Adhyaya 89: The Hierarchy of the Trimūrti and the Manifestation of the Goddess Trikalā

Verse 1

एतेषां कतमो देवः परः को वा अथवा अपरः । एतद्देव ममाचक्ष्व परं कौतूहलं विभो ॥ ८९.२ ॥

Entre éstos, ¿qué deidad es suprema, y quién, en cambio, es secundaria o inferior? Oh Deva, explícamelo: mi curiosidad es profunda, oh poderoso.

Verse 2

तस्याश्चर्याण्यनेकानि विविधानि वरानने । श्रृणु सर्वाणि चार्वङ्गि कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ ८९.४ ॥

Oh de bello rostro, hay muchas maravillas, diversas, acerca de ella. Oh de hermosos miembros, escucha todas mientras las relato, oh intachable.

Verse 3

धरन्युवाच । परमात्मा शिवः पुण्य इति केचिद् भवं विदुः । अपरे हरिमीशानमिति केचिच्चतुर्मुखम्

La Tierra dijo: «Algunos conocen a Bhava (Śiva) como el Ser Supremo, como el principio santo; otros (dicen) que Hari es Īśāna; y algunos identifican al de Cuatro Rostros (Brahmā).»

Verse 4

केचिल्लोष्ठांस्तु सङ्गृह्य युयुधुर्गणनायकाः । अपरे मल्लयुद्धेन युयुधुर्बलदर्पिताः । एवं गणसहस्रेण वृतो देवो महेश्वरः ॥

Algunos jefes de los gaṇas, reuniendo terrones de tierra, combatieron; otros, envanecidos por su fuerza, lucharon en combate de lucha. Así el dios Maheśvara permanecía rodeado por mil gaṇas.

Verse 5

यावदास्ते स्वयं देव्याः क्रीडन् देववरः स्वयम् । तावद् ब्रह्मा स्वयं देवैरुपायात् सह सत्वरः ॥

Mientras el excelso dios permanecía allí, jugando con la diosa, Brahmā llegó apresuradamente, acompañado por los dioses.

Verse 6

तमागतं अथो दृष्ट्वा पूजयित्वा विधानतः । उवाच परमो देवो रुद्रो ब्रह्माणमव्ययम् ॥

Al verlo llegar, y tras honrarlo conforme al rito debido, el supremo dios Rudra habló a Brahmā, el imperecedero.

Verse 7

किमागमनकृत्यं ते ब्रह्मन् ब्रूहि ममाचिरम् । किं च देवास्त्वरायुक्ता आगता मम सन्निधौ ॥

¿Cuál es el propósito de tu venida, oh Brahman? Dímelo sin demora. ¿Y por qué los dioses, llenos de prisa, han venido a mi presencia?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । अस्त्यन्धको महादैत्यस्तेन सर्वे दिवौकसः । अर्दिता मत्समीपं तु बुद्ध्वा मां शरणैषिणः ॥

Brahmā dijo: Existe Andhaka, un gran asura; por él han sido afligidos todos los moradores del cielo. Al comprenderlo, se acercaron a mí, buscando refugio en mí.

Verse 9

ततश्चैते मया सर्वे प्रोक्ता देवा भवं प्रति । गच्छाम इति देवेश ततस्त्वेते समागताः ॥

Por ello me dirigí a todos estos dioses: «Vayamos a Bhava». Oh Señor de los dioses, por esa causa se han reunido aquí.

Verse 10

एवमुक्त्वा स्वयं ब्रह्मा वीक्षां चक्रे पिनाकिनम् । नारायणं च मनसा सस्मार परमेश्वरम् । ततो नारायणो देवो द्वाभ्यां मध्ये व्यवस्थितः ॥

Dicho esto, el propio Brahmā dirigió su mirada al portador del Pināka (Śiva) y, en su mente, recordó a Nārāyaṇa, el Señor supremo. Entonces el dios Nārāyaṇa se colocó entre ambos.

Verse 11

ततस्त्वेकीगतास्ते तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परं सूक्ष्मदृष्ट्या वीक्षां चक्रुर्मुदायुताः ॥

Entonces Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara se hicieron de un mismo sentir y, colmados de gozo, se contemplaron mutuamente con visión sutil.

Verse 12

ततस्तेषां त्रिधा दृष्टिर्भूत्वैका समजायता । तस्यां दृष्ट्यां समुत्पन्ना कुमारी दिव्यरूपिणी ॥

Entonces su triple visión se volvió una sola; de esa mirada unificada surgió una doncella de forma divina.

Verse 13

नीलोत्पलदलश्यामा नीलकुञ्चितमूर्द्धजा । सुनासा सुललाटान्ता सुवक्त्रा सुप्रतिष्ठिता ॥

Era oscura como el pétalo de un loto azul, con cabello oscuro y rizado; tenía una nariz bien formada y una frente hermosa, un rostro bello y un porte sereno y firme.

Verse 14

अथ तां दृष्ट्वा कन्यां तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ऊचुः का असि शुभे ब्रूहि किं वा कार्यं विपश्चितम् ॥

Entonces, al ver a aquella doncella, Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara dijeron: «¿Quién eres tú, oh auspiciosa? Dinos: ¿con qué propósito discerniente has venido aquí?»

Verse 15

त्रिवर्णा च कुमारी सा कृष्णशुक्ला च पीतिका । उवाच भवतां दृष्टेर्योगाज्जाता अस्मि सत्तमाः । किं मां न वेत्थ सुष्रोणीं स्वशक्तिं परमेश्वरीम् ॥

Aquella doncella era de tres colores: oscuro, blanco y amarillento. Ella dijo: «Oh los mejores de los seres, he surgido del poder de vuestra mirada. ¿No me reconocéis, la de hermosas caderas, vuestra propia Śakti suprema, la Señora soberana?»

