Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः / शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया / तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘મન્વંતરવર્ણન’ નામનો અષ્ટાત્રિંશત્તમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો. આ બ્રહ્માંડમહાપુરાણનો પૂર્વભાગ છે. શ્રીગણેશાય નમઃ। હવે બ્રહ્માંડમહાપુરાણના મધ્યભાગનો આરંભ. શાંશપાયન બોલ્યા—હે સૂત, તું અનુષંગসহ બીજો પાદ કહ્યો; હવે ઉપોદ્ઘાતসহ ત્રીજો પાદ વિસ્તારે પ્રવર્તાવ।

Verse 2

सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् / पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत

સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, હું ઉપોદ્ઘાતসহ ત્રીજા પાદનું વિસ્તારે કીર્તન કરીશ; સંક્ષેપ-સંગ્રહરૂપે કહું છું, મારી વાણી ધ્યાનથી સાંભળો।

Verse 3

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः

હે દ્વિજોઃ હવે મહાત્મા વૈવસ્વત મનુનો આ સૃષ્ટિવર્ણન વિસ્તારે અને ક્રમથી સાંભળો.

Verse 4

चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु / मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह

આ તો પહેલેથી જ એકોતેર ચતુર્યુગોની ગણતરીરૂપે, દેવગણો, ઋષિઓ અને દાનવો સહિત ગણાયેલું છે.

Verse 5

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः / मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह

પિતૃઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો, ભૂતો, મહોરગો, મનુષ્યો, પશુઓ, પક્ષીઓ અને સ્થાવરો સહિત.

Verse 6

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् / वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते

મન્વાદિથી ભવિષ્યના અંત સુધી અનેક આખ્યાનો સાથે યુક્ત વૈવસ્વત સર્ગને, વિવસ્વાનને નમસ્કાર કરીને હું વર્ણવીશ.

Verse 7

आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः

આદ્ય મન્વંતરમાં જે સર્ગપ્રવર્તક બની ગયા, સ્વાયંભુવ મન્વંતર પહેલાં તેઓ અન્ય સાત મહર્ષિઓ હતા.

Verse 8

चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः / दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्

ચાક્ષુષ મન્વંતર વીતી ગયા પછી, ફરી વૈવસ્વત મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં, દક્ષ તથા ભૃગુ આદિ મહાતેજસ્વી ઋષિઓ પ્રગટ થયા।

Verse 9

शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् / भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः

મહેશ્વરના શાપથી મહાત્માઓનો પ્રાદુર્ભાવ થયો; આ રીતે ફરી મનસથી ઉત્પન્ન થયેલા સાત સપ્તર્ષિઓ પ્રગટ થયા।

Verse 10

पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा / प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः

સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ તેમને પોતે જ પુત્રરૂપે નિમ્યા; તે મહાત્માઓ પ્રજાસંતતિ વધારનાર તરીકે ઉત્પન્ન થયા।

Verse 11

पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् / तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्

પછી સૃષ્ટિ પૂર્વવત્ અને ક્રમ મુજબ ફરી પ્રવર્તી; હવે હું શુદ્ધ જ્ઞાન અને કર્મ ધરાવનારાઓની ઉત્પત્તિ કહું છું।

Verse 12

समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः / येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः / पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः

સંક્ષેપ અને વિસ્તાર—બન્ને રીતે—યથાવત્ ક્રમશઃ હું કહું છું; જેમના વંશજોથી આ એક ચરાચર જગત ફરી ભરાઈ ગયું અને ગ્રહ-નક્ષત્રોથી શોભિત સમગ્ર વિશ્વ પુનઃ પરિપૂર્ણ થયું।

Verse 13

ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः / पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम

ઋષિઓએ કહ્યું—હે શ્રેષ્ઠ! પૂર્વે સપ્તર્ષિઓ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયા? અને તે સાત ‘મનસ’ પુત્રત્વરૂપે કેવી રીતે કલ્પાયા? અમને કહો.

Verse 14

सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे / मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल

સૂતએ કહ્યું—જે સપ્તર્ષિઓ પહેલાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં કહ્યા ગયા હતા, મન્વંતર બદલાયા પછી તેઓ ફરી વૈવસ્વત મન્વંતરમાં પણ પ્રગટ થયા.

Verse 15

भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः / उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त

ભવ (શિવ)ના શાપથી અવરોધિત થઈ તે સમયે તેમને તપ પ્રાપ્ત ન થયું; તેઓ જનલોકમાં પ્રગટ થયા અને તેમનું આગમન માત્ર એકવાર જ થયું.

