધરણ (અગ્રભાગ ઉઠાવવો) કરવો. તે વિપ્રોની અનુમતિથી આ વિધિ ઇચ્છાનુસાર અપનાવી શકાય.
Verse 37
पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा / अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
પુષ્પો, ફળો, ભક્ષ્યો અને અન્ન—આ બધાનું અગ્રભાગ ઉઠાવી હવ્યવાહન અગ્નિમાં હવન કરવું.
Verse 38
भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च / हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
ભઙ્ય અન્ન, પેય, મૂળ અને ફળ—આ બધું અગ્નિમાં હુત્વા કરીને, પછી દક્ષિણમુખ થઈ પિંડોનું નિર્વપણ કરવું.
Verse 39
वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च / उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
વૈવસ્વત (યમ) અને સોમને હવન કરીને પિંડ અર્પણ કરવો; ઉદક-તર્પણ કરીને પછી વિપ્રોને ભોજન કરાવવું.
Verse 40
अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः / स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
પછી ક્રમશઃ વિપ્રોને પોતાની શક્તિ મુજબ ભક્ષ્ય અને અન્નથી, ઘૃતયુક્ત ઉષ્ણ સુગંધિત પદાર્થો તથા રસોથી પણ તૃપ્ત કરવો.
Verse 41
एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः / तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
એકાગ્ર થઈ નજીક બેસીને, શુદ્ધ-નિયમિત રહી, અંજલિ જોડીને સ્થિત રહી, તેમાં જ તત્પર અને શ્રદ્ધાવાન મનુષ્ય ઇચ્છિત ફળ પામે છે.
Verse 42
अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः / तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
પિતામહો (પિતૃઓ) ઉદારતા, કૃતજ્ઞતા, દાક્ષિણ્ય, સંસ્કૃત વાણી, તપ, યજ્ઞો અને દાન પ્રદાન કરે છે.
Verse 43
अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु / आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
હે સૌમ્ય! દ્વિજોએ ભોજન કરી લીધા પછી, આગળ ક્રમશઃ નિર્ધારિત વિધિ છે; તે હું કહું છું, સાંભળો.
Verse 44
प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः / ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
ભૂમિને જળથી પ્રોક્ષી ઉઠાવી, પ્રથમ પિતૃપરાયણ થઈ, પછી વિધિદૃષ્ટ કર્મથી અન્નનું વિકિરણ કરવું।
Verse 45
स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् / अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
પછી ‘સ્વધા’ ઉચ્ચારી, વિધિપૂર્વક બહુ દક્ષિણાસહિત વિપ્રોનું પૂજન કરવું; અન્નશેષ માટે અનુમતિ લઈ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને સન્માન આપવું।
Verse 46
प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
પછી અંજલિ બાંધી, સંયમિત રહી, સાથે જઈ તેમને વિદાય કરવી।
Frequently Asked Questions
Pitṛs are to be worshiped first, then devas; offerings (mālya, gandha, anna) are presented to pitṛs before the divine portion, and even the visarjana (dismissal) order is regulated to preserve śrāddha efficacy.
Dakṣa’s daughter Viśvā and her dharmic progeny (the celebrated Viśve/Viśvadevas) are introduced as an etiological backdrop, linking ritual authority to cosmic lineage and reinforcing that śrāddha is embedded in the universe’s moral–genealogical order.
Brahmā grants pitṛs an explicit share (aṃśa) in śrāddha, and the text forecasts that humans will institutionalize this by honoring pitṛs first with scents, garlands, and food, thereby formalizing ancestral entitlement within dharmic ritual.