Adhyaya 18
Diti’s Puṁsavana Vow, Indra’s Intervention, and the Birth of the Maruts
આ અધ્યાયમાં વંશસૂત્ર આગળ વધે છે—અદિતિના પુત્રો (આદિત્યો)ની કેટલીક મુખ્ય શાખાઓ પૂર્ણ કરીને કથા દિતિના દૈત્યવંશ તરફ વળે છે અને યજ્ઞ-રચના તથા ઋષિ-ઉદ્ભવ સાથે જોડાયેલી વંશાવળીને ધર્મ-ભક્તિના કારણ-ફળ સાથે જોડે છે. હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુના શોકથી દિતિ ઇન્દ્રવધ માટે પુત્રપ્રાપ્તિનો સંકલ્પ કરે છે. તેની સેવામાં પ્રસન્ન થયેલા કશ્યપ વૈષ્ણવભાવયુક્ત એક વર્ષનું પુંસવન-વ્રત શુદ્ધ આચારનિયમો સાથે શરતરૂપ વરદાન આપે છે. આત્મરક્ષણના ભયથી ઇન્દ્ર બહારથી દિતિની સેવા કરતો રહી દોષ શોધે છે; સંધ્યાકાળે દિતિથી અજાણતાં મર્યાદાભંગ થતાં ઇન્દ્ર ગર્ભમાં પ્રવેશી ભ્રૂણને પહેલા સાત, પછી ઓગણપચાસ ભાગે ચીરી નાખે છે. વિષ્ણુકૃપાથી તેઓ જીવિત રહી મરુત બની ઇન્દ્રના સહાયક થાય છે. અંતે ઇન્દ્ર પોતાનો અપરાધ સ્વીકારે છે, દિતિ શુદ્ધ થઈ સંતોષ પામે છે, અને શુકદેવ પરિક્ષિતને આગળ પૂછવા આમંત્રણ આપી દેવ-અસુર ધર્મકારણ કથા આગળ વધારે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पृश्निस्तु पत्नी सवितु: सावित्रीं व्याहृतिं त्रयीम् । अग्निहोत्रं पशुं सोमं चातुर्मास्यं महामखान् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—સવિતાની પત્ની પૃશ્નિએ સાવિત્રી, વ્યાહૃતિ અને ત્રયી નામની ત્રણ પુત્રીઓ તથા અગ્નિહોત્ર, પશુ, સોમ, ચાતુર્માસ્ય અને મહાયજ્ઞ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો।
Verse 2
सिद्धिर्भगस्य भार्याङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम् । आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम् ॥ २ ॥
હે રાજન, ભગની પત્ની સિદ્ધિએ મહિમા, વિભુ અને પ્રભુ નામના ત્રણ પુત્રો તથા અત્યંત સુંદર આશિષ્ નામની એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો।
Verse 3
धातु: कुहू: सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रात: पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तर: । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगु: पुन: ॥ ४ ॥
ધાતાની પત્નીઓ કુહૂ, સીનીવાલી, રાકા અને અનુમતિ હતી; તેમનાથી ક્રમે સાયં, દર્શ, પ્રાતઃ અને પૂર્ણમાસ નામના પુત્રો થયા. ત્યારબાદ વિધાતાએ ક્રિયા દેવીમાં પુરીષ્ય નામના પાંચ અગ્નિદેવોને ઉત્પન્ન કર્યા. વરુણની પત્ની ચર્ષણી હતી; તેના ગર્ભમાં બ્રહ્મપુત્ર ભૃગુ ફરી જન્મ્યા।
Verse 4
धातु: कुहू: सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । सायं दर्शमथ प्रात: पूर्णमासमनुक्रमात् ॥ ३ ॥ अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तर: । चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगु: पुन: ॥ ४ ॥
ધાતાની પત્નીઓ કુહૂ, સીનીવાલી, રાકા અને અનુમતિ હતી; તેમનાથી ક્રમે સાયં, દર્શ, પ્રાતઃ અને પૂર્ણમાસ નામના પુત્રો થયા. ત્યારબાદ વિધાતાએ ક્રિયા દેવીમાં પુરીષ્ય નામના પાંચ અગ્નિદેવોને ઉત્પન્ન કર્યા. વરુણની પત્ની ચર્ષણી હતી; તેના ગર્ભમાં બ્રહ્મપુત્ર ભૃગુ ફરી જન્મ્યા।
Verse 5
वाल्मीकिश्च महायोगी वल्मीकादभवत्किल । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च मित्रावरुणयोऋर्षी ॥ ५ ॥
વરুণના રેતસથી મહાયોગી વાલ્મીકી વલ્મીક (ચીંટીના ટેકરા)માંથી જન્મ્યા એમ કહેવાય છે. ભૃગુ અને વાલ્મીકી વર્ણના વિશેષ પુત્રો હતા, જ્યારે અગસ્ત્ય અને વસિષ્ઠ મિત્ત્ર-વરুণ બંનેના સંયુક્ત પુત્ર ઋષિ હતા.
Verse 6
रेत: सिषिचतु: कुम्भे उर्वश्या: सन्निधौ द्रुतम् । रेवत्यां मित्र उत्सर्गमरिष्टं पिप्पलं व्यधात् ॥ ६ ॥
ઉર્વશીના સાન્નિધ્યમાં મિત્ત્ર અને વરુણએ તત્કાળ કુંભમાં રેતસ સ્રવ્યું અને તેને સંભાળ્યું. પછી એ કુંભમાંથી અગસ્ત્ય અને વસિષ્ઠ પ્રગટ થયા; તેમજ રેવતી નામની પત્નીના ગર્ભમાં મિત્ત્રે ઉત્સર્ગ, અરિષ્ટ અને પિપ્પલ—એ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 7
पौलोम्यामिन्द्र आधत्त त्रीन् पुत्रानिति न: श्रुतम् । जयन्तमृषभं तात तृतीयं मीढुषं प्रभु: ॥ ७ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત, અમે સાંભળ્યું છે કે પૌલોમીના ગર્ભમાં દેવરાજ ઇન્દ્રએ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો—જયંત, ઋષભ અને ત્રીજો મીઢુષ।
Verse 8
उरुक्रमस्य देवस्य मायावामनरूपिण: । कीर्तौ पत्न्यां बृहच्छ्लोकस्तस्यासन् सौभगादय: ॥ ८ ॥
બહુવિધ શક્તિઓ ધરાવતા દેવ ઉરુક્રમએ પોતાની જ શક્તિથી વામનરૂપ ધારણ કર્યું. કીર્તિ નામની પત્નીના ગર્ભમાં બૃહચ્છ્લોક નામનો પુત્ર થયો; અને તેને સૌભગ વગેરે અનેક પુત્રો થયા.