Verse 16

ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः / एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे

જનલોકમાં તે મહર્ષિઓ સદા પરસ્પર કહેતા—આ જ મહાભાગો વરુણના વિસ્તૃત યજ્ઞમાં (ઉપસ્થિત) છે.

Verse 17

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति

અમે બધા ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરમાં જન્મ લઈએ; અમે બધા પિતામહ બ્રહ્માના પુત્રો છીએ—એ જ અમારે માટે શ્રેયસ્કર થશે.

Verse 18

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु

આ રીતે કહીને તેઓ સર્વે ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં મનુના કાળે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરના અંતરમાં સૃષ્ટિહેતુ ત્યાં પહોંચ્યા.

Verse 19

जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः / देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

જનલોકમાંથી અહીં આવેલા તેઓ ફરી જન્મ્યા; અને દેવના મહાયજ્ઞમાં તેમણે વારુણી સ્વરૂપ દેહ ધારણ કર્યો.

Verse 20

ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया / ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्

પ્રજાની ઇચ્છાથી બ્રહ્મા જ્યારે આહુતિ અર્પણ કરતા હતા, ત્યારે પ્રથમ અગ્નિમાં તેમનું તેજ પ્રગટ થયું; તેમાંથી દીર્ઘાયુ ઋષિઓ જન્મ્યા—આને બીજું એમ અમે સાંભળ્યું છે.

Verse 21

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ—આ આઠેય બ્રહ્માના પુત્રો છે.

Verse 22

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः / यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्

તેમના વિસ્તૃત યજ્ઞમાં સર્વ દેવતાઓ એકત્ર થયા; યજ્ઞના સર્વ અંગો અને મૂર્તિમાન વષટ્કાર પણ હાજર થયો.

Verse 23

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः / ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः

ત્યાં સહસ્રશઃ મૂર્તિમાન સામગાન અને યજુઃમંત્રો પ્રગટ થયા; તથા ક્રમથી વિભૂષિત ઋગ્વેદ પણ ત્યાં ઉત્પન્ન થયો.

Verse 24

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः / स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्

યજુર્વેદ છંદોથી સમૃદ્ધ, ઓંકારમય મુખથી તેજસ્વી; યજ્ઞાર્થ સાથે સંયુક્ત થઈ સ્થિત થયો—સૂક્ત, બ્રાહ્મણ અને મંત્રોથી યુક્ત।

Verse 25

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः / विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्

સામવેદ છંદોથી સમૃદ્ધ, સર્વ ગેયસ્વરોનું સરોવર સમાન; વિશ્વાવસુ આદિ ગંધર્વો સાથે મળી પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 26

ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः / प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्

બ્રહ્મવેદ પણ ઘોર વિધિઓથી યુક્ત બની, તથા પ્રત્યઙ્ગિરસ-યોગો સાથે, બે શરીર અને એક શિર ધરાવતો રૂપે થયો.

Verse 27

लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः / आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि

લક્ષણો, વિસ્તારો, સ્તોભો, નિરુક્ત, સ્વરો અને ભક્તિઓ; તેમજ આશ્રયરૂપે વષટ્કાર, અને નિગ્રહ-પ્રગ્રહ પણ।

Verse 28

दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः / देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च

દીપ્તિમૂર્તિ ઇલા દેવી, દિશાઓ અને દિક્પાલો, દેવકન્યાઓ, પત્નીઓ તથા માતાઓ પણ ત્યાં ઉપસ્થિત હતાં.

Verse 29

आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे / मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः

દેવના યજ્ઞમખમાં એ બધા આવ્યા—મૂર્તિમાન, સુરૂપ કહેવાતા, વરુણનું વપુ ધારણ કરનારાં।

Verse 30

स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि / ब्रह्मर्षिभाविनोर्ऽथस्य विधानाच्च न संशयः

સ્વયંભૂએ તેમને જોઈને વીર્ય ભૂમિ પર પડી ગયું; અને જે અર્થ બ્રહ્મર્ષિભાવ તરફ જવાનું હતું, તે વિધાનવશ જ—એમાં સંશય નથી.

Verse 31

धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च / आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः

પછી પિતામહે તેને હાથોમાં ધારણ કરી, સ્રુવથી ગ્રહણ કરીને, મંત્રસહ આહુતિ આપી; અને જે વહી ગયું હતું તે પણ હોમમાં અર્પણ કર્યું.

