Next Verse

Agni Purana — Yoga & Brahma-vidya, Shloka 1

Chapter 378: Brahma-jñāna

Knowledge of Brahman

इत्य् आग्नेये महापुराणे समाधिर्नाम सप्तसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः ब्रह्मज्ञानं अग्निर् उवाच यज्ञैश् च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् प्रकृतौ लयं

ity āgneye mahāpurāṇe samādhirnāma saptasaptatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ athāṣṭasaptatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ brahmajñānaṃ agnir uvāca yajñaiś ca devānāpnoti vairājaṃ tapasā padaṃ brahmaṇaḥ karmasannyāsādvairāgyāt prakṛtau layaṃ

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સમાધિ’ નામનો ત્રણસો સત્તોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ત્રણસો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય ‘બ્રહ્મજ્ઞાન’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—યજ્ઞોથી દેવો તથા વૈરાજ (વિરાટ્) પદ પ્રાપ્ત થાય છે; તપથી બ્રહ્માનું પદ; અને કર્મસન્ન્યાસ તથા વૈરાગ્યથી પ્રકૃતિમાં લય પ્રાપ્ત થાય છે.

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्तिसूचक-अव्यय (quotative particle)
आग्नेयेin the Agneya
आग्नेये:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; सप्तमी (7th case, Locative); विशेषण (of purāṇa)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; सप्तमी (Locative); कर्मधारयः—महच्च तत् पुराणम्
समाधिःSamādhi
समाधिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootसमाधि (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/Naming marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable used in naming)
सप्त-सप्तति-अधिक-त्रिशततमःthree-hundred-and-seventy-seventh
सप्त-सप्तति-अधिक-त्रिशततमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier of adhyāyaḥ)
TypeAdjective
Rootसप्त (संख्या-प्रातिपदिक) + सप्तति (प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक) + त्रिशततम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; प्रथमा; अध्याय-विशेषण; द्विगु/संख्यासमासः—‘त्रिशततमः’ (300th) ‘सप्तसप्तत्यधिक’ (plus 77) = 377th
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
अथthen/now
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formमङ्गल/अनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)
अष्ट-सप्तति-अधिक-त्रिशततमःthree-hundred-and-seventy-eighth
अष्ट-सप्तति-अधिक-त्रिशततमः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier of adhyāyaḥ)
TypeAdjective
Rootअष्ट (संख्या-प्रातिपदिक) + सप्तति (प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक) + त्रिशततम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; प्रथमा; अध्याय-विशेषण; संख्यासमासः—378th
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
ब्रह्म-ज्ञानम्knowledge of Brahman
ब्रह्म-ज्ञानम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Title)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + ज्ञान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; प्रथमा/द्वितीया (contextual heading); षष्ठी-तत्पुरुषः—‘ब्रह्मणः ज्ञानम्’
अग्निःAgni
अग्निः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; प्रथमा
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect); प्रथमपुरुष (3rd person); एकवचन; परस्मैपद
यज्ञैःby sacrifices
यज्ञैः:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; बहुवचन; तृतीया (3rd case, Instrumental)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
देवान्the gods
देवान्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; बहुवचन; द्वितीया (2nd case, Accusative)
आप्नोतिattains
आप्नोति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√आप् (धातु)
Formलट्-लकार (Present); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद
वैराजम्of Virāj / cosmic (realm)
वैराजम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवैराज (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया; विशेषण (of पदम्)
तपसाby austerity
तपसा:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; तृतीया (Instrumental)
पदम्state/abode
पदम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; द्वितीया (Accusative)
ब्रह्मणःof Brahman
ब्रह्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/Possessor)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; षष्ठी (6th case, Genitive)
कर्म-सन्न्यासात्from renunciation of actions
कर्म-सन्न्यासात्:
Apādāna (अपादान/Source)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक) + सन्न्यास (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; पञ्चमी (5th case, Ablative); षष्ठी-तत्पुरुषः—‘कर्मणां सन्न्यासः’
वैराग्यात्from dispassion
वैराग्यात्:
Apādāna (अपादान/Source)
TypeNoun
Rootवैराग्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; एकवचन; पञ्चमी (Ablative)
प्रकृतौin Prakṛti / nature
प्रकृतौ:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootप्रकृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; एकवचन; सप्तमी (Locative)
लयम्dissolution/absorption
लयम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootलय (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग; एकवचन; द्वितीया (Accusative)