Verse 9
तत्कर्मगुणवीर्याणि काश्यपस्य महात्मन: । पश्चाद्वक्ष्यामहेऽदित्यां यथैवावततार ह ॥ ९ ॥
પછી (શ્રીમદ્ ભાગવતના અષ્ટમ સ્કંધમાં) અમે વર્ણન કરીશું કે મહાત્મા કશ્યપના પુત્રરૂપે અદિતિના ગર્ભમાંથી ઉરુક્રમ વામનદેવ કેવી રીતે અવતર્યા, ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોકને કેવી રીતે ઢાંકી દીધું, તેમજ તેમના અદભુત કર્મ, ગુણ અને પરાક્રમ શું હતા।
Verse 10
अथ कश्यपदायादान् दैतेयान् कीर्तयामि ते । यत्र भागवत: श्रीमान् प्रह्रादो बलिरेव च ॥ १० ॥
હવે હું કશ્યપના વંશજ, દિતિના ગર્ભથી જન્મેલા દૈત્યપુત્રોનું વર્ણન કરું છું; આ જ વંશમાં શ્રીમાન્ ભાગવત પ્રહ્લાદ અને બલિ મહારાજ પ્રગટ થયા।
Verse 11
दितेर्द्वावेव दायादौ दैत्यदानववन्दितौ । हिरण्यकशिपुर्नाम हिरण्याक्षश्च कीर्तितौ ॥ ११ ॥
દિતિના ગર્ભમાંથી પ્રથમ બે પુત્રો જન્મ્યા—હિરણ્યકશિપુ અને હિરણ્યાક્ષ. બંને મહાબળવાન હતા અને દૈત્ય-દાનવો દ્વારા પૂજાતા હતા।
Verse 12
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी । जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुर: सुतान् ॥ १२ ॥ संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च । तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥
હિરણ્યકશિપુની પત્ની દાનવી કયાધુ હતી; તે જંભાની પુત્રી હતી. તેણે ક્રમે સંહ્રાદ, પ્રાગનુહ્રાદ, હ્રાદ અને પ્રહ્લાદ એમ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેમની બહેન સિંહિકાએ વિપ્રચિત સાથે લગ્ન કરીને રાહુને જન્મ આપ્યો.
Verse 13
हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी । जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुर: सुतान् ॥ १२ ॥ संह्रादं प्रागनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च । तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३ ॥
હિરણ્યકશિપુની પત્ની દાનવી કયાધુ હતી; તે જંભાની પુત્રી હતી. તેણે ક્રમે સંહ્રાદ, પ્રાગનુહ્રાદ, હ્રાદ અને પ્રહ્લાદ એમ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેમની બહેન સિંહિકાએ વિપ્રચિત સાથે લગ્ન કરીને રાહુને જન્મ આપ્યો.
Verse 14
शिरोऽहरद्यस्य हरिश्चक्रेण पिबतोऽमृतम् । संह्रादस्य कृतिर्भार्यासूत पञ्चजनं तत: ॥ १४ ॥
દેવતાઓમાં છદ્મવેશથી અમૃત પીતા રાહુનું શિર હરિએ પોતાના ચક્રથી કાપી નાખ્યું. સંહ્રાદની પત્ની કૃતિ હતી; કૃતિથી સંહ્રાદને પંચજન નામનો પુત્ર થયો.
Verse 15
ह्रादस्य धमनिर्भार्यासूत वातापिमिल्वलम् । योऽगस्त्याय त्वतिथये पेचे वातापिमिल्वल: ॥ १५ ॥
હ્લાદની પત્ની ધમની હતી. તેના ગર્ભથી વાતાપિ અને ઇલ્વલ નામે બે પુત્ર થયા. જ્યારે અગસ્ત્ય મુનિ ઇલ્વલના અતિથિ બન્યા, ત્યારે ઇલ્વલે મેષરૂપે રહેલા વાતાપિને પકાવી ભોજન રૂપે પીરસ્યો.
Verse 16
अनुह्रादस्य सूर्यायां बाष्कलो महिषस्तथा । विरोचनस्तु प्राह्रादिर्देव्यां तस्याभवद्बलि: ॥ १६ ॥
અનુહ્લાદની પત્ની સૂર્યા હતી. તેના ગર્ભથી બાષ્કલ અને મહિષ નામે બે પુત્ર થયા. પ્રહ્લાદનો એક પુત્ર વિરોચન હતો; વિરોચનની પત્નીના ગર્ભથી બલિ મહારાજ જન્મ્યા.
Verse 17
बाणज्येष्ठं पुत्रशतमशनायां ततोऽभवत् । तस्यानुभावं सुश्लोक्यं पश्चादेवाभिधास्यते ॥ १७ ॥
ત્યારબાદ બલિ મહારાજે અશના ના ગર્ભમાં સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. એ સો પુત્રોમાં રાજા બાણ જેઠ હતો. બલિ મહારાજના અત્યંત પ્રશંસનીય કાર્યોનું વર્ણન આગળ (અષ્ટમ સ્કંધમાં) કરવામાં આવશે.
Verse 18
बाण आराध्य गिरिशं लेभे तद्गणमुख्यताम् । यत्पार्श्वे भगवानास्ते ह्यद्यापि पुरपालक: ॥ १८ ॥
રાજા બાણે ગિરિશ (ભગવાન શિવ) ની આરાધના કરીને તેમના ગણોમાં મુખ્ય સ્થાન મેળવ્યું. આજેય ભગવાન શંકર બાણની બાજુમાં રહી તેની રાજધાનીનું રક્ષણ કરે છે.
