Adhyaya 24
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into predictable throughput. Chapter 2.24 treats agriculture as a state-engineered system: land is to be intensively ploughed (bahu-hala), sown on crown territory using controlled labor (dāsa, karmakara) and obligated contributors, with a logistical backbone of implements, oxen, and specialist craftsmen. Kautilya then binds the human chain to measurable accountability: loss of crop-result triggers a compensatory penalty, making revenue leakage a punishable breach of trust. Next, he specifies rainfall norms by ecological region and seasonality, and even provides observational heuristics via celestial indicators (Bṛhaspati, Śukra, Sūrya) to time sowing and choose crop-types for high/low water availability. The pragmatic objective is yogakṣema through risk-managed grain security: stable harvests feed the army, stabilize prices, and fill the treasury. In the Saptāṅga organism, this chapter chiefly strengthens Janapada (productive countryside) and, by consequence, Kośa (fiscal capacity), enabling sustained conquest without internal famine or fiscal shock.
Sutras
Sutra 1
কZ_০২.২৪.০১ ॥
(શ્લોકપાઠ ઉપલબ્ધ નથી; માત્ર સંદર્ભચિહ્ન છે.)
Sutra 2
बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दासकर्मकरदण्डप्रतिकर्तृभिर्वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.०२ ॥
ઘણા હળોથી સારી રીતે ખેડાયેલી પોતાની જમીનમાં દાસો, મજૂરો અને દંડ-પ્રતિકારક (દંડ કામ કરીને ચૂકવનારા) લોકો દ્વારા વાવણી કરાવવી.
Sutra 3
कर्षणयन्त्रोपकरणबलीवर्दैश्चैषामसङ्गं कारयेत्कारुभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पग्राहादिभिश्च ॥ कZ_०२.२४.०३ ॥
ખેડાણના યંત્રોના ઉપકરણો અને બળદો પૂરા પાડી, તેમજ સહાયક કારીગરો—લોહાર/ઉપકરણ-નિર્માતા, પથ્થર કાપનાર, ચર્મકાર, દોરા વણનાર, સાપ પકડનાર વગેરે—ની વ્યવસ્થા કરીને તેમનું કામ અડચણ વિના ચાલે તે કરવું.
Sutra 4
तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः ॥ कZ_०२.२४.०४ ॥
તેમને સોંપાયેલા કામના અમલમાં મળેલું ફળ/ઉત્પાદન બગડે અથવા ખોટી રીતે વપરાય, તો દંડ એ જ ફળની હાનિ (એ જ લાભ જપ્ત) રહેશે.
Sutra 5
षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
વર્ષાનું પ્રમાણ (વર્ષ-પ્રમાણ) આ પ્રમાણે છે—જાંગલ (શુષ્ક) પ્રદેશોમાં 16 દ્રોણ, આનૂપ (દલદલી) પ્રદેશોમાં 8½, દેશ અને વાપ પ્રદેશોમાં 12½, અશ્મકમાં 13½, અવંતીમાં 23; અને અપરાંતમાં તે નિશ્ચિત નથી (પરિવર્તનશીલ) છે. હેમંત/શિયાળુ પાકો તથા કુલ્યા (નહેર/ખાડો) સિંચાઈથી કરેલી વાવણી (કુલ્યા-વાપ) માટે તેનું મૂલ્યાંકન ઋતુ/સમય મુજબ કરવું।
Sutra 6
वर्षत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयोः द्वौ त्रिभागौ मध्यमयोः सुषमारूपम् ॥ कZ_०२.२४.०६ ॥
સંતુલિત (સુષમ) વરસાદનો ઢાંચો—શરૂઆત અને અંતના મહિનાઓમાં વરસાદનો એક-તૃતીયાંશ, અને મધ્ય મહિનાઓમાં બે-તૃતીયાંશ।
Sutra 7
तस्योपलधिर्बृहस्पतेः स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिवैकृताच्च ॥ कZ_०२.२४.०७ ॥
તેનું (ઋતુ/વર્ષાનું) મૂલ્યાંકન—બૃહસ્પતિના સ્થાન, ગતિ અને સંયોગ (ગર્ભાધાન) પરથી; શુક્રના ઉદય, અસ્ત અને ગતિચરણ પરથી; તેમજ સૂર્યના સ્વાભાવિક અને અસ્વાભાવિક લક્ષણોથી કરવું જોઈએ।
Sutra 8
सूर्याद्बीजसिद्धिः बृहस्पतेः सस्यानां स्तम्बकारिता शुक्राद्वृष्टिः । इति ॥ कZ_०२.२४.०८ ॥
સૂર્યથી બીજની સિદ્ધિ (સફળ સ્થાપન/અંકુરણ) થાય છે; બૃહસ્પતિથી પાકોમાં ડાંઠ/કાંડો બને છે; અને શુક્રથી વરસાદ થાય છે—એવું (મત) છે।
Sutra 9
षष्टिरातपमेघानामेषा वृष्टिः समा हिता ॥ कZ_०२.२४.०९च्द् ॥
આતપ અને મેઘના આલટાપાલટા (આતપ-મેઘ) સાથે સાઠ (માત્રા) એવી આ વર્ષા સમ અને હિતકારી માનવામાં આવે છે.
