Adhyaya 7
Kūrma Supports Mandara; Hālahala Appears; Śiva Becomes Nīlakaṇṭha
અમૃત માટે દેવો–અસુરો મળીને વાસુકિને મથન-દોરી બનાવી મંદર પર્વતને સમુદ્રમાં મથાવે છે. શુભતાના વિવાદમાં દૈત્યો સર્પનો ‘આગળનો ભાગ’ માંગે છે, પરંતુ અજિત વિષ્ણુ મૌન રહી પૂંછડી પકડી તેમની ગણતરી ઉલટી કરે છે. આધાર ન મળતાં મંદર ડૂબવા લાગે ત્યારે પ્રભુ કૂર્માવતાર ધારણ કરી પોતાની પીઠ પર પર્વત ધારણ કરીને મથનને ફરી ગતિ આપે છે. સત્ત્વ–રજ–તમ ગુણોથી દેવો, અસુરો અને વાસુકિમાં પ્રવેશ કરી બળ આપે છે અને સહસ્ર ભુજાઓથી ઉપરથી મંદરને સ્થિર રાખે છે. પ્રથમ અમૃત નહીં, ભયંકર હાલાહલ વિષ પ્રગટ થઈ લોકોમાં ફેલાય છે. ભીત દેવો કૈલાસે સદાશિવની શરણ જાય છે; પ્રજાપતિઓ સ્તુતિ કરીને શિવનું વિશ્વરૂપ અને પરાત્પરત્વ વર્ણવે છે. કરુણા અને રક્ષણધર્મથી, સતીની સંમતિ લઈને શિવ વિષ પી લે છે; કંઠ નીલો થાય—નીલકંઠ, અને આગળના શુભ પ્રાગટ્યો માટે ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે કુરુશ્રેષ્ઠ! દેવો અને દૈત્યો અમૃતમાં ભાગ આપવાનો વચન આપી નાગરાજ વાસુકિને બોલાવ્યા. તેમણે તેને મન્દર પર્વત પર વાળી દોરી બનાવી આનંદથી ક્ષીરસાગરનું મંથન શરૂ કર્યું.
Verse 2
हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥
અજિત ભગવાન હરિએ સર્પના આગળના ભાગને પહેલાં પકડી લીધો; પછી દેવતાઓ તેમના પાછળ થયા।
Verse 3
तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥
દૈત્યપતિઓએ મહાપુરુષની આ વ્યવસ્થા સ્વીકારી નહીં. તેમણે કહ્યું—‘સર્પની અમંગળ પૂંછડી અમે નહીં પકડીયે; શુભ અને ગૌરવશાળી આગળનો ભાગ જ પકડીશું.’ વેદાધ્યયન-શ્રવણમાં નિપુણ અને જન્મ-કર્મથી પ્રસિદ્ધ હોવાનો બહાનો કરીને તેમણે અગ્રભાગ માગ્યો.
Verse 4
इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥
આ રીતે દૈત્યો મૌન રહી દેવતાઓની ઇચ્છાનો વિરોધ કરતા રહ્યા. તેમની ભાવના સમજી પુરુષોત્તમ ભગવાન સ્મિત કર્યા. કોઈ ચર્ચા વિના તેમણે અગ્રભાગ છોડીને સર્પની પૂંછડી પકડી લીધી, અને દેવતાઓ તેમના પાછળ થયા.
Verse 5
कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥
આ રીતે સર્પને પકડવાના સ્થાનનો વિભાગ કરીને કશ્યપનંદન દેવો અને દાનવો અમૃત માટે ક્ષીરસાગરનું મંથન કરવા લાગ્યા.
Verse 6
मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥
હે પાંડુનંદન! ક્ષીરસાગરમાં મંથનદંડ તરીકે મન્દર પર્વત વપરાતાં આધાર ન હોવાથી, દેવ-દાનવો બળથી ધારણ કરતાં છતાં તે ભારથી પાણીમાં ડૂબી ગયો.