Verse 19
मरुतश्च दिते: पुत्राश्चत्वारिंशन्नवाधिका: । त आसन्नप्रजा: सर्वे नीता इन्द्रेण सात्मताम् ॥ १९ ॥
દિતિના ગર્ભમાંથી ઓગણપચાસ મરુત દેવતાઓ પણ જન્મ્યા. એમમાંથી કોઈને સંતાન ન હતું. તેઓ દિતિથી જન્મેલા હોવા છતાં, ઇન્દ્રએ તેમને દેવપદ આપીને પોતાના સમકક્ષ સ્થાન આપ્યું.
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं त आसुरं भावमपोह्यौत्पत्तिकं गुरो । इन्द्रेण प्रापिता: सात्म्यं किं तत्साधु कृतं हि तै: ॥ २० ॥
રાજા પરીક્ષિતે પૂછ્યું: હે ગુરુદેવ! મરુતોએ તેમના જન્મજાત આસુરી ભાવનો ત્યાગ કરીને ઇન્દ્ર સમાન દેવત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું? તેમણે કયું પુણ્ય કાર્ય કર્યું હતું?
Verse 21
इमे श्रद्दधते ब्रह्मन्नृषयो हि मया सह । परिज्ञानाय भगवंस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ २१ ॥
હે બ્રાહ્મણ! હું અને મારી સાથે ઉપસ્થિત આ તમામ ઋષિઓ આ જાણવા માટે અત્યંત આતુર છીએ. તેથી, હે મહાત્મા, કૃપા કરીને અમને તેનું કારણ સમજાવો.
Verse 22
श्रीसूत उवाच तद्विष्णुरातस्य स बादरायणि- र्वचो निशम्यादृतमल्पमर्थवत् । सभाजयन् सन्निभृतेन चेतसा जगाद सत्रायण सर्वदर्शन: ॥ २२ ॥
શ્રી સૂત ગોસ્વામીએ કહ્યું: હે મહર્ષિ શૌનક, મહારાજ પરીક્ષિતના આદરપૂર્ણ, સંક્ષિપ્ત અને અર્થસભર વચનો સાંભળીને, સર્વજ્ઞ શુકદેવ ગોસ્વામીએ પ્રસન્ન ચિત્તે તેમની પ્રશંસા કરી અને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 23
श्रीशुक उवाच हतपुत्रा दिति: शक्रपार्ष्णिग्राहेण विष्णुना । मन्युना शोकदीप्तेन ज्वलन्ती पर्यचिन्तयत् ॥ २३ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: ઇન્દ્રને મદદ કરવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ દિતિના બે પુત્રો (હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુ) નો વધ કર્યો. પુત્રોના મૃત્યુથી શોક અને ક્રોધમાં સળગતી દિતિએ આ પ્રમાણે વિચાર કર્યો.
Verse 24
कदा नु भ्रातृहन्तारमिन्द्रियाराममुल्बणम् । अक्लिन्नहृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम् ॥ २४ ॥
ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિય-તૃપ્તિમાં રચ્યોપચ્યો રહેનારો, અત્યંત ક્રૂર, કઠોર હૃદયનો અને પાપી છે. તેણે ભગવાન વિષ્ણુ દ્વારા મારા પુત્રોનો વધ કરાવ્યો છે. હું તે ભાઈઓના હત્યારાને મારીને ક્યારે સુખેથી સૂઈશ?
Verse 25
कृमिविड्भस्मसंज्ञासीद्यस्येशाभिहितस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ २५ ॥
મૃત્યુ પછી, રાજાઓ અને મહાન નેતાઓના શરીર કીડા, મળ અથવા રાખમાં ફેરવાઈ જાય છે. જો કોઈ આવા શરીરના રક્ષણ માટે ઈર્ષ્યાથી બીજાની હત્યા કરે છે, તો શું તે જીવનના સાચા હિતને જાણે છે? ચોક્કસપણે નહીં, કારણ કે જે અન્ય જીવોની ઈર્ષ્યા કરે છે, તે ચોક્કસપણે નરકમાં જાય છે.
Verse 26
आशासानस्य तस्येदं ध्रुवमुन्नद्धचेतस: । मदशोषक इन्द्रस्य भूयाद्येन सुतो हि मे ॥ २६ ॥
દિતિએ વિચાર્યું: ઇન્દ્ર પોતાના શરીરને શાશ્વત માને છે, અને તેથી તે બેકાબૂ બની ગયો છે. તેથી હું એવો પુત્ર ઈચ્છું છું જે ઈન્દ્રના ગાંડપણને દૂર કરી શકે. મને આમાં મદદ કરવા માટે કોઈ ઉપાય અપનાવવા દો.
Verse 27
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥ भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
આ રીતે વિચારીને [ઇન્દ્રને મારવા માટે પુત્રની ઇચ્છા સાથે], દિતિએ તેના આનંદદાયક વર્તન દ્વારા કશ્યપને સંતુષ્ટ કરવા માટે સતત કાર્ય કરવાનું શરૂ કર્યું. હે રાજા, દિતિ હંમેશા કશ્યપના આદેશોનું પાલન ખૂબ જ વફાદારીપૂર્વક કરતી હતી, જેવી તેમની ઈચ્છા હતી. સેવા, પ્રેમ, નમ્રતા અને સંયમ સાથે, તેના પતિને સંતુષ્ટ કરવા માટે ખૂબ જ મધુરતાથી બોલવામાં આવેલા શબ્દો સાથે, અને સ્મિત અને કટાક્ષ સાથે, દિતિએ તેમના મનને આકર્ષિત કર્યું અને તેને તેના નિયંત્રણમાં લાવ્યું.