Verse 32

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः / तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्

ત્યારબાદ પ્રજાપતિએ સર્વ ભૂતસમૂહને ઉત્પન્ન કર્યો; અને તેના પૂર્વ તેજમાંથી લોકોમાં તૈજસ તત્ત્વ પણ જન્મ્યું.

Verse 33

तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः / आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह

તમસથી થતું ક્ષયત્વ જેમ સત્ત્વમાં છે તેમ રજમાં પણ છે. ત્યારે હુતવાહ અગ્નિએ આજ્યપાત્ર લઈને પોતાનું જ શુક્ર આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યું.

Verse 34

शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः / ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः

શુક્રની આહુતિ થયા પછી, તેમાં જ મહર્ષિઓ પ્રાદુર્ભૂત થયા—દિપ્તિમાન દેહવાળા, પોતાના-પોતાના ગુણપ્રભાવથી પ્રકાશમાન.

Verse 35

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः / हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्

અગ્નિમાં એકવાર શુક્રની આહુતિ થતાં જ, જ્વાળામાંથી ‘કવિ’ ઋષિ નીકળ્યો. હિરણ્યગર્ભે તેને જ્વાળા ભેદીને બહાર આવતો જોયો.

Verse 36

भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः / महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्

તેણે કહ્યું—“તું ભૃગુ છે”; તેથી તે ભૃગુ કહેવાયો. એ જ રીતે મહાદેવ પણ પ્રાદુર્ભૂત થયા અને બ્રહ્માને જોઈને બોલ્યા.

Verse 37

ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो / विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्

હે પ્રભો! પુત્રકામનાથી દીક્ષિત થયેલા મારા માટે, આપના દ્વારા આ જ પ્રથમ જન્મ્યું છે. હે દેવ! આ મારો પુત્ર થાઓ.

Verse 38

तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा / पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्

‘તથાસ્તુ’ કહી સ્વયંભૂ બ્રહ્માની અનુમતિ પામેલા મહાદેવે ત્યારે ભૃગુને પુત્રરૂપે સ્થાપિત કર્યો।

Verse 39

वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः / द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः

તેથી વારુણ ભૃગુઓ ઉત્પન્ન થયા અને તે પ્રભુ જ તેમનો પિતા-સ્વામી થયો. પછી પ્રભુએ બીજી વાર શુક્રને અંગારામાં હવન કર્યો।

Verse 40

अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः / संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्

અંગારામાં અંગિરસના અંગો એકત્ર થઈ ગયા અને ત્યાંથી અંગિરસ પ્રગટ થયો. તેની એ ઉત્પત્તિ જોઈ અગ્નિએ બ્રહ્માને કહ્યું।

Verse 41

रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति / एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः

અગ્નિએ કહ્યું—‘હે બ્રહ્મા, રેતોધા તો હું જ છું; આ બીજું મારું થાઓ.’ ત્યારે બ્રહ્માએ સભાપતિને કહ્યું—‘એવમસ્તુ.’

Verse 42

जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् / षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा

અમે સાંભળ્યું છે કે અગ્નિએ અંગિરસને ગ્રહણ કર્યો; તેથી તેઓ ‘આગ્નેય’ કહેવાયા. લોકકારિ બ્રહ્માએ પછી શુક્ર વિષયે ફરી છ વાર એવું કર્યું।

Verse 43

हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः / मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः

તે હવનકર્મમાં ‘બ્રહ્મા’ પ્રગટ થયા—એવી શ્રુતિ છે. ત્યાં સૌપ્રથમ મરીચિ પ્રાદુર્ભૂત થયા; મરીચિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.

Verse 44

क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः / अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते

તે યજ્ઞમાં ક્રતુ જન્મ્યા; તેથી તેઓ ‘ક્રતુ’ કહેવાયા. ‘હું ત્રીજો છું’ એમ કહેનાર અત્રિ; તેથી અત્રિ નામે કીર્તિત છે.

Verse 45

केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः / केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः

ઘન/સંચિત કેશોથી યુક્ત હોવાથી તેઓ પુલસ્ત્ય તરીકે સ્મૃત છે. અને લાંબા કેશોથી ઉદ્ભવ્યા હોવાથી તેઓ પુલહ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 46

वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् / वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः

વસુઓના મધ્યમાંથી ઉત્પન્ન, સ્વયં વશી અને વસુમાન્—તત્ત્વજ્ઞ બ્રહ્મવાદીઓ તેને ‘વસિષ્ઠ’ કહે છે.