Sutra 10
त्रीन् करीषांश्च जनयंस्तत्र सस्यागमो ध्रुवः ॥ कZ_०२.२४.१०च्द् ॥
જ્યાં તે ત્રણ (માત્રા/સ્તર) કરીષ (ખાતર) ઉત્પન્ન કરે છે, ત્યાં પાક આવવો નિશ્ચિત છે.
Sutra 11
ततः प्रभूतोदकमल्पोदकं वा सस्यं वापयेत् ॥ कZ_०२.२४.११ ॥
અતએવ વધુ પાણી અથવા ઓછા પાણી મુજબ યોગ્ય પાક વાવવો જોઈએ.
Sutra 12
शालिव्रीहिकोद्रवतिलप्रियङ्गूदारकवरकाः पूर्ववापाः ॥ कZ_०२.२४.१२ ॥
શાલી, વ્રીહિ (ચોખાની એક જાત), કોદ્રવ (એક પ્રકારનું બાજરીવર્ગીય ધાન્ય), તલ, પ્રિયંગુ (કંગણી/પૅનિક-સીડ), દારક અને વરક—આ પૂર્વવાપ (પ્રથમ વાવવાના પાક) છે.
Sutra 13
मुद्गमाषशैम्ब्या मध्यवापाः ॥ कZ_०२.२४.१३ ॥
મુદગ (મગ), માષ (અડદ) અને શૈમ્બ્ય (એક પ્રકારનું કઠોળ/દાળ) મધ્ય વાવણી છે.
Sutra 14
कुसुम्भमसूरकुलत्थयवगोधूमकलायातसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः ॥ कZ_०२.२४.१४ ॥
કુસુમ્ભ (સાફફ્લાવર), મસૂર, કુલત્થ (હોર્સ-ગ્રામ), યવ (જૌ), ગોધૂમ (ઘઉં), કલાય (વટાણા), અતસી (અળસી/લિનસીડ) અને સર્ષપ (રાઈ/સરસવ) મોડાની વાવણી છે.
Sutra 15
यथर्तुवशेन वा बीजवापाः ॥ कZ_०२.२४.१५ ॥
અથવા ઋતુઓના વાસ્તવિક પ્રવાહ મુજબ બીજની વાવણી ગોઠવવી જોઈએ.
Sutra 16
वापातिरिक्तमर्धसीतिकाः कुर्युः स्ववीर्योपजीविनो वा चतुस्थपञ्चभागिकाः ॥ कZ_०२.२४.१६ ॥
નક્કી કરેલા વાવેતર વિસ્તારથી વધારામાં તેઓ અર્ધ-સીતિક (અડધો હિસ્સો) ધોરણે વધારાના ખેતર ખેડી શકે; અથવા જે પોતાનાં જ પ્રયત્નથી જીવન નિર્વાહ કરે છે, તેમની પાસેથી ચોથો અથવા પાંચમો હિસ્સો નક્કી કરી શકાય.
Sutra 17
यथेष्टमनवसितभागं दद्युः अन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः ॥ कZ_०२.२४.१७ ॥
તેઓ ઇચ્છાનુસાર/વિવેકાનુસાર અનિર્ધારિત (પરિવર્તનશીલ) હિસ્સો આપી શકે—પરંતુ કષ્ટની પરિસ્થિતિઓ સિવાય.