Verse 28
इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत्प्रियम् । शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७ ॥ भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितै: । मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणै: ॥ २८ ॥
આ રીતે વિચારીને [ઇન્દ્રને મારવા માટે પુત્રની ઇચ્છા સાથે], દિતિએ તેના આનંદદાયક વર્તન દ્વારા કશ્યપને સંતુષ્ટ કરવા માટે સતત કાર્ય કરવાનું શરૂ કર્યું. હે રાજા, દિતિ હંમેશા કશ્યપના આદેશોનું પાલન ખૂબ જ વફાદારીપૂર્વક કરતી હતી, જેવી તેમની ઈચ્છા હતી. સેવા, પ્રેમ, નમ્રતા અને સંયમ સાથે, તેના પતિને સંતુષ્ટ કરવા માટે ખૂબ જ મધુરતાથી બોલવામાં આવેલા શબ્દો સાથે, અને સ્મિત અને કટાક્ષ સાથે, દિતિએ તેમના મનને આકર્ષિત કર્યું અને તેને તેના નિયંત્રણમાં લાવ્યું.
Verse 29
एवं स्त्रिया जडीभूतो विद्वानपि मनोज्ञया । बाढमित्याह विवशो न तच्चित्रं हि योषिति ॥ २९ ॥
જો કે કશ્યપ મુનિ એક વિદ્વાન પંડિત હતા, તેમ છતાં તેઓ દિતિના કૃત્રિમ વર્તનથી મોહિત થઈ ગયા હતા, જે તેમને તેમના નિયંત્રણમાં લાવ્યા હતા. તેથી તેણે તેની પત્નીને ખાતરી આપી કે તે તેની ઈચ્છાઓ પૂરી કરશે. પતિનું આવું વચન જરાય આશ્ચર્યજનક નથી.
Verse 30
विलोक्यैकान्तभूतानि भूतान्यादौ प्रजापति: । स्त्रियं चक्रे स्वदेहार्धं यया पुंसां मतिर्हृता ॥ ३० ॥
સૃષ્ટિના આરંભે પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ જોયું કે સર્વ જીવો નિરસક્ત છે. પ્રજાવૃદ્ધિ માટે તેણે પુરુષના દેહના શ્રેષ્ઠ અર્ધમાંથી સ્ત્રીની રચના કરી, જેના સ્વભાવથી પુરુષનું મન હરી લેવાય છે.
Verse 31
एवं शुश्रूषितस्तात भगवान् कश्यप: स्त्रिया । प्रहस्य परमप्रीतो दितिमाहाभिनन्द्य च ॥ ३१ ॥
આ રીતે પત્ની દિતીની શুশ્રૂષાથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન કશ્યપ પરમ આનંદિત થયા. તેઓ હસ્યા અને દિતીને અભિનંદન કરીને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 32
श्रीकश्यप उवाच वरं वरय वामोरु प्रीतस्तेऽहमनिन्दिते । स्त्रिया भर्तरि सुप्रीते क: काम इह चागम: ॥ ३२ ॥
શ્રી કશ્યપ બોલ્યા—હે સુંદર જાંઘવાળી, હે નિર્દોષે! તારા વર્તનથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. તું જે વર ઇચ્છે તે માગ. પતિ પ્રસન્ન હોય તો સ્ત્રીને આ લોક કે પરલોકમાં કઈ ઇચ્છા દુર્લભ રહે?
Verse 33
पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानस: सर्वभूतानां वासुदेव: श्रिय: पति: ॥ ३३ ॥ स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितै: । इज्यते भगवान् पुम्भि: स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् ॥ ३४ ॥
સ્ત્રીઓ માટે પતિને જ પરમ દેવતા માનવામાં આવ્યો છે. સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં શ્રીલક્ષ્મીપતિ વાસુદેવ નિવાસ કરે છે. કર્મકાંડી લોકો દેવતાઓના વિવિધ નામ-રૂપોથી એ જ ભગવાનની પૂજા કરે છે; તેમ જ સ્ત્રીઓ પતિ-રૂપે ભગવાનની આરાધના કરે છે.
Verse 34
पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानस: सर्वभूतानां वासुदेव: श्रिय: पति: ॥ ३३ ॥ स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितै: । इज्यते भगवान् पुम्भि: स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक् ॥ ३४ ॥
સ્ત્રીઓ માટે પતિને જ પરમ દેવતા માનવામાં આવ્યો છે. સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં શ્રીલક્ષ્મીપતિ વાસુદેવ નિવાસ કરે છે. કર્મકાંડી લોકો દેવતાઓના વિવિધ નામ-રૂપોથી એ જ ભગવાનની પૂજા કરે છે; તેમ જ સ્ત્રીઓ પતિ-રૂપે ભગવાનની આરાધના કરે છે.