Verse 7
ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥
અતિ પ્રબળ દૈવી શક્તિથી પર્વત ડૂબી જતાં દેવો અને દાનવો અત્યંત નિરાશ થયા; તેમનું પરાક્રમ નિષ્ફળ લાગ્યું અને મુખકાંતિ મલિન થઈ ગઈ.
Verse 8
विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥
અપરિમિત પરાક્રમી અને અચ્યૂત સંકલ્પવાળા પરમેશ્વરે તે વિઘ્નજનક સ્થિતિ જોઈ અદ્ભુત વિશાળ કચ્છપરૂપ ધારણ કર્યું, જળમાં પ્રવેશ કરીને મહાન મન્દર પર્વતને ઉઠાવ્યો.
Verse 9
तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन: समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन- प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥
મન્દર પર્વત ઊઠેલો જોઈ દેવો અને દાનવો ફરી મંથન કરવા ઉત્સાહિત થયા. તે પર્વત લાખ યોજન વિસ્તૃત એવા મહાકચ્છપની પીઠ પર, જાણે એક વિશાળ દ્વીપ હોય તેમ સ્થિર રહ્યો.
Verse 10
सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥
હે રાજન, દેવો અને અસુરોએ ભુજબળથી મન્દર પર્વતને અદ્ભુત કચ્છપ-રૂપ પ્રભુની પીઠ પર ફેરવ્યો. તે આદિ-કચ્છપે આ ફરવાનું જાણે પોતાના અંગ ખંજવાળવા સમાન માની પરમ સુખ અનુભવ્યું.
Verse 11
तथासुरानाविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु- र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥
ત્યારબાદ ભગવાન વિષ્ણુ અસુરોમાં રજોગુણરૂપે, દેવોમાં સત્ત્વગુણરૂપે અને નાગેન્દ્ર વાસુકીમાં તમોગુણરૂપે પ્રવેશ કરીને તેમની શક્તિ, તેજ અને ઉત્સાહ વધારવા લાગ્યા.
Verse 12
उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै- रभिष्टुवद्भि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥
ત્યારે સહસ્રબાહુ પ્રભુ મન્દર પર્વતના શિખર પર જાણે બીજો મહાપર્વત બની પ્રગટ થયા અને એક હાથથી મન્દરને ધારણ કર્યો. ઉપરના લોકોમાં બ્રહ્મા, શિવ, ઇન્દ્ર વગેરે દેવોએ સ્તુતિ કરી અને પુષ્પવર્ષા કરી.
Verse 13
उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो: परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥
પ્રભુ જે પર્વતના ઉપર અને નીચે હતા અને દેવો, અસુરો, વાસુકી તથા પર્વતમાં પણ પ્રવેશ કરીને સૌને પ્રોત્સાહિત કરતા હતા, તેમની પ્રેરણાથી દેવ-અસુરો અમૃત માટે ઉન્મત્ત થઈ મહાપર્વતથી ક્ષીરસાગરને ભારે વેગે મથવા લાગ્યા. સમુદ્ર એટલો ક્ષુબ્ધ થયો કે તેમાંના મગરો વ્યાકુળ થયા, છતાં મથન ચાલુ રહ્યું.
Verse 14
अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख- श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥
વાસુકીના હજારો નેત્રો અને મુખો હતા. તેના મુખોમાંથી નીકળતો ધુમાડો અને જ્વલંત અગ્નિ પૌલોમ, કાલેય, બલી, ઇલ્વલ વગેરે અસુરોને દાઝવતો રહ્યો. દાવાગ્નિમાં બળેલા સરલા વૃક્ષોની જેમ તેઓ ધીમે ધીમે નિર્બળ બન્યા.
Verse 15
देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घना ववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥
વાસુકિના જ્વલંત શ્વાસની શિખાઓથી દેવતાઓની કાંતિ ક્ષીણ થઈ; તેમના વસ્ત્રો, હાર, શસ્ત્રો અને મુખ ધુમાડાથી કાળા પડ્યા. પરંતુ પરમ ભગવાનની કૃપાથી સમુદ્ર પર વાદળો છવાયા, ધોધમાર વરસાદ વરસ્યો અને તરંગોમાંથી જળકણ લાવતી શીતળ પવનોએ દેવોને રાહત આપી.