Verse 47

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः / लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

આ રીતે તેઓ બ્રહ્માના માનસપુત્ર—છ મહર્ષિઓ—લોકની સંતતિ વધારનાર છે; જેમના દ્વારા આ પ્રજાઓ વિસ્તરેલી છે.

Verse 48

प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः / अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः

બ્રહ્માના પુત્રો ‘પ્રજાપતિ’ એમ આ રીતે પાઠ થાય છે; એ જ મહર્ષિઓને કેટલાક ‘પિતર’ નામથી પણ કહે છે।

Verse 49

उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः / अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः

ઉત્પન્ન કરાયેલા દેવગણ સાત છે, જે સાત લોકોમાં પ્રસિદ્ધ છે; તેમજ અજેય ગણ પણ સાત છે, જે સપ્તલોકોમાં વિખ્યાત છે।

Verse 50

मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे / पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः

મારીય, ભાર્ગવ તથા અન્ય આંગિરસ; અને પૌલસ્ત્ય, પૌલહ તથા વાસિષ્ઠ—આ બધા પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 51

आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः / एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः

આત્રેય ગણ પણ કહ્યા છે, જે પિતૃલોકને વધારનાર છે; આ સંક્ષેપે પ્રસિદ્ધ છે, પછી અન્ય ત્રણ ગણ છે।

Verse 52

अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः / तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः

અમર્ત, અપ્રકાશ અને જ્યોતિષ્માન—આ પ્રસિદ્ધ છે; તેમનો રાજા દેવ યમ છે, જે યમ-નિયમોથી કલ્મષરહિત છે।

Verse 53

अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः / कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा

હવે પ્રજાઓના અન્ય યતિઓને પણ સાંભળો, હે અપ્રમાદી જનોએ. કશ્યપ, કર્દમ, શેષ, વિક્રાંત અને સુશ્રવા પણ હતા.

Verse 54

बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः / प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः

બહુપુત્ર, કુમાર અને વિવસ્વાન—તે શુચિવ્રત હતો. તેમજ પ્રચેતસ, અરિષ્ટનેમિ અને બહુળ—એ પણ પ્રજાપતિ હતા.

Verse 55

इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः / कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः

આ રીતે આદિથી લઈને અન્ય પણ ઘણા પ્રજેશ્વર હતા. કુશોચ્ચય અને વાલખિલ્ય—એ પરમર્ષિ, સમવેત ઋષિગણ હતા.

Verse 56

मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् / जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः

તેઓ મન જેટલા વેગવાન, સર્વત્ર ગમનશીલ અને સર્વભોગસંપન્ન બન્યા. અને કેટલાક અન્ય ભસ્મમાંથી જન્મ્યા, જેમને બ્રહ્મર્ષિગણ માન્ય ગણે છે.

Verse 57

वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः / नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ

વૈખાનસ મુનિગણ તપ અને શ્રુતિમાં પરાયણ હતા. અને નસ્તોના બે પુત્રો ઉત્પન્ન થયા—રૂપે પ્રશંસિત અશ્વિનીકુમારો.

Verse 58

विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् / अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे

તેઓ જાણે છે કે જન્મ નક્ષત્ર-રજથી તથા તેના નેત્રોના સંચારથી થયો; અને પ્રજાઓના અન્ય પતિઓ તેના કાનમાંથી ઉત્પન્ન થયા.

Verse 59

ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः / अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः

ઋષિઓ તેના રોમકૂપોથી, અને સ્વેદ-મલથી અન્ય ઉત્પન્ન થયા; તેમજ અયન, ઋતુ, માસ, અર્ધમાસ, પક્ષ અને સંધિઓ પ્રગટ થયા.

Verse 60

वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् / रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्

જે સંવત્સર અને અહોરાત્ર છે, તે જ પિત્ત અને દારુણ જ્યોતિ છે; તેને ‘રૌદ્ર’ અને ‘લોહિત’ કહે છે, અને લોહિતને ‘કનક’ પણ માનવામાં આવે છે.

Verse 61

तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः / ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः

તેને ‘તૈજસ’ કહેવામાં આવ્યું છે, અને ધૂમને પશુ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; તેની જ્વાલાઓ રુદ્ર છે, અને આદિત્યો પણ સમૃદ્ધિ પામ્યા.