Verse 35
तस्मात्पतिव्रता नार्य: श्रेयस्कामा: सुमध्यमे । यजन्तेऽनन्यभावेन पतिमात्मानमीश्वरम् ॥ ३५ ॥
અતએવ, હે સુમધ્યમે, શ્રેય ઇચ્છતી પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ પતિની આજ્ઞામાં રહે અને અનન્ય ભાવથી પતિને વાસુદેવના પ્રતિનિધિ માની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે।
Verse 36
सोऽहं त्वयार्चितो भद्रे ईदृग्भावेन भक्तित: । तं ते सम्पादये काममसतीनां सुदुर्लभम् ॥ ३६ ॥
હે ભદ્રે, તું મને પરમેશ્વરના પ્રતિનિધિ માની જે ભક્તિભાવથી પૂજ્યું છે, તેથી હું પ્રસન્ન છું; તેથી અસતી સ્ત્રીઓને અતિ દુર્લભ એવી તારી ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરીશ।
Verse 37
दितिरुवाच वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रमिन्द्रहणं वृणे । अमृत्युं मृतपुत्राहं येन मे घातितौ सुतौ ॥ ३७ ॥
દિતીએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન, હે વરદ! હું પુત્રહારી છું. જો તમે વર આપો તો હું ઇન્દ્રને મારનાર અમર પુત્ર માગું છું; કારણ કે વિષ્ણુની સહાયથી ઇન્દ્રએ મારા બે પુત્રોને મારી નાખ્યા છે।
Verse 38
निशम्य तद्वचो विप्रो विमना: पर्यतप्यत । अहो अधर्म: सुमहानद्य मे समुपस्थित: ॥ ३८ ॥
દિતીના વચન સાંભળી કશ્યપ મુનિ અત્યંત વ્યથિત અને ખિન્ન થયા. તેમણે વિલાપ કર્યો—“અહો! આજે મારી સામે ઇન્દ્રવધ જેવો મહાન અધર્મ આવી ઊભો થયો છે।”
Verse 39
अहो अर्थेन्द्रियारामो योषिन्मय्येह मायया । गृहीतचेता: कृपण: पतिष्ये नरके ध्रुवम् ॥ ३९ ॥
કશ્યપ મુનિએ મનમાં વિચાર્યું—“અહો! હું ધન અને ઇન્દ્રિયસુખમાં આસક્ત થયો છું. આ તક લઈને ભગવાનની માયાએ સ્ત્રીરૂપે (મારી પત્નીરૂપે) મારું ચિત્ત બાંધી લીધું છે. તેથી હું નિશ્ચિત જ કૃપણ છું અને અવશ્ય નરક તરફ પડીશ।”
Verse 40
कोऽतिक्रमोऽनुवर्तन्त्या: स्वभावमिह योषित: । धिङ्मां बताबुधं स्वार्थे यदहं त्वजितेन्द्रिय: ॥ ४० ॥
આ સ્ત્રી તો તેના સ્વભાવને અનુસરી છે, તેથી તેનો કોઈ દોષ નથી. પરંતુ અરે! મને ધિક્કાર છે કે હું અજ્ઞાની રહ્યો અને ઇન્દ્રિયોને વશ ન કરી શક્યો, જેથી મારું હિત શેમાં છે તે હું જાણી ન શક્યો.
Verse 41
शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् । हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टितम् ॥ ४१ ॥
સ્ત્રીનું મુખ શરદ ઋતુના કમળ જેવું સુંદર હોય છે અને વાણી કાને અમૃત સમાન લાગે છે, પરંતુ તેનું હૃદય અસ્ત્રાની ધાર જેવું તીક્ષ્ણ હોય છે. આવા સંજોગોમાં સ્ત્રીના ચરિત્રને કોણ જાણી શકે?
Verse 42
न हि कश्चित्प्रिय: स्त्रीणामञ्जसा स्वाशिषात्मनाम् । पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्त्यर्थे घातयन्ति च ॥ ४२ ॥
પોતાના સ્વાર્થ માટે સ્ત્રીઓ પુરુષો સાથે એવો વ્યવહાર કરે છે જાણે તેઓ અત્યંત પ્રિય હોય, પરંતુ વાસ્તવમાં તેમને કોઈ પ્રિય હોતું નથી. પોતાના સ્વાર્થ ખાતર તેઓ પતિ, પુત્ર કે ભાઈને પણ મારી શકે છે અથવા મરાવી શકે છે.
Verse 43
प्रतिश्रुतं ददामीति वचस्तन्न मृषा भवेत् । वधं नार्हति चेन्द्रोऽपि तत्रेदमुपकल्पते ॥ ४३ ॥
મેં વરદાન આપવાનું વચન આપ્યું છે, તે મિથ્યા ન હોઈ શકે. પરંતુ ઇન્દ્રનો વધ કરવો પણ યોગ્ય નથી. આ સંજોગોમાં, મેં આ ઉપાય વિચાર્યો છે.
Verse 44
इति सञ्चिन्त्य भगवान्मारीच: कुरुनन्दन । उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगर्हयन् ॥ ४४ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે કુરુનંદન! આવો વિચાર કરીને ભગવાન કશ્યપ મુનિ થોડા ક્રોધિત થયા અને પોતાની નિંદા કરતા દિતિને આ પ્રમાણે કહ્યું.
Verse 45
श्रीकश्यप उवाच पुत्रस्ते भविता भद्रे इन्द्रहादेवबान्धव: । संवत्सरं व्रतमिदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥ ४५ ॥
શ્રીકશ્યપ બોલ્યા—હે ભદ્રે, જો તું મારી આજ્ઞા મુજબ આ વ્રત એક વર્ષ સુધી નિષ્ઠાપૂર્વક ધારણ કરીશ, તો ઇન્દ્રનો વધ કરી શકે એવો પુત્ર તને થશે; પરંતુ વૈષ્ણવ નિયમોના આ વ્રતથી ભટકીશ તો ઇન્દ્રને અનુકૂળ દેવબંધુ પુત્ર થશે।
Verse 46
दितिरुवाच धारयिष्ये व्रतं ब्रह्मन्ब्रूहि कार्याणि यानि मे । यानि चेह निषिद्धानि न व्रतं घ्नन्ति यान्युत ॥ ४६ ॥
દિતિ બોલી—હે બ્રાહ્મણ, હું આ વ્રત અવશ્ય ધારણ કરીશ. મને શું કરવું, શું નિષિદ્ધ છે, અને કઈ બાબતો વ્રતને ભંગ કરતી નથી—આ બધું સ્પષ્ટ રીતે કહો।
Verse 47
श्रीकश्यप उवाच न हिंस्याद्भूतजातानि न शपेन्नानृतं वदेत् । न छिन्द्यान्नखरोमाणि न स्पृशेद्यदमङ्गलम् ॥ ४७ ॥
શ્રીકશ્યપ બોલ્યા—હે ભદ્રે, આ વ્રતના પાલન માટે કોઈપણ પ્રાણીની હિંસા ન કર. કોઈને શાપ ન આપ, અસત્ય ન બોલ. નખ અને વાળ ન કાપ, અને ખોપરી-હાડકાં જેવી અપવિત્ર અમંગળ વસ્તુઓને સ્પર્શ ન કર।
Verse 48
नाप्सु स्नायान्न कुप्येत न सम्भाषेत दुर्जनै: । न वसीताधौतवास: स्रजं च विधृतां क्वचित् ॥ ४८ ॥
શ્રીકશ્યપ બોલ્યા—હે ભદ્રે, સ્નાન કરતી વખતે પાણીમાં અંદર સુધી ન ઉતર. ક્રોધ ન કર. દુર્જનો સાથે વાતચીત ન કર અને સંગ ન કર. બરાબર ન ધોયેલા કપડાં ન પહેર, અને પહેલેથી પહેરેલી માળા ક્યારેય ન ધારણ કર।
Verse 49
नोच्छिष्टं चण्डिकान्नं च सामिषं वृषलाहृतम् । भुञ्जीतोदक्यया दृष्टं पिबेन्नाञ्जलिना त्वप: ॥ ४९ ॥
ઉચ્છિષ્ટ (જूठું) અન્ન ન ખાવું, ચંડિકા (કાળી/દુર્ગા)ને અર્પિત અન્ન ન ખાવું, માંસ-માછલીથી દૂષિત ભોજન ન લેવું. શૂદ્ર દ્વારા લાવેલું/સ્પર્શેલું તથા રજસ્વલા સ્ત્રી દ્વારા જોવાયેલું અન્ન ન ખાવું. અને બંને હથેળી જોડીને અંજલિથી પાણી ન પીવું।
Verse 50
नोच्छिष्टास्पृष्टसलिला सन्ध्यायां मुक्तमूर्धजा । अनर्चितासंयतवाक्नासंवीता बहिश्चरेत् ॥ ५० ॥
ભોજન પછી મોં, હાથ અને પગ ધોયા વિના બહાર ન જવું. સંધ્યાકાળે અથવા ખુલ્લા વાળ સાથે બહાર ન નીકળવું; અલંકાર/સજાવટ વિના, અસંયત વાણીથી અને યોગ્ય આવરણ વિના બહાર ફરવું નહીં.