Verse 16
मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥
દેવો અને અસુરોના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓએ બહુ પ્રયત્ન કરીને પણ ક્ષીરસાગર મથાતો હતો ત્યારે જ્યારે અમૃત પ્રગટ ન થયું, ત્યારે અજિત—પરમ ભગવાન—સ્વયં સમુદ્ર મથવા લાગ્યા.
Verse 17
मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥
પ્રભુ મેઘ સમા શ્યામ હતા; પીતાંબર ધારણ કર્યો હતો; કાનમાં વીજળી જેવી ઝગમગતી કુંડળીઓ; ખભા પર વિખરાયેલા કેશ; ગળે પુષ્પહાર અને આંખો લાલાશભરી. જગતને અભય આપતી તેમની વિજયી, બળવાન ભુજાઓથી તેમણે વાસુકિને પકડી મન્દર પર્વતને મથનદંડ બનાવી સમુદ્ર મથવાનું શરૂ કર્યું; ત્યારે તેઓ ઇન્દ્રનીલ પર્વત સમા શોભિત લાગ્યા.
Verse 18
निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥
સમુદ્ર મથાતો હતો ત્યારે સૌપ્રથમ અત્યંત ભયંકર ‘હાલાહલ’ નામનું વિષ પ્રગટ થયું. તેથી માછલીઓ, મકરો, સાપો અને કચ્છપો ગભરાઈ ગયા; આખો સમુદ્ર ઉથલપાથલ થયો અને તિમિ, જળહાથી, ગ્રાહ તથા તિમિંગિલ જેવા વિશાળ જળચરો પણ ઉપર આવી ગયા.
Verse 19
तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥
હે રાજા, તે અસહ્ય અને અપ્રતિહત વિષ ઉપર-નીચે તથા સર્વ દિશાઓમાં ઉગ્ર વેગે ફેલાવા લાગ્યું. ત્યારે ભયભીત પ્રજા અને સ્વયં ઈશ્વર સહિત દેવતાઓ, પોતાને અરક્ષિત માની, શરણ માટે સદાશિવ શિવજી પાસે દોડી ગયા.
Verse 20
विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो- स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥
દેવતાઓએ કૈલાસ પર્વતના શિખરે ભવાની સહિત આસનસ્થ દેવશ્રેષ્ઠ મહાદેવને જોયા; તેઓ ત્રિલોકના કલ્યાણ માટે તપમાં લીન હતા. મુક્તિ ઇચ્છતા મુનિઓ તેમની ઉપાસના કરતા; દેવતાઓએ સ્તુતિઓ સાથે આદરપૂર્વક પ્રણામ કર્યા।
Verse 21
श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥
પ્રજાપતિઓએ કહ્યું— હે દેવદેવ મહાદેવ, સર્વ ભૂતોના આત્મા અને ભૂતભાવન! અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; કૃપા કરીને ત્રિલોકને દહન કરનાર આ વિષથી અમને બચાવો।
Verse 22
त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥
હે પ્રભુ, સમગ્ર જગતના બંધન અને મોક્ષના અધિષ્ઠાતા તમે એકલા જ છો, કારણ કે તમે તેના ઈશ્વર છો. આધ્યાત્મિક રીતે કુશળ લોકો શરણ લઈને, શરણાગતોના દુઃખ હરનાર ગુરુરૂપે તમારી આરાધના કરે છે; તેથી અમે પણ તમારી પૂજા કરીએ છીએ।
Verse 23
गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वदृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥
હે વિભો, તમે તમારી ગુણમય સ્વશક્તિથી સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય કરો છો. હે સ્વપ્રકાશ પરમેશ્વર, જ્યારે તમે આ કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત થાઓ ત્યારે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ એવા નામો ધારણ કરો છો।
Verse 24
