Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 15

Devanagari script

दश ते वायवः प्रोक्ता आत्मा चैकादशः स्मृतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि वायूनां शृणु मे क्रमात्

Transliteration

daśa te vāyavaḥ proktā ātmā caikādaśaḥ smṛtaḥ | teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi vāyūnāṃ śṛṇu me kramāt

Translation

Dix vāyu (souffles vitaux) ont été enseignés, et l’Ātman est tenu pour le onzième. À présent j’énoncerai leurs noms—écoute-moi selon l’ordre établi.

Word by Word

• दश: ten
• दश: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दश (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (numeral used adjectivally)

• ते: they/those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (demonstrative pronoun)

• वायवः: vāyus (winds/vital airs)
• वायवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• प्रोक्ताः: have been stated
• प्रोक्ताः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रोक्त (कृदन्त; √वच् (धातु) + प्र (उपसर्ग) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त

• आत्मा: the self
• आत्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयार्थक-निपात)

• एकादशः: the eleventh
• एकादशः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एकादश (संख्याशब्द-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (एक + दश)

• स्मृतः: is remembered/considered
• स्मृतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृत (कृदन्त; √स्मृ (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, बहुवचन (genitive)

• नामानि: names
• नामानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• वक्ष्यामि: I will tell
• वक्ष्यामि: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (simple future), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वायूनाम्: of the vāyus
• वायूनाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मे: my/from me
• मे: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन (enclitic genitive)

• क्रमात्: in order, sequentially
• क्रमात्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (पञ्चमी-एकवचनरूपेण क्रियाविशेषण; ‘in order/stepwise’)

Speaker

Śiva (deduced from the vocative 'priye' in the surrounding verses, implying discourse to Pārvatī)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Unspecified beloved interlocutor

Visual Art Cues

Scene: The narrator begins a systematic teaching: ten vāyus and the eleventh as Ātman, presented like a sacred taxonomy, suggesting a ladder from breath to Self.

Characters & Entities

• Vāyu
• Ātman

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner life (prāṇa) is ordered and knowable, and beyond the functions of breath stands the Ātman as the highest principle.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra (Prabhāsatīrtha region), within the Prabhāsa Khaṇḍa’s Prabhāsakṣetra Māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is given here; it introduces a doctrinal list that supports the upcoming yātrā and worship instructions.