Verse 51
नाधौतपादाप्रयता नार्द्रपादा उदक्शिरा: । शयीत नापराङ्नान्यैर्न नग्ना न च सन्ध्ययो: ॥ ५१ ॥
બન્ને પગ ધોયા વિના અને શુદ્ધ થયા વિના સૂવું નહીં; ભીના પગ સાથે પણ સૂવું નહીં; માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ રાખીને પણ ન સૂવું. નગ્ન થઈને, અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે, તથા સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત સમયે પણ સૂવું નહીં.
Verse 52
धौतवासा शुचिर्नित्यं सर्वमङ्गलसंयुता । पूजयेत्प्रातराशात्प्राग्गोविप्राञ् श्रियमच्युतम् ॥ ५२ ॥
ધોયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરીને, નિત્ય શુચિ રહી, હળદર-ચંદન વગેરે મંગલ દ્રવ્યો વડે શોભિત થઈ, નાસ્તા પહેલાં ગાયો, બ્રાહ્મણો, શ્રીલક્ષ્મીદેવી અને અચ્યુત પરમ પુરુષની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 53
स्त्रियो वीरवतीश्चार्चेत्स्रग्गन्धबलिमण्डनै: । पतिं चार्च्योपतिष्ठेत ध्यायेत्कोष्ठगतं च तम् ॥ ५३ ॥
ફૂલમાળા, ચંદન, આભૂષણ વગેરે ઉપચારોથી, આ વ્રત પાળનારી સ્ત્રીએ પુત્રવતી અને પતિજીવિત સ્ત્રીઓની પૂજા કરવી. ગર્ભવતી પત્નીએ પતિની પૂજા કરીને પ્રાર્થના કરવી અને તે જ પોતાના ગર્ભમાં સ્થિત છે એમ ધ્યાન કરવું.
Verse 54
सांवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम् । धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्रहा भविता सुत: ॥ ५४ ॥
કશ્યપ મુનિ બોલ્યા—જો તું ‘પુંસવન’ નામનું આ વ્રત શ્રદ્ધાથી ઓછામાં ઓછું એક વર્ષ નિર્વિઘ્ન રીતે પાળશે, તો તારો પુત્ર ઇન્દ્રનો વધ કરનાર બનશે; પરંતુ વ્રતમાં ખામી રહે તો તે ઇન્દ્રનો મિત્ર બનશે.
Verse 55
बाढमित्यभ्युपेत्याथ दिती राजन्महामना: । कश्यपाद् गर्भमाधत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा ॥ ५५ ॥
હે રાજા પરિક્ષિત! દિતીએ “હા” કહી કશ્યપના ઉપદેશ મુજબ પુṁસવન શુદ્ધિ-વ્રત સ્વીકાર્યું. મહાન આનંદથી તેણે કશ્યપથી ગર્ભ ધારણ કર્યો અને શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રતનું પાલન શરૂ કર્યું.
Verse 56
मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद । शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्यचरत्कवि: ॥ ५६ ॥
હે માનદ રાજા! ઇન્દ્રે પોતાની માસી દિતીનો અભિપ્રાય જાણી પોતાના સ્વાર્થ માટે યુક્તિ રચી. આશ્રમમાં રહેલી દિતીની સેવા-શુશ્રૂષામાં તે લાગી ગયો.
Verse 57
नित्यं वनात्सुमनस: फलमूलसमित्कुशान् । पत्राङ्कुरमृदोऽपश्च काले काल उपाहरत् ॥ ५७ ॥
તે દરરોજ વનમાંથી સુગંધિત ફૂલો, ફળો, મૂળ, યજ્ઞ માટે સમિધા અને કુશ લાવતો. સમયસર તે પાંદડા, કૂંપળ, માટી અને પાણી પણ બરાબર સમયે પહોંચાડતો.
Verse 58
एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप । प्रेप्सु: पर्यचरज्जिह्मो मृगहेव मृगाकृति: ॥ ५८ ॥
હે નૃપ પરિક્ષિત! જેમ હરણનો શિકારી હરણચામડી ઓઢીને હરણ જેવો બની જાય છે, તેમ દિતીપુત્રોનો આંતરિક શત્રુ ઇન્દ્ર બહારથી મિત્ર બની દિતીની ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક સેવા કરતો રહ્યો. વ્રતમાં કોઈ છિદ્ર મળતાં જ તેને ભંગ કરવા તે ઇચ્છતો હતો, તેથી અજાણ રહેવા માટે અત્યંત સાવધ રહ્યો.