Lord Agni

Vidya Category: {"primary_vidya":"Philosophy","secondary_vidya":"Dharmashastra","practical_application":"Map spiritual aims to corresponding means: yajña for deva-loka/virāj, tapas for brahma-loka, and karma-sannyāsa with vairāgya for prakṛti-laya—guiding life-stage choices and renunciant orientation.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Commentary","entry_title":"Hierarchy of attainments: yajña, tapas, and karma-sannyāsa with vairāgya","lookup_keywords":["yajña phala","virāj pada","tapas brahma-pada","karma-sannyāsa","vairāgya prakṛti-laya"],"quick_summary":"Explains graded results of ritual, austerity, and renunciation: rituals yield divine/cosmic stations, austerity yields Brahmā’s station, and renunciation with dispassion leads to dissolution into primordial nature. Useful for discerning the scope and limit of each path."}

Concept: Different sādhanas yield different lokas/avasthās; ultimate inward turning is through karma-sannyāsa supported by vairāgya.

Application: Choose practices aligned with intended goal; if seeking liberation-oriented quietude, reduce fruit-motivated action and cultivate dispassion alongside inquiry.

Khanda Section: Moksha-jnana (Brahma-jñāna, Samādhi, Sannyāsa-Vairāgya)

Primary Rasa: Shanta

Secondary Rasa: Viveka (didactic calm)

Visual Art Cues: {"scene_description":"Three-path tableau: a yajña altar with priests and offerings; an ascetic performing tapas; a renunciant walking away from ritual implements into a vast, subtle cosmic field labeled prakṛti.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural triptych: left yajña scene with fire altar, center tapasvī under a tree, right saffron-clad sannyāsin moving toward an abstract cosmic ocean; bold outlines, temple palette.","tanjore_prompt":"Tanjore painting with three panels framed in gold: yajña with Agni flames, tapas with radiant aura, sannyāsa with minimalism and a gold-embossed cosmic backdrop.","mysore_prompt":"Mysore style instructional chart: icons for yajña/tapas/sannyāsa with arrows to ‘deva/virāj’, ‘brahma-pada’, ‘prakṛti-laya’; clean lines, soft colors.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature showing a courtly yajña, a hermitage tapas scene, and a wandering renunciant; fine architectural detail, landscape depth, subtle symbolism of cosmic ascent."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Kedar","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: इत्य् = इति; समाधिर्नाम = समाधिः + नाम; त्रिशततमो ऽध्यायः = त्रिशततमः + अध्यायः; अग्निर् उवाच = अग्निः + उवाच; देवानाप्नोति = देवान् + आप्नोति; कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात् = कर्मसन्न्यासात् + वैराग्यात्.

Related Themes: Agni Purana 377 (Samādhi chapter); Agni Purana 378 (Brahma-jñāna chapter context)

A
Agni
D
Devas
V
Virāj
B
Brahmā
B
Brahman
P
Prakṛti

FAQs

It classifies spiritual attainments by discipline: yajña leads to deva-attainment and the Virāj plane, tapas leads to Brahmā’s station, and karma-sannyāsa supported by vairāgya leads toward dissolution (laya) in Prakṛti—mapping ritual, ascetic, and renunciant paths.

It functions as a compact doctrinal index: it links ritual technology (yajña), ascetic practice (tapas), and philosophical soteriology (sannyāsa/vairāgya, Prakṛti-laya), showing how the text spans karma-kāṇḍa, yoga/asceticism, and metaphysics in a single progression.

It teaches graded fruits of action: ritual and austerity yield exalted but conditioned states, while renunciation grounded in dispassion points beyond merit-based results toward a deeper ontological resolution (laya), orienting the seeker toward liberation-centered practice.