त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥
તમે પરમ ગુહ્ય, સ્વપ્રકાશ પરબ્રહ્મ છો—સત્ અને અસત્ બંને ભાવોના પણ કારણ. તમે અનેક શક્તિઓ દ્વારા આ જગતમાં પ્રકાશિત થાઓ છો; તમે જ જગદીશ્વર આત્મા છો।
Verse 25
त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म- स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥
હે પ્રભુ! તમે જ વેદવાણીના મૂળ સ્ત્રોત છો. તમે જ જગતના આદિ કારણ, પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, પંચભૂત, ત્રિગુણ અને મહત્તત્ત્વ છો. તમે જ શાશ્વત કાળ, સંકલ્પ અને ‘સત્ય’ તથા ‘ઋત’ નામના ધર્મમાર્ગો છો. અ-ઉ-મ ત્રિવર્ણ ‘ૐ’નું આશ્રય પણ તમે જ છો॥૨૫॥
Verse 26
अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥
હે અખિલદેવતાત્મન, લોકપિતા! વિદ્વાનો કહે છે—અગ્નિ તમારું મુખ છે, પૃથ્વીની સપાટી તમારા કમળચરણ છે; કાળ તમારી ગતિ છે, દિશાઓ તમારા કાન છે, અને જળોના સ્વામી વરુણ તમારી જિહ્વા છે॥૨૬॥
Verse 27
नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥
હે ભગવન! આકાશ તમારું નાભિ છે, વાયુ તમારો શ્વાસ છે, સૂર્ય તમારા નેત્રો છે અને જળ તમારું વીર્ય છે. ઊંચા-નીચા સર્વ જીવોના આશ્રય તમે જ છો. ચંદ્રદેવ તમારું મન છે અને દ્યુલોક તમારું મસ્તક છે॥૨૭॥
Verse 28
कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव- स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥
હે પ્રભુ! તમે ત્રયી—ત્રણ વેદોના સాక్షાત્ સ્વરૂપ છો. સાત સમુદ્રો તમારી કુક્ષિ છે, પર્વતો તમારી અસ્થિઓ છે. સર્વ ઔષધિઓ, લતાઓ અને વનસ્પતિઓ તમારા દેહના રોમ છે. ગાયત્રી વગેરે છંદો તમારા દેહની સાત ધાતુઓ સમાન છે, અને વૈદિક ધર્મવ્યવસ્થા તમારા હૃદયનો સાર છે॥૨૮॥
Verse 29
मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥
હે ઈશ! પાંચ મુખ્ય ઉપનિષદો તમારા પાંચ મુખ છે; તેમાંથી પ્રસિદ્ધ અડત્રીસ વૈદિક મંત્રસમૂહ પ્રગટ થયો. હે દેવ! ‘શિવ’ નામે વિખ્યાત તમારું પરમાત્મતત્ત્વ સ્વયંપ્રકાશ છે; તમે પરમ સત્યરૂપે પ્રત્યક્ષ સ્થિત છો॥૨૯॥
Verse 30
छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥
હે દેવ! અધર્મની તરંગોમાં તમારી છાયા દેખાય છે, જેના કારણે અનેક પ્રકારની અધાર્મિક સૃષ્ટિઓ પ્રગટ થાય છે. સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—આ તમારા ત્રિનેત્ર છે. છંદોથી ભરેલું સર્વ વૈદિક વાઙ્મય તમારી દૃષ્ટિમાંથી જ પ્રસૂત થયું, કારણ કે ઋષિઓએ તમારી કૃપાદૃષ્ટિ પામી શાસ્ત્રો રચ્યાં.
Verse 31
न ते गिरित्राखिललोकपाल- विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥
હે ગિરીશ! જ્યાં પરમ જ્યોતિરૂપ બ્રહ્મ છે ત્યાં સત્ત્વ-રજસ્-તમસ્ પ્રવેશતા નથી; તેથી જગતના લોકપાલો પણ તેને જાણી કે પહોંચી શકતા નથી. ભેદરહિત તે બ્રહ્મને વિરિંચ (બ્રહ્મા), વૈકુંઠનાથ વિષ્ણુ અને સૂરೇಂದ್ರ મહેન્દ્ર પણ સમજી શકતા નથી.