Verse 62

अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः / आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः

અંગારોથી ઉત્પન્ન થયેલી જ્વાલાઓ દિવ્ય-માનવ બની; હે બ્રહ્મા, આ લોકના આદિભૂત, તું બ્રહ્મમાંથી સંભવેલો છે.

Verse 63

सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् / ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः

તેઓ તેને ‘સર્વકામદ’ કહે છે અને તેવી વાણી ઉચ્ચારે છે. ત્યાં દેવતાઓથી પ્રસન્ન થયેલા બ્રહ્મા દેવગુરુ બન્યા.

Verse 64

इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः / सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः

આ પ્રચેશ્વરો જ સર્વ પ્રજાઓને જનમ આપશે. તેઓ બધા પ્રજાના પતિ (અધિપતિ) હશે અને બધા તપસ્વી પણ હશે.

Verse 65

त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः / त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः

તમારા પ્રસાદથી આ ક્રિયાઓ આ લોકોને ધારણ કરે. તે સદૈવ તમારા વંશને વધારનાર અને તમારા તેજને વિસ્તૃત કરનાર બને.

Verse 66

भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा / वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः

તેઓ બધા વેદવિદ્વાન અને વાણીના સ્વામી બને. તેઓ બધા વેદમંત્રધારી, પ્રજાપતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા બને.

Verse 67

श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि / सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो

તેઓ બ્રહ્મસત્યનો આશ્રય લે અને ભૂમિ પર પરમ તપ આચરે. હે પ્રભુ, અમે બધા અને આ બધા તમારા જ પ્રસવ (સૃષ્ટિ) છીએ.

Verse 68

ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः / मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह

બ્રહ્મ તથા બ્રહ્માગણો, અને સર્વ ચરાચર લોક—દેવો ઋષિઓ સાથે, મરીચિ આદિને અગ્રે રાખી એકત્ર થયા.

Verse 69

अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे / तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये

‘સંતાન થાઓ’ એમ વિચારી તેઓ બોલ્યા, ‘અમે સંતાનની કામના કરીએ છીએ.’ તે યજ્ઞમાં મહાભાગ દેવો અને ઋષિઓ હાજર હતા.

Verse 70

एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः / तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः

આ બધા તારા વંશમાંથી ઉત્પન્ન, સ્થાન-કાળના અભિમાની છે; તેઓ તારા એ જ સ્વરૂપથી આ પ્રજાઓને સ્થાપે.

Verse 71

युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः / ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्

દ્વિજોએ કહ્યું, ‘યુગોના આરંભ અને અંત પણ તેઓ જ સ્થાપે.’ ત્યારે લોકગુરુએ કહ્યું, ‘આને પરમ નિશ્ચય માની ધારણ કરો.’

Verse 72

एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः / भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः

આ જ નિશ્ચય કરીને મેં સૃષ્ટિ કરી છે—કોઈ સંશય નથી. આ મહર્ષિઓ ફરી પણ તમારા વંશમાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે.

Verse 73

तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः

હવે હું મહાત્મા ભૃગુનો વંશ પ્રથમ કીર્તન કરીશ, અને પ્રથમ પ્રજાપતિનું પણ ક્રમસર વિસ્તારે વર્ણન કરીશ।

Verse 74

भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे / हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता

ભૃગુની પત્ની અપ્રતિમ, શુભ અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલી હતી; તે હિરણ્યકશિપુની કન્યા હતી, ‘દિવ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ.

Verse 75

पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी / भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्

પુલોમનની પુત્રી પૌલોમી શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળી હતી; તે દિવ્યાએ ભૃગુથી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 76

देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् / शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः

દેવો અને અસુરોના આચાર્ય, કવિઓમાં શ્રેષ્ઠ ગ્રહ શુક્ર છે; શુક્ર જ સદાય ઉશના કહેવાય છે, તેથી નામથી ‘કાવ્ય’ પણ કહેવાય છે।

Verse 77

पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी / शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्

પિતૃઓની માનસી કન્યા, સોમપાનમાં યશસ્વી ‘ગૌ’ નામની, શુક્રની પત્ની બની અને તેણે ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો।

Verse 78

त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ / तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः

ત્વષ્ટા અને વરત્રી, તેમજ શંડામકાર—એ બંને તેજમાં સૂર્યસમાન અને પ્રભાવમાં બ્રહ્મકલ્પસમાન હતા.

