Agni Purana — Yoga & Brahma-vidya, Shloka 14

Chapter 378: Brahma-jñāna

Knowledge of Brahman

Devanagari script

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

Transliteration

jñānaśaktiḥ paraiśvaryaṃ vīryaṃ tejāṃsyaśeṣataḥ bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ

Translation

જ્ઞાનશક્તિ, પરમ ઐશ્વર્ય, વીર્ય અને તેજ—આ બધું સંપૂર્ણપણે ‘ભગવાન્’ શબ્દથી સૂચિત થાય છે; અને તે હેય (દોષનીય) ગુણાદિ વિના છે।

Word by Word

• ज्ञानशक्तिः: power of knowledge
• ज्ञानशक्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान + शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ज्ञानस्य शक्ति)

• परैश्वर्यम्: supreme lordship
• परैश्वर्यम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर + ऐश्वर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (परम् ऐश्वर्यम्)

• वीर्यम्: valor, potency
• वीर्यम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तेजांसि: splendors, energies
• तेजांसि: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• अशेषतः: entirely
• अशेषतः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अशेषतः (अव्यय)
• Form: रीत्यर्थक-अव्यय (adverb: entirely, without remainder)

• भगवत्-शब्द-वाच्यानि: denoted by the word ‘Bhagavat’
• भगवत्-शब्द-वाच्यानि: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: भगवत् + शब्द + वाच्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; बहुपद-तत्पुरुष (भगवत्-शब्देन वाच्यानि)

• विना: without
• विना: Apadana (अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अपादानार्थक-अव्यय/उपपद (without; governs तृतीया/पञ्चमी usage)

• हेयैः: with/along with abandonable (faults)
• हेयैः: Instrument (करण)
• Type: Adjective
• Root: हेय (प्रातिपदिक; √हा-णीय/यत्-प्रत्ययार्थ)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; कृदन्त-विशेषण (to be abandoned)

• गुणादिभिः: with qualities and the like
• गुणादिभिः: Instrument (करण)
• Type: Noun
• Root: गुण + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (गुणाः आदयः यस्य/ये)

Speaker

Lord Agni (in discourse to Sage Vasiṣṭha)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: तेजांस्यशेषतः = तेजांसि + अशेषतः; भगवच्छब्दवाच्यानि = भगवत् + शब्द + वाच्यानि; हेयैर् = हेयैः (रेफ-सन्धि); गुणादिभिः = गुण + आदिभिः

Characters & Entities

• Bhagavān

FAQs

What technical or ritual knowledge (Vidya) is imparted in this verse?

A technical nirvacana (semantic definition) of the term “Bhagavān,” specifying the core divine excellences—knowledge-power, sovereignty, valor, and splendor—while excluding all defective attributes.

How does this verse contribute to the 'Encyclopedic' nature of the Agni Purana?

It shows the Agni Purana functioning as a doctrinal and linguistic compendium: alongside rituals and practical sciences, it also preserves precise theological terminology and definition-style exegesis (nirvacana) used in śāstric debate and devotion.

What is the spiritual or karmic significance of this specific instruction?

It guides correct contemplation and speech about the Divine: recognizing Bhagavān as perfect and free from दोष (defect) supports purified devotion and right understanding, which are treated as spiritually elevating in Purāṇic practice.