Verse 59
नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परोऽथ महीपते । चिन्तां तीव्रां गत: शक्र: केन मे स्याच्छिवं त्विह ॥ ५९ ॥
હે મહીપતે! વ્રતમાં કોઈ છિદ્ર ન મળતાં શક્ર ઇન્દ્ર ઘોર ચિંતામાં પડ્યો અને વિચારી રહ્યો—“અહીં મારું કલ્યાણ કેવી રીતે થશે?”
Verse 60
एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्शिता । अस्पृष्टवार्यधौताङ्घ्रि: सुष्वाप विधिमोहिता ॥ ६० ॥
વ્રતના કડક પાલનને કારણે દુર્બળ થયેલી દિતિ એકવાર ભોજન કર્યા પછી હાથ-પગ ધોયા વિના સંધ્યા સમયે સૂઈ ગઈ.
Verse 61
लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतस: । दिते: प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥ ६१ ॥
આ તકનો લાભ લઈ યોગેશ્વર ઈન્દ્રએ યોગમાયા દ્વારા ગાઢ નિદ્રામાં રહેલી દિતિના ઉદરમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 62
चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् । रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुन: ॥ ६२ ॥
ઈન્દ્રએ પોતાના વજ્રથી તે સુવર્ણ સમાન તેજસ્વી ગર્ભના સાત ટુકડા કરી નાખ્યા. જ્યારે તેઓ રડવા લાગ્યા, ત્યારે 'રડશો નહીં' એમ કહીને તેમણે દરેક ટુકડાના ફરીથી સાત ભાગ કર્યા.
Verse 63
तमूचु: पाट्यमानास्ते सर्वे प्राञ्जलयो नृप । किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव ॥ ६३ ॥
હે રાજન! કપાતા હોવા છતાં તેમણે હાથ જોડીને ઈન્દ્રને કહ્યું, 'હે ઈન્દ્ર! અમે તમારા ભાઈઓ મરુત છીએ. તમે અમને શા માટે મારવા ઈચ્છો છો?'
Verse 64
मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिक: । अनन्यभावान् पार्षदानात्मनो मरुतां गणान् ॥ ६४ ॥
જ્યારે ઈન્દ્રએ જોયું કે તેઓ તેમના અનન્ય ભક્ત છે, ત્યારે તેમણે કહ્યું: 'હે ભાઈઓ! ડરશો નહીં.' અને તેમણે તે મરુતગણોને પોતાના પાર્ષદ બનાવી લીધા.
Verse 65
न ममार दितेर्गर्भ: श्रीनिवासानुकम्पया । बहुधा कुलिशक्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान् ॥ ६५ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજા પરિક્ષિત! અશ્વત્થામાના બ્રહ્માસ્ત્રથી તું દગ્ધ થયો હતો, પરંતુ તારી માતાના ગર્ભમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રવેશ્યા તેથી તું બચી ગયો. એ જ રીતે દિતીનો એક ગર્ભ ઇન્દ્રના વજ્રથી ઓગણપચાસ ભાગે ચીરાયો છતાં શ્રીનિવાસ પરમેશ્વરની કૃપાથી બધા જ રક્ષાયા।
Verse 66
सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चित: ॥ ६६ ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपा: कृता: ॥ ६७ ॥
આદિ-પુરુષ પરમેશ્વરની એક વાર પણ ઉપાસના કરનાર વૈકુંઠને પામે છે અને વિષ્ણુસમાન દૈવી સ્વરૂપ મેળવે છે. દિતીએ મહાવ્રત ધારણ કરીને લગભગ એક વર્ષ ભગવાન હરિની આરાધના કરી. એ તપોબળથી જ ઓગણપચાસ મરુત જન્મ્યા.
Verse 67
सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चित: ॥ ६६ ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपा: कृता: ॥ ६७ ॥
ઇન્દ્ર સાથે જોડાઈને તે ઓગણપચાસ મરુત દેવતુલ્ય બન્યા. ભગવાન હરિએ તેમનો માતૃદોષ દૂર કર્યો, તેથી તેઓ સોમપાન કરનાર દેવગણમાં ગણાયા. એટલે દિતીના ગર્ભથી જન્મ્યા હોવા છતાં પરમેશ્વરની કૃપાથી દેવસમાન થયા—એમાં આશ્ચર્ય શું?
Verse 68
दितिरुत्थाय ददृशे कुमाराननलप्रभान् । इन्द्रेण सहितान् देवी पर्यतुष्यदनिन्दिता ॥ ६८ ॥
પરમેશ્વરની ઉપાસનાથી દિતી સંપૂર્ણ શુદ્ધ થઈ. શય્યા પરથી ઊઠીને તેણે ઇન્દ્ર સાથે પોતાના ઓગણપચાસ પુત્રોને જોયા. તેઓ બધા અગ્નિ સમા તેજસ્વી હતા અને ઇન્દ્ર સાથે મિત્રભાવમાં હતા; આ જોઈ નિર્દોષ દેવી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ.
Verse 69
अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् । अपत्यमिच्छन्त्यचरं व्रतमेतत्सुदुष्करम् ॥ ६९ ॥
પછી દિતીએ ઇન્દ્રને કહ્યું—પુત્ર! હું આદિત્યો માટે ભયજનક હતી. તમારાં બાર આદિત્યોને સંહાર કરનાર પુત્ર મેળવવાની ઇચ્છાથી જ મેં આ અત્યંત દુષ્કર વ્રત આચર્યું હતું.
Verse 70
एक: सङ्कल्पित: पुत्र: सप्त सप्ताभवन् कथम् । यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा ॥ ७० ॥
મેં માત્ર એક પુત્ર માટે પ્રાર્થના કરી હતી, પરંતુ હવે હું જોઉં છું કે અહીં ઓગણપચાસ છે. આ કેવી રીતે બન્યું? હે પુત્ર ઇન્દ્ર, જો તું જાણતો હોય, તો મને સત્ય કહે. જૂઠું બોલવાનો પ્રયત્ન ન કર.