Verse 79

रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः / वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः

રજત, પૃથુરશ્મિ, વિદ્વાન્ય અને બૃહંગિરા—આ બધા વરત્રીના પુત્રો; બ્રહ્મનિષ્ઠ અને દૈત્યોના યાજક હતા.

Verse 80

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् / निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्

ઇજ્યા-ધર્મનો વિનાશ કરવા તેઓ મનુ પાસે આવી યજન કરાવવા લાગ્યા. ધર્મ દૂર થતો જોઈ ઇન્દ્રે મનુને કહ્યું.

Verse 81

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् / श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्

‘આ લોકો દ્વારા જ હું તને યાજનનું ફળ અવશ્ય અપાવીશ.’ ઇન્દ્રનું વચન સાંભળી તેઓ તે દેશમાંથી દૂર થયા.

Verse 82

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् / ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्

તેઓ અદૃશ્ય થયા પછી ઇન્દ્રે અચેત મનુપત્નીને ગ્રહ (રાહુ)ના બંધનમાંથી મુક્ત કરી, ત્યારબાદ તેની પાછળ ગયો.

Verse 83

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु

પછી ઇન્દ્રના વિનાશ માટે પ્રયત્નશીલ તે મુનિઓને ફરી આવ્યા જોયા, દૂષ્ટ ઇન્દ્ર હસી પડ્યો।

Verse 84

ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः / तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह

પછી ક્રોધિત થઈ તેણે વેદીના દક્ષિણ ભાગમાં તેમને દહન કરી નાખ્યા; ત્યાં તેઓ શાલાવૃકો સાથે પીડિત થયા।

Verse 85

शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः / एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा

તેમના મસ્તકો નીચે પડ્યા; ત્યારબાદ તે ખજુરના વૃક્ષ બની ગયા. આ રીતે વરત્રિના પુત્રો પ્રાચીનકালে ઇન્દ્ર દ્વારા નાશ પામ્યા।

Verse 86

जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् / त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्

જયંતીમાં શુક્રની પુત્રી દેવયાની જન્મી; અને ત્વષ્ટાનો મહાન પુત્ર ત્રિશિરા વિશ્વરૂપ પણ થયો।

Verse 87

यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः / विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः

યશોધરામાં, વૈરોચનીમાં, મહાયશસ્વી જન્મ્યો—જે વિશ્વરૂપનો અનુજ અને ‘વિશ્વકર્મા’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 88

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः / दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः

ભૃગુમાંથી ‘ભૃગવ’ નામના બાર દેવપુત્રો જન્મ્યા. પ્રભુ કાવ્યની અનુજા એવી એક દિવ્ય કન્યাও પ્રસૂતા થઈ.

Verse 89

भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा / क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः

ભુવનોભાવન, અંત્ય અને અંત્યાયન; તેમજ ક્રતુ, શુચિ, સ્વમૂર્દ્ધા, વ્યાજ અને વસુદ—આ નામો છે.

Verse 90

प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः / इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः

પ્રભવ અને અવ્યય પણ હતા; અને બારમો ‘અધિપતિ’ તરીકે સ્મરાય છે. આ રીતે યજ્ઞયોગ્ય ભૃગવ દેવો બાર ગણાયા છે.

Verse 91

पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् / व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा

પૌલોમીએ બ્રહ્મનિષ્ઠ, સંયમી દ્વિજ પુત્રને જન્મ આપ્યો. આઠમા મહિને તે ગર્ભને ક્રૂર રાક્ષસે ચીરી નાંખ્યો.

Verse 92

च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः / प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्

ચ્યવનથી તે ‘ચ્યવન’ કહેવાયો અને ચેતનાથી ‘પ્રચેતન’ કહેવાયો. ક્રોધમાં પ્રચેતાઃ ચ્યવને મનુષ્યભક્ષક દૈત્યોને દહન કરી નાંખ્યા.

