Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 51

Devanagari script

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् । भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

Transliteration

mokṣatīrthaṃ hi satprāhuḥ purāṇapuruṣāśritam | bhṛgoḥ kṣetre ca tīrthānāṃ koṭirekā samāśritā

Translation

Les justes l’appellent «Mokṣa-tīrtha», car il est abrité par le Purusha primordial. Et dans le kṣetra sacré de Bhṛgu, on dit qu’un crore et un tīrtha de plus y sont établis.

Word by Word

• मोक्षतीर्थम्: the liberation-tīrtha
• मोक्षतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मोक्षस्य तीर्थम्)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/indeed)

• सत्: the good (people)
• सत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विप्राः/जनाः इत्यर्थे कर्तृविशेषणम्

• प्राहुः: have said / call
• प्राहुः: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन

• पुराणपुरुषाश्रितम्: resorted to by the Primeval Person
• पुराणपुरुषाश्रितम्: Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुराण + पुरुष + आश्रित (आ-श्रि धातु + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समास (पुराणः पुरुषः यस्य/यत्र, तेन आश्रितम्) — मोक्षतीर्थम् इति पदस्य विशेषणम्; आश्रित = क्त-कृदन्त (past participle)

• भृगोः: of Bhṛgu
• भृगोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भृगु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• क्षेत्रे: in the sacred region
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• तीर्थानाम्: of tīrthas
• तीर्थानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• कोटि-एका: one crore (in number)
• कोटि-एका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कोटि + एका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (कोटिरूपा एका)

• समाश्रिता: is resorted to / is established
• समाश्रिता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + श्रि (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कोटिरेका इति पदस्य विधेय

Speaker

Bhārgava (implied); theological epithet references Purāṇa-Puruṣa (Viṣṇu)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mokṣa-tīrtha (within/near Bhṛgu-kṣetra)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: sages/brāhmaṇas in the narrative frame

Visual Art Cues

Scene: A sacred riverbank kṣetra identified with Bhṛgu, with a prominent tīrtha labeled ‘Mokṣa-tīrtha’; a divine presence of the Purāṇa-Puruṣa is suggested by a radiant aura above the waters while pilgrims perform snāna and offer lamps.

Characters & Entities

• Mokṣa-tīrtha
• Purāṇa-Puruṣa
• Bhṛgu-kṣetra
• Tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes a doorway to liberation when grounded in divine presence and sustained by dharmic tradition.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mokṣa-tīrtha and Bhṛgu’s sacred region (Bhṛgu-kṣetra) are praised for extraordinary sanctity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the focus is on the mokṣa-bestowing status and the vast sacred geography.