Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 10

Devanagari script

अथ प्राप्तः क्रमात्सर्वैः स गच्छन्मरुमंडल म् । वृक्षोदकपरित्यक्तं सर्वसत्त्वविवर्जितम्

Transliteration

atha prāptaḥ kramātsarvaiḥ sa gacchanmarumaṃḍala m | vṛkṣodakaparityaktaṃ sarvasattvavivarjitam

Translation

Puis, avançant pas à pas, il parvint à une étendue de désert, délaissée des arbres et de l’eau, et privée de toute créature vivante.

Word by Word

• अथ: then, thereafter
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; आरम्भ/अनन्तरार्थक-निपात (particle meaning 'then/now')

• प्राप्तः: having reached, arrived
• प्राप्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु) → प्राप्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तरि प्रयोगे 'having reached/arrived'

• क्रमात्: gradually, in due course
• क्रमात्: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणार्थे (ablative used adverbially)

• सर्वैः: with all (of them)
• सर्वैः: Sahakari (Accompaniment/सह)
• Type: Noun
• Root: सर्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; सहार्थे (instrumental of accompaniment)

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• गच्छन्: going, while proceeding
• गच्छन्: Kriya-visheshaṇa (Adverbial participle/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गच्छत् (शतृ/वर्तमान कृदन्त)
• Form: वर्तमान कृदन्त (शतृ); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रियाविशेषणभावे 'while going'

• मरुमण्डलम्: desert region
• मरुमण्डलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मरु + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मरूणां मण्डलम्)

• वृक्षोदकपरित्यक्तम्: devoid of trees and water
• वृक्षोदकपरित्यक्तम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वृक्ष + उदक + परि-त्यज् (धातु) → परित्यक्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP) समासान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्वन्द्वपूर्वपद (वृक्ष-उदक) + तत्पुरुष: 'वृक्षोदकाभ्यां परित्यक्तम्'

• सर्वसत्त्वविवर्जितम्: bereft of all living beings
• सर्वसत्त्वविवर्जितम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + सत्त्व + वि-वर्ज् (धातु) → विवर्जित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP) समासान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष: 'सर्वसत्त्वैः विवर्जितम्'

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) — inferred for Nāgarakhaṇḍa tīrthamāhātmya narration

Visual Art Cues

Scene: A caravan moving step by step into a treeless, waterless desert expanse; heat-haze, cracked earth, distant dunes; figures small against the vastness.

Characters & Entities

• Desert (maru)
• Caravan (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha narratives often place devotees in hardship to reveal the hidden protection of accrued merit (puṇya).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly Ānarteśvara-tīrtha; the desert scene functions as contrast to the life-giving sacred waters previously praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes the harsh, waterless terrain.