Verse 93

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः / आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ

તે ભાર્ગવે સુકન્યામાં બે પુત્રોને જનમ આપ્યો—આપ્રવાન અને દધીચ; બંને સાધુજનોએ માન્ય ગણ્યા।

Verse 94

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत / ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी

દધીચથી સરસ્વતીમાં સારસ્વત નામે પુત્ર જન્મ્યો; અને અપ્રવાનની મહાભાગા પત્ની ઋચી નાહુષી હતી।

Verse 95

तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः / और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा

તેણીમાં મહાયશસ્વી ઔર્વ ઋષિ ઊરુ ભેદીને જન્મ્યા; અને ઔર્વના પુત્ર ઋચીક અગ્નિસમાન તેજથી દીપ્ત હતા।

Verse 96

जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत / भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा

ઋચીકની પત્ની સત્યવતીમાં જમદગ્નિ જન્મ્યા; પ્રાચીનકાળે ભૃગુના ચરુ-વિપર્યાસમાં રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ ભાગોના કારણે એવું બન્યું।

Verse 97

जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत / रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्

વૈષ્ણવ અગ્નિના ‘જમન’થી જમદગ્નિ જન્મ્યા; અને રેણુકાથી જમદગ્નિને શક્રતુલ્ય પરાક્રમવાળો પુત્ર થયો।

Verse 98

ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् / ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्

ઊર્વાએ બ્રાહ્મ-ક્ષાત્ર સ્વભાવવાળા, અપરિમિત તેજસ્વી રામને જન્મ આપ્યો. તે ઊર્વાના સો પુત્ર થયા; તેમામાં અગ્રણી જમદગ્નિ હતો.

Verse 99

तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् / ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः

તે ભાર્ગવોમાં પરસ્પરથી હજારો પુત્રો ઉત્પન્ન થયા. ‘ઋષ્યતર’ શાખાઓમાં પણ ઘણા ભાર્ગવો ‘બાહ્ય’ (અન્ય) રૂપે સ્મરાય છે.

Verse 100

वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः / मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः

વત્સ, વિદા, આર્ષ્ટિષેણ, યસ્ક, વૈન્ય અને શૌનક; તેમજ મિત્રીયુ સાતમો—આ બધાં ભાર્ગવોના ‘પક્ષ’ (શાખા-સમૂહ) તરીકે જાણવાં.

Verse 101

शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः / यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः

અગ્નિના ધીમાન પુત્ર અંગિરસનો વંશ સાંભળો; જેના વંશપરંપરામાં ભારદ્વાજો અને ગૌતમો સહિત ઋષિઓ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 102

देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः / सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्

અંગિરસના મુખ્ય દેવસ્વરૂપ પુત્રો તેજસ્વી અને મહાબળવાન હતા; તેમજ સુરূপા, મારીચી, કાર્દમી અને સ્વરાટ પણ (ઉત્પન્ન થયા).

Verse 103

पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः / अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः

પથ્યા અને માનવી કન્યા—અથર્વણની ત્રણ પત્નીઓ હતી. તેમનીમાંથી અથર્વણના વારસ, કુલને ઉદ્ધારનાર પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 104

उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

મહાન તપથી ભાવિત આત્માવાળા સ્વરાટમાંથી તેઓ ઉત્પન્ન થયા. સુરূপાના ગર્ભમાં બૃહસ્પતિ અને ગૌતમ જન્મ્યા.

Verse 105

अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा / धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः

અયાસ્ય, વામદેવ, ઉતથ્ય અને ઉશિતિ—એમ પણ થયા. પથ્યાનો પુત્ર ધૃષ્ણિ હતો અને માનવીમાંથી સંવર્ત્ત જન્મ્યો.

Verse 106

कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः / अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः

અયાસ્યનો પુત્ર કિતવ હતો અને ઉતથ્યમાંથી શરદ્વાન જન્મ્યો. અથોશિજમાંથી દીર્ઘતમા અને વામદેવમાંથી બૃહદુક્થ જન્મ્યો.

Verse 107

धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः / रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः

ધૃષ્ણિનો પુત્ર સુધન્વા હતો અને સુધન્વાનો પુત્ર ઋષભ. જે પ્રસિદ્ધ ઋભુઓ છે, તેઓ દેવરૂપ રથકાર—દિવ્ય શિલ્પી તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 108

बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

બૃહસ્પતિનો પુત્ર ભરદ્વાજ મહાયશસ્વી અને પ્રસિદ્ધ હતો. સ્વરાટે સુરূপાના ગર્ભમાં ગૌતમ અને બૃહસ્પતિને જન્મ આપ્યો.

Verse 109

औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे / आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च

સુરূপાના ગર્ભમાં આંગિરસના ઔરસ પુત્રો જન્મ્યા—આધાર્યાયુ, દનુ, દક્ષ, દમ અને પ્રાણ.

