Agni Purana — Avatara-lila, Shloka 1
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशो ऽध्यायः अथ द्वादशो ऽध्यायः श्रीहरिवंशवर्णनं अग्निर् उवाच हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः
ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe uttarakāṇḍavarṇanaṃ nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ atha dvādaśo 'dhyāyaḥ śrīharivaṃśavarṇanaṃ agnir uvāca harivaṃśampravakṣyāmi viṣṇunābhyambujādajaḥ brahmaṇotristataḥ somaḥ somājjātaḥ purūravāḥ
આ રીતે આદિમહાપુરાણ અગ્નિપુરાણના આગ્નેય રામાયણમાં ‘ઉત્તરકાંડવર્ણન’ નામે અગિયારમો અધ્યાય. હવે બારમો અધ્યાય ‘શ્રીહરિવંશવર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—હરિવંશનું વર્ણન કરું છું. વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન કમળથી અજ બ્રહ્મા; બ્રહ્માથી અત્રિ, અત્રિથી સોમ અને સોમથી પુરૂરવા જન્મ્યા.
Lord Agni
Vidya Category: {"primary_vidya":"Cosmology","secondary_vidya":"Samanya","practical_application":"वंशावली/पुराण-इतिहास का स्मरण, राजवंश-परम्परा से धर्म-राजनीति/इतिहासबोध, पाठ-क्रम में अध्याय-निर्देश","sutra_style":true}
Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"हरिवंश-प्रस्तावना एवं सोमवंश-आदि-क्रम (विष्णुनाभि-सरोजोत्पत्ति से)","lookup_keywords":["हरिवंश","विष्णुनाभि","ब्रह्मा","अत्रि","सोम","पुरूरवा"],"quick_summary":"अध्याय-शीर्षक के बाद हरिवंश/वंश-क्रम आरम्भ होता है: विष्णु-नाभि-कमल से ब्रह्मा, ब्रह्मा से अत्रि, अत्रि से सोम, सोम से पुरूरवा। यह चन्द्रवंश-प्रवर्तन का आधार-क्रम है।"}
Concept: पुराण-इतिहास में सृष्टि-उत्पत्ति और वंश-परम्परा द्वारा जगत-व्यवस्था का बोध
Application: वंश-स्मरण से धर्म-परम्परा, राजधर्म/इतिहास-चिन्तन, कथा-श्रवण में संदर्भ-स्थापन
Khanda Section: Purāṇic Genealogy and Vaṁśa Narratives (Harivaṁśa / Vaṁśānucarita)
Primary Rasa: Adbhuta
Secondary Rasa: Shanta
Visual Art Cues: {"scene_description":"अध्याय-आरम्भ में अग्नि ऋषि हरिवंश का प्रवचन करते हैं; दृश्य में विष्णु शेषशायी, नाभि से कमल, कमल पर ब्रह्मा; पीछे वंश-क्रम के ऋषि/देव-प्रतिनिधि।","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Vishnu reclining on Ananta, lotus from navel with Brahma seated, Agni rishi narrating to sages at side, bold outlines, flat warm colors, sacred cosmology tableau","tanjore_prompt":"Tanjore, Vishnu on serpent couch with gold halo, lotus-stem to Brahma on lotus, ornate gold work, Agni rishi as narrator in corner panel, rich temple-like composition","mysore_prompt":"Mysore style, refined shading, clear didactic labels feel, Vishnu-navel-lotus-Brahma sequence emphasized, Agni teaching assembly, balanced composition for genealogical instruction","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, detailed riverine/sky backdrop, Vishnu on serpent in stylized cosmic ocean, lotus to Brahma, Agni rishi addressing scholars, fine borders and calligraphic cartouches"}
Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"contemplative","suggested_raga":"Bhairav","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}
Sandhi Resolution Notes: इत्य्→इति; एकादशो ऽध्यायः→एकादशः + अध्यायः; द्वादशो ऽध्यायः→द्वादशः + अध्यायः; अग्निर्→अग्निः; हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि→हरिवंशम् + प्रवक्ष्यामि; विष्णुनाभ्यम्बुजादजः→विष्णुनाभि-अम्बुजात् + अजः; ब्रह्मणोत्रिस्ततः→ब्रह्मणः + त्रिः + ततः; सोमाज्जातः→सोमात् + जातः
Related Themes: Agni Purana: हरिवंश-वर्णन अध्याय-समूह; Agni Purana: सृष्टि-प्रकरण (विष्णु-नाभि-कमल/ब्रह्मोत्पत्ति)
FAQs
This verse primarily imparts Purāṇic vaṁśa-vidyā—genealogical/cosmogonic knowledge—by outlining a key lineage sequence (Viṣṇu → Brahmā → Atri → Soma → Purūravas) that frames later dynastic narratives.
By shifting from Rāmāyaṇa narration to Harivaṃśa genealogy, it demonstrates the Agni Purāṇa’s compendious scope: it preserves Itihāsa-Purāṇa material, cosmology, and dynastic history alongside other disciplines elsewhere in the text.
Remembering and reciting sacred lineages (vaṁśānusmṛti) is traditionally treated as purifying and devotionally grounding, linking kings and sages to divine origin and reinforcing dharmic continuity through sacred history.