Verse 32
कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक- भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र- वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥
પ્રલયકાળે તમારા નેત્રાગ્નિમાંથી નીકળતી જ્વાલા અને સ્ફુલિંગોથી આ તમારી જ રચેલી સૃષ્ટિ ભસ્મ થઈ જાય છે; છતાં તે કેવી રીતે થાય છે તે તમે જાણતા નથી એમ લાગે છે. તો પછી દક્ષયજ્ઞ, ત્રિપુરાસુર અને કાલકૂટ વિષનો નાશ તો શું જ વાત! આવા કાર્યો તમારી સ્તુતિના વિષય નથી.
Verse 33
ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि- द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥
આત્મારામ મહાપુરુષો, જે જગતને ઉપદેશ આપે છે, તેઓ હૃદયમાં સદા તમારા પાદયુગલનું ચિંતન કરે છે. પરંતુ જે તમારા તપનું રહસ્ય જાણતા નથી, તેઓ તમને ઉમા સાથે ચાલતા જોઈ કામી માને છે; અને શ્મશાનમાં ફરતા જોઈ ઉગ્ર તથા દ્વેષી કહે છે. તેઓ નિશ્ચયે નિર્લજ્જ છે; તમારી લીલાઓને સમજી શકતા નથી.
Verse 34
तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्य नाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥
અતએવ, ચલ-અચલ સૃષ્ટિથી પરે એવા પરાત્પર તમારા સ્વરૂપને યથાર્થ રીતે જાણવામાં કોઈ સમર્થ નથી. બ્રહ્મા આદિ પણ જ્યારે સમજી શકતા નથી, તો અમે સ્તુતિ કેવી રીતે કરીએ? અમે તો બ્રહ્માની સૃષ્ટિમાં આવેલી સૃષ્ટિના જીવ, માત્ર અલ્પ શક્તિ ધરાવીએ છીએ. છતાં અમારી ક્ષમતા મુજબ ભાવ વ્યક્ત કર્યો છે.
Verse 35
एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥
હે મહેશ્વર! અમે એટલું જ જોઈ શકીએ છીએ કે તમારું પરમ સ્વરૂપ અમને સમજાતું નથી. તમારી પ્રકટ ઉપસ્થિતિ લોકનું મંગળ અને સુખવૃદ્ધિ કરે છે; આથી પરે તમારી ક્રિયાઓ કોઈ જાણી શકતું નથી.
Verse 36
श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—સર્વત્ર ફેલાતાં વિષથી જીવો અત્યંત વ્યાકુળ થયેલા જોઈ, સર્વભૂતસુહૃદ દેવ શિવ કરુણાથી બહુ દ્રવિત થયા અને પોતાની નિત્યપ્રિયા સતીને આ રીતે કહ્યું.
Verse 37
श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥
શ્રીશિવ બોલ્યા—અહો ભવાની! જુઓ, ક્ષીરસાગર મથનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કાલકૂટ વિષના કારણે પ્રજાઓ કેટલા ભયંકર સંકટમાં પડી છે.
Verse 38
आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥
જીવન માટે સંઘર્ષ કરતા આ સર્વ પ્રાણીઓને અભય આપવું મારું કર્તવ્ય છે. નિશ્ચયે પ્રભુનો પરમ ધર્મ એ જ છે—દીન આશ્રિતોનું પાલન અને રક્ષણ કરવું.
Verse 39
प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥
સામાન્ય લોકો ભગવાનની માયાથી મોહિત થઈ પરસ્પર વૈર રાખે છે. પરંતુ સાધુ-ભક્તો પોતાના ક્ષણભંગુર પ્રાણોના જોખમે પણ, વૈરમાં બંધાયેલા જીવોને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
Verse 40
पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥
હે ભદ્રે ભવાની! પરહિત માટે કરેલા શુભ કર્મોથી સર્વાત્મા હરિ પ્રસન્ન થાય છે. હરિ ભગવાન પ્રસન્ન થાય ત્યારે હું પણ સર્વ ચરાચર સાથે પ્રસન્ન થાઉં છું. તેથી પ્રજાના કલ્યાણ માટે હું આ વિષ પીઉં છું; મારું પણ મંગળ થાઓ.