Sutra 18
स्वसेतुभ्यो हस्तप्रावर्तिममुदकभागं पञ्चमं दद्युः स्कन्धप्रावर्तिमं चतुर्थं स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयं चतुर्थं नदीसरस्तटाककूपोद्धाटम् ॥ कZ_०२.२४.१८ ॥
પોતાના જ બંધ/સિંચાઈ-કાર્યોથી સિંચાયેલા ખેતરોમાં—જો પાણી હાથથી ઉઠાવાય તો પાણીનો હિસ્સો પાંચમો આપવો; ખભા પર વહન કરીને ઉઠાવાય તો ચોથો; પ્રવાહ-યંત્ર/યાંત્રિક સાધનથી ઉઠાવાય તો ત્રીજો અથવા ચોથો; તેમજ નદી, સરોવર, તળાવ/ટાંકી કે કૂવામાંથી કાઢેલા પાણી માટે પણ એ જ નિયમ.
Sutra 19
कर्मोदकप्रमाणेन कैदारं हैमनं ग्रैष्मिकं वा सस्यं स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.१९ ॥
ઉપલબ્ધ શ્રમ અને પાણીના પ્રમાણ મુજબ તે પાક—કૈદાર (ભીંજવાળું/ભેજવાળું ખેતર), હૈમન (શિયાળુ) અથવા ગ્રૈષ્મિક (ઉનાળુ)—નક્કી કરીને સ્થાપિત કરે।
Sutra 20
शाल्यादि ज्येष्ठं षण्डो मध्यमः इक्षुः प्रत्यवरः ॥ कZ_०२.२४.२० ॥
શાલી (ધાન) વગેરે શ્રેષ્ઠ; ષંડ (ઉખડ/આખની વાવણી-બાગાયત) મધ્યમ; અને ઇક્ષુ (આખ) તુલનાત્મક રીતે નીચું.
Sutra 21
इक्षवो हि बह्वाबाधा व्ययग्राहिणश्च ॥ कZ_०२.२४.२१ ॥
કારણ કે આખમાં ઘણી અડચણો આવે છે અને તે ખર્ચ-ગ્રાહી (ખર્ચાળ) છે।
Sutra 22
फेनाघातो वल्लीफलानाम् परीवाहान्ताः पिप्पलीमृद्वीकेक्षूणां कूपपर्यन्ताः शाकमूलानाम् हरणीपर्यन्ता हरितकानाम् पाल्यो लवानां गन्धभैषज्योशीरह्रीबेरपिण्डालुकादीनाम् ॥ कZ_०२.२४.२२ ॥
વલ્લી-ફળોની સીમા ફેન-ચિહ્ન (જળરેખા) સુધી; પિપ્પલી, દ્રાક્ષ અને શેરડીની સીમા સિંચાઈ-નાળાના અંત સુધી; શાક અને મૂળની સીમા પાણી ઉપાડવાના સાધનના અંત સુધી; હરિતકીની સીમા જાળવેલી મેઢ/બંધ (પાલ્ય) સુધી; તેમજ મીઠાના ખેતરો અને ઉશીર, હ્રીબેર, પિંડાલુક વગેરે સુગંધિત/ઔષધીય વનસ્પતિઓ માટે પણ—દરેકની નિર્ધારિત ખેતી-સીમા/મર્યાદા હોય છે.
Sutra 23
यथास्वं भूमिषु च स्थाल्याश्चानूप्याश्चौषधीः स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२४.२३ ॥
તે ઔષધીય છોડોને તેમની યોગ્ય માટી મુજબ—સૂકી/ઉંચી જમીનમાં અને કાદવાળ/ભીની જમીનમાં—પ્રજાતિ અનુસાર સ્થાપિત કરે.
Sutra 24
तुषारपायनमुष्णशोषणं चासप्तरात्रादिति धान्यबीजानाम् त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं वा कोशीधान्यानां मधुघृतसूकरवसाभिः शकृद्युक्ताभिः काण्डबीजानां छेदलेपो मधुघृतेन कन्दानामस्थिबीजानां शकृदालेपः शाखिनां गर्तदाहो गोऽस्थिशकृद्भिः काले दौह्र्दं च ॥ कZ_०२.२४.२४ ॥
ધાન્યબીજ માટે શીત/શિશિરના પાણીમાં ભીંજવી પછી ગરમાહટમાં સુકવવું સાત રાતની અંદર કરવું; કેટલાક ધાન્યો માટે ત્રણ કે પાંચ રાત. કાંડ-કલમ માટે કાપેલા ભાગ પર મધ, ઘી અને ડુક્કરની ચરબી ગોબર સાથે મિશ્રિત કરીને લેપ કરવો; કંદ માટે મધ-ઘીનો લેપ; કઠિન/ગાંઠિયા બીજ માટે ગોબરનો લેપ. વૃક્ષો માટે રોપણીના ખાડામાં ગાયના હાડકાં અને ગોબરથી (ખાડામાં જ) દહન કરવું. અને આ બધું યોગ્ય ઋતુમાં કરવું.