Verse 110

हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश / अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः

તે દસમાં હવિષ્યાંશ, હવિષ્ણુ, ઋત, સત્ય; તેમજ અયાસ્ય, ઉતથ્ય, વામદેવ અને ઔશિજ પણ હતા.

Verse 111

भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः / मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा

ભારદ્વાજ, સાંકૃત્ય, ગર્ગ, કણ્વ, રથીતર; તેમજ મુદગલ, વિષ્ણુવૃદ્ધ, હરિત અને કપિ—આ પણ શાખાઓ છે.

Verse 112

तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा / एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च

તેમજ રૂક્ષભારદ્વાજ, આર્ષભ અને કિતવ પણ છે. આ આંગિરસ વંશની શાખાઓ જાણવી—દસ અને પાંચ, કુલ પંદર.

Verse 113

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः / मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्

અન્ય ઋષિ-પરંપરાઓમાં પણ અનેક આંગિરસ ઋષિઓ પ્રસિદ્ધ ગણાયા છે. હવે હું મરીચિ વિષયક તે ભેદને, ઉત્તમ પુરુષના સંદર્ભે, કહું છું.

Verse 114

यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् / मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया

જેનાં વંશાનુવંશે સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું, તે મરીચિ પ્રજા મેળવવાની ઇચ્છાથી જળને આશ્રય કરવા ઇચ્છી અને ધ્યાનમાં લીન થયો.

Verse 115

पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति / संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः

‘સર્વગુણોથી યુક્ત અને પ્રજાવાન પુત્ર ઉત્પન્ન થાય’ એમ વિચારી, પ્રભુએ તપસ્યાથી પોતાના આત્માને એકાગ્ર કરી પરિપક્વ કર્યો.

Verse 116

आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा / तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः

ત્યારે સર્વ જળરાશિઓ ઉદ્ભવીને વ્યાપી ગઈ. તે જળોમાં પોતાના આત્માને સ્થિર કરીને પ્રભુએ એક સત્તાને ઉત્પન્ન કરી.

Verse 117

पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् / पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्

મરીચિ તપસ્યામાં લીન રહી જળોમાં અતિશય તપ કર્યો અને ‘અરિષ્ટનેમિ’ નામનો અપ્રતિમ પ્રજાપતિ-પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 118

प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः / सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्

પુત્રની ઇચ્છાથી શરીરમાં સ્થિત રહી તેણે પવિત્ર વાણીનું ધ્યાન કર્યું; સાત હજાર વર્ષ પછી તે અનુપમ બન્યો.

Verse 119

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते

કશ્યપ સવિતાની જેમ વિદ્વાન અને તેજમાં બ્રહ્મા સમાન છે; સર્વ મન્વંતરોમાં તે બ્રહ્માના અંશથી જન્મે છે.

Verse 120

कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः / अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते

કન્યાના કારણે દક્ષે અતિશય અપમાન કરતાં પ્રભુ ક્રોધિત થયા; ત્યારે તેમણે ‘કશ્ય’ પીધું—અહીં ‘કશ્ય’ને મદ્ય કહે છે.

Verse 121

हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते / कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः

હાસ્યમાં ‘કશિ’ તરીકે જાણવું, અને વાણી-મનને ‘કશ્યમ્’ કહે છે; ‘કશ્ય’ને વિપ્રોએ મદ્ય માન્યું છે, અને કશ્યપોમાં કશ્યપ જ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 122

कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् / दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्

વાણીમાં ‘કશ’ નામ જે છે તે ક્રૂર અને ઉગ્ર રીતે ઉચ્ચારાય છે; દક્ષના શાપથી ક્રોધિત કશ્યપ તેથી એવો બન્યો.

Verse 123

तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना / तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्

અતએવ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ કશ્યપને આદેશ આપ્યો; ત્યારે પ્રાચેતસ દક્ષે તેને તે કન્યાઓ અર્પણ કરી.

Verse 124

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः / इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्

તેઓ સર્વે બ્રહ્મવાદિનીઓ છે અને સર્વે લોકમાતાઓ છે; જે આ વારુણ પુણ્ય ઋષિસર્ગ જાણે છે તે ધન્ય છે.

Verse 125

आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् / धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

તે દીર્ઘાયુ, પુણ્યવાન અને શુદ્ધ બની શાશ્વત સુખ પામે છે; ધારણ કે શ્રવણ માત્રથી પણ તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.