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—આ રીતે ભવાનીને સંબોધીને વિશ્વભાવન ભગવાન શંકરે તે વિષ પીવાનું શરૂ કર્યું. અને શિવની શક્તિ સંપૂર્ણ જાણતી ભવાણીએ તેમને તેની મંજૂરી આપી।
Verse 42
तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥
ત્યારબાદ ભૂતભાવન મહાદેવે કરુણાથી વ્યાપક હલાહલ વિષને પોતાની હથેળીમાં લઈ સંપૂર્ણપણે પી લીધું.
Verse 43
तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥
ક્ષીર સાગરમાંથી જન્મેલા તે વિષે જાણે નિંદા કરતાં પોતાનું બળ દર્શાવી શિવના ગળે નિલી રેખા કરી. પરંતુ એ નિલચિહ્ન હવે તે સાધુસ્વરૂપ પ્રભુનું આભૂષણ માનવામાં આવે છે.
Verse 44
तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥
કહેવાય છે કે સાધુજન લોકના દુઃખથી દ્રવિત થઈ ઘણીવાર સ્વેચ્છાએ કષ્ટ સહે છે. આ જ સર્વહૃદયસ્થ અખિલાત્મા પરમપુરુષ ભગવાનની પરમ આરાધના માનવામાં આવે છે.
Verse 45
निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥
દેવોના દેવ અને વરદાતા શંભુના આ કર્મને સાંભળી દક્ષાયણી ભવાની, પ્રજા, બ્રહ્મા અને વૈકુંઠનાથ વિષ્ણુ—સર્વે તેની અત્યંત પ્રશંસા કરી।
Verse 46
प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥
શિવજી પીતા હતા ત્યારે તેમના હાથમાંથી જે થોડું વિષ છલકાઈને છૂટું પડ્યું, તે વીંછુ, નાગ, વિષાળ ઔષધિઓ અને અન્ય વિષદંશી જીવો પીવા લાગ્યા।
Frequently Asked Questions
The asuras sought the ‘auspicious’ front out of pride in status and ritual calculation, rejecting the tail as inauspicious. In the churning, Vāsuki’s fiery breath and smoke primarily afflicted the demons near the head, draining their strength—showing how adharmic motivation converts ‘auspiciousness’ into suffering under the Lord’s higher arrangement.
Kūrma-avatāra embodies rakṣā and līlā: when the cosmic enterprise collapses (Mandara sinks), the Lord becomes the very support (ādhāra) of the work. The mountain’s rotation becomes ‘scratching’ pleasure to Him, teaching that what is burden for worlds is effortless play for Bhagavān, while still being real protection for creation.
Hālahala emerges from the Ocean of Milk as the first result of intense churning. The narrative teaches a moral-cosmic sequence: purification and boons often follow the surfacing of latent toxicity. The Lord’s plan allows danger to manifest so that dharma (Śiva’s protective sacrifice) and divine dependence (seeking shelter) are revealed before amṛta appears.
Although Viṣṇu is present, the devas approach Sadāśiva because Śiva’s cosmic role includes bearing and neutralizing destructive forces, and because devotion in the Bhāgavata honors the Lord’s devotees as empowered protectors. The episode also establishes Śiva’s unique compassion and his service to Hari’s larger purpose.
Śiva, capable of containing cosmic dissolution energies, takes the poison into his palm and drinks it; its potency manifests as a blue mark on his throat rather than killing him. Nīlakaṇṭha (‘blue-throated’) becomes a theological symbol: voluntary acceptance of suffering for universal welfare is the highest worship of Hari present in all hearts, and Śiva’s ‘scar’ becomes an ornament of compassion.