Sutra 25
प्ररूढांश्चाशुष्ककटुमत्स्यांश्च स्नुहिक्षीरेण पाययेत् ॥ कZ_०२.२४.२५ ॥
તે અંકુરિત છોડોને તેમજ સુકાઈ જવું અને ‘કટુ-મત્સ્ય’ (રોગ/કીટની સ્થિતિ)થી પીડિત છોડોને સ્નુહીના દૂધિયા રસથી ભીંજવી/સિંચન કરે.
Sutra 26
न सर्पास्तत्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैष तिष्ठति ॥ कZ_०२.२४.२६च्द् ॥
જ્યાં આ ધુમાડો ટકી રહે છે ત્યાં સાપો રહેતા નથી.
Sutra 27
सर्वजीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसम्प्लुतां पूर्वमुष्टिं वापयेदमुं च मन्त्रं ब्रूयात्प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा । सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च ॥ कZ_०२.२४.२७ ॥
બધા બીજોની પ્રથમ વાવણી વખતે ‘સુવર્ણોદક’ છાંટેલી એક મુઠ્ઠી બીજ પહેલાં વાવવી અને આ મંત્ર બોલવો— “પ્રજાપતિને, કાશ્યપને અને દેવને સદા નમસ્કાર. દેવી સીતા મારા માટે બીજોમાં અને ધનમાં સમૃદ્ધ થાય.”
Sutra 28
षण्डवाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात्सपादपणिकं च मासं दद्यात् ॥ कZ_०२.२४.२८ ॥
બાગ/વાવેતરનાં રક્ષક-કર્મચારીઓ, ગોપાલક (ગોવાળિયા), દાસો અને મજૂરોને માણસોની સંખ્યાનુસાર રાશન ગોઠવવું અને માસિક પગાર તરીકે સવાપણ (૧¼ પણ) પણ આપવો.
Sutra 29
कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम् ॥ कZ_०२.२४.२९ ॥
કારીગરોને કામ મુજબ રાશન અને વેતન આપવું.
Sutra 30
प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थं व्रीहियवमाग्रयणार्थं श्रोत्रियास्तपस्विनश्चाहरेयुः राशिमूलमुञ्छवृत्तयः ॥ कZ_०२.२४.३० ॥
ઝરી પડેલા ફૂલ-ફળ દેવકાર્ય/મંદિરકાર્ય માટે એકત્ર કરી શકાય. તેમજ શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણો અને તપસ્વીઓ આગ્રયણ વિધિ માટે ધાન અને જવ એકત્ર કરી શકે—ઢગલાના તળિયેથી અને મૂળ પાસેમાંથી માત્ર કણ-દાણા ચણીને, ઉઞ્છવૃત્તિ (ચણીને જીવન)થી રહેતા.
Sutra 31
न क्षेत्रे स्थापयेत्किंचित्पलालमपि पण्डितः ॥ कZ_०२.२४.३१च्द् ॥
વિવેકી પ્રશાસકે ખેતરમાં કંઈપણ ન છોડવું જોઈએ—પાલાળ પણ નહીં।
Sutra 32
न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च ॥ कZ_०२.२४.३२च्द् ॥
તેને તેને બહુ ગાઢ/ઘટ્ટ ન બનાવવું જોઈએ; અને ઢગલાં પણ બહુ નાનાં ન હોવા જોઈએ।
Sutra 33
अनग्निकाः सोदकाश्च खले स्युः परिकर्मिणः ॥ कZ_०२.२४.३३च्द् ॥
ખળિયાણમાં કામ કરનારાઓ પાસે આગ ન હોવી જોઈએ અને પાણી તૈયાર રાખવું જોઈએ (અર્થાત આગ નિષિદ્ધ; પાણી તૈયાર).
Frequently Asked Questions
Assured sowing and harvest stability on crown lands: food security, price stability, dependable state granaries, and steady revenue—supporting public order and the army’s provisioning.
For loss/diversion/ruin of the work-result (karmaphala-vinipāta), the penalty is equivalent to the loss of that produce (tatphala-hānaṃ daṇḍaḥ)—a compensatory, yield-indexed danda.