Verse 71
इन्द्र उवाच अम्ब तेऽहं व्यवसितमुपधार्यागतोऽन्तिकम् । लब्धान्तरोऽच्छिदं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्मदृक् ॥ ७१ ॥
ઇન્દ્રએ જવાબ આપ્યો: હે માતા, હું સ્વાર્થથી અંધ બની ગયો હોવાથી, મેં ધર્મની દ્રષ્ટિ ગુમાવી દીધી હતી. જ્યારે મને સમજાયું કે તમે આધ્યાত্মિક જીવનમાં એક મહાન વ્રતનું પાલન કરી રહ્યા છો, ત્યારે હું તમારામાં કોઈ દોષ શોધવા માંગતો હતો. જ્યારે મને આવો દોષ મળ્યો, ત્યારે મેં તમારા ગર્ભમાં પ્રવેશ કર્યો અને ગર્ભના ટુકડા કરી નાખ્યા.
Verse 72
कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारका: । तेऽपि चैकैकशो वृक्णा: सप्तधा नापि मम्रिरे ॥ ७२ ॥
પહેલાં મેં ગર્ભમાં રહેલા બાળકને સાત ટુકડાઓમાં કાપ્યું, જે સાત બાળકો બની ગયા. પછી મેં દરેક બાળકને ફરીથી સાત ટુકડાઓમાં કાપ્યું. જોકે, પરમ ભગવાનની કૃપાથી, તેમાંથી કોઈ પણ મૃત્યુ પામ્યું નહીં.
Verse 73
ततस्तत्परमाश्चर्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया । महापुरुषपूजाया: सिद्धि: काप्यानुषङ्गिणी ॥ ७३ ॥
હે માતા, જ્યારે મેં જોયું કે બધા ઓગણપચાસ પુત્રો જીવિત છે, ત્યારે હું ચોક્કસપણે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો. મેં નક્કી કર્યું કે આ ભગવાન વિષ્ણુની પૂજામાં તમારી નિયમિત ભક્તિ સેવાનું ગૌણ પરિણામ હતું.
Verse 74
आराधनं भगवत ईहमाना निराशिष: । ये तु नेच्छन्त्यपि परं ते स्वार्थकुशला: स्मृता: ॥ ७४ ॥
જો કે જેઓ માત્ર પરમ ભગવાનની પૂજા કરવામાં રસ ધરાવે છે તેઓ ભગવાન પાસેથી કોઈ ભૌતિક વસ્તુની ઈચ્છા રાખતા નથી અને મોક્ષ પણ ઈચ્છતા નથી, છતાં ભગવાન કૃષ્ણ તેમની બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે.
Verse 75
आराध्यात्मप्रदं देवं स्वात्मानं जगदीश्वरम् । को वृणीत गुणस्पर्शं बुध: स्यान्नरकेऽपि यत् ॥ ७५ ॥
ભક્તોને પોતાને જ અર્પે તે જગદીશ્વર દેવ આરાધ્ય છે. એવા પ્રિયતમ પ્રભુની સેવા કરનાર બુદ્ધિમાન મનુષ્ય નરકમાં પણ મળતા ગુણસ્પર્શી ભૌતિક સુખને કેમ ઇચ્છે?
Verse 76
तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि । क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थित: ॥ ७६ ॥
હે માતા, હે મહીયસી, હું મૂર્ખ અને દુર્જન છું; મારા અપરાધો ક્ષમા કરશો. તમારી ભક્તિના કારણે તમારા ગર્ભના પુત્રો અક્ષત જન્મ્યા—શત્રુભાવથી મેં તેમને કાપ્યા છતાં તેઓ મર્યા નહીં.
Verse 77
श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञात: शुद्धभावेन तुष्टया । मरुद्भि: सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभु: ॥ ७७ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—ઇન્દ્રના શુદ્ધ ભાવવાળા વર્તનથી દિતિ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અને તેણે અનુમતિ આપી. ત્યારબાદ ઇન્દ્રે મરુતો સાથે કાકી/માસીને વારંવાર નમસ્કાર કરી સ્વર્ગલોક ગયો.
Verse 78
एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूय: कथयामि ते ॥ ७८ ॥
પ્રિય રાજા પરીક્ષિત, તમે જે પૂછ્યું—ખાસ કરીને મરુતોના જન્મની આ શુદ્ધ અને મંગલ કથા—તે મેં યથાશક્તિ કહી છે. હવે તમે વધુ પૂછો; હું આગળ પણ સમજાવીશ.
Frequently Asked Questions
In this chapter, the Maruts are the living beings born from Diti’s embryo after Indra splits it into seven parts and then each part into seven again, yielding forty-nine. Although the act is violent, the text emphasizes poṣaṇa: by the Supreme Lord’s mercy, none die, and they become Indra’s brothers and devoted associates, illustrating how divine protection can transform a threatened birth into a cosmic function.
Diti sought an “immortal son” to kill Indra, motivated by grief and anger over her slain sons. Kaśyapa, bound by his promise yet concerned about the sin of Indra’s death, prescribed a one-year vow aligned with Vaiṣṇava purity rules: if followed without deviation, the son would be capable of killing Indra; if broken, the son would become favorable to Indra. The condition reframes the boon through dharma and devotional discipline.
Indra served Diti carefully to find a lapse in her strict vrata. The fault occurred when Diti, weakened by austerity, neglected to wash her mouth, hands, and feet after eating and fell asleep during the evening twilight (sandhyā). Indra then used yogic powers to enter her womb while she slept, showing the narrative’s tension between political fear and religious observance.
Indra embodies a deva’s administrative anxiety and moral vulnerability: he prioritizes self-preservation and uses deception to prevent a rival’s birth, yet later confesses and seeks forgiveness when he realizes the embryo survives by Viṣṇu’s grace. The text uses his arc to teach that dharma without devotion can degrade into expediency, while recognition of divine agency can lead to humility and reconciliation.
Śukadeva explicitly attributes survival to the Supreme Lord’s mercy, paralleling Parīkṣit’s own rescue in the womb by Kṛṣṇa. The lesson is poṣaṇa: Bhagavān protects life and purpose even amid violence and error, and devotional worship (even performed with mixed motives) generates purifying strength that can override destructive intent.