Verse 16

ततो ब्रह्मादयस्ते च तस्या अस्तुष्टा वरं ददुः । नाम्ना असि त्रिकला देवी पाहि विश्वं च सर्वदा ॥

Entonces Brahmā y los demás, complacidos con ella, le concedieron una gracia: «Por nombre eres Trikalā, oh Diosa; protege el universo en todo tiempo.»

Verse 17

अपराण्यपि नामानि भविष्यन्ति तवानघे । गुणोत्थानि महाभागे सर्वसिद्धिकराणि च ॥

Además, oh intachable, tendrás también otros nombres—nacidos de tus cualidades, oh muy afortunada, y capaces de otorgar toda realización (siddhi).

Verse 18

अन्यच्च कारणं देवि त्रिवर्णा असि वरानने । मूर्तित्रयं त्रिभिर्वर्णैः कुरु देवि स्वकं द्रुतम् ॥

Y hay otra razón, oh Diosa, oh de bello rostro: puesto que eres de tres colores, forma pronto tu propia triple manifestación mediante los tres colores.

Verse 19

एवमुक्ता तदा देवैरकरोत् त्रिविधां तनुम् । सितां रक्तां तथा कृष्णां त्रिमूर्तित्वं जगाम ह ॥

Así interpelada entonces por los dioses, ella hizo su cuerpo triple—blanco, rojo y negro—y alcanzó el estado de ser de triple forma (trimūrti).

Verse 20

या सा ब्राह्मी शुभा मूर्त्तिस्तया सृजति वै प्रजाः । सौम्यरूपेण सुष्रोणी ब्रह्मसृष्ट्या विधानतः ॥

Esa forma auspiciosa, la Brāhmī: por ella, en verdad, crea a los seres. Con apariencia apacible, la de hermosas caderas realiza la creación conforme al mandato de Brahmā.

Verse 21

या सा रक्तेन वर्णेन सुरूपा तनुमध्यमा । शङ्खचक्रधरा देवी वैष्णवी सा कला स्मृता । सा पाति सकलं विश्वं विष्णुमायेति कीर्त्यते ॥

Ella que, con el color rojo, es de bella forma y cintura esbelta—portadora de caracola y disco—es recordada como la porción Vaiṣṇavī (kalā). Ella protege el universo entero y es celebrada como “la Māyā de Viṣṇu”.

Verse 22

या सा कृष्णेन वर्णेन रौद्री मूर्त्तिस्त्रिशूलिनी । दंष्ट्राकरालिनी देवी सा संहरति वै जगत् ॥

Ella que es de color oscuro—la forma Raudrī, portadora del tridente—la diosa de colmillos terribles: ella, en verdad, disuelve (retira) el mundo.

Verse 23

श्रीवराह उवाच । परो नारायणो देवस्तस्माज्जातश्चतुर्मुखः । तस्माद् रुद्रोऽभवद् देवि स च सर्वज्ञतां गतः ॥

Śrī Varāha dijo: «El supremo Dios es Nārāyaṇa; de Él nació el de cuatro rostros (Brahmā). De éste surgió Rudra, oh Diosa, y alcanzó la omnisciencia».

Verse 24

या सृष्टिर्ब्रह्मणो देवी श्वेतवर्णा विभावरी । सा कुमारी महाभागा विपुलाब्जदलेक्षणा । सद्यो ब्रह्माणमामन्त्र्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

Esa diosa—Sṛṣṭi, nacida de Brahmā—de blanca tez y resplandeciente, doncella de gran fortuna con ojos como anchos pétalos de loto, se dirigió de inmediato a Brahmā y, allí mismo, desapareció de la vista.

Verse 25

साऽन्तर्हिता ययौ देवी वरदा श्वेतपर्वतम् । तपस्तप्तुं महत्तीव्रं सर्वगत्वमभीप्सती ॥

Habiéndose ocultado, la diosa—otorgadora de dones—fue a Śvetaparvata para practicar una austeridad grande e intensa, deseando la omnipresencia (movilidad sin restricción).

Verse 26

या वैष्णवी कुमारी तु साप्यनुज्ञाय केशवम् । मन्दराद्रिं ययौ तप्तुं तपः परमदुष्चरम् ॥

Y aquella doncella que era Vaiṣṇavī, tras obtener el consentimiento de Keśava, fue a Mandarādri para realizar una austeridad de la más alta dificultad.

Verse 27

या सा कृष्णा विशालाक्षी रौद्री दंष्ट्राकरालिनी । सा नीलपर्वतवरं तपश्चर्तुं ययौ शुभा ॥

Ella, de tez oscura y de grandes ojos, feroz como Raudrī, terrible por sus colmillos salientes, y aun así auspiciosa, fue al excelente Nīlaparvata para practicar austeridad (tapas).

Verse 28

अथ कालेन महता प्रजाः स्रष्टुं प्रजापतिः । आरब्धवान् तदा तस्य ववृधे सृजतो बलम् ॥

Entonces, tras mucho tiempo, Prajāpati comenzó a crear a las criaturas; y en ese momento, mientras creaba, su poder fue creciendo.

Verse 29

यदा न ववृधे तस्य ब्रह्मणो मानसि प्रजा । तदा दध्यौ किमेतन्मे न तथा वर्ध्धते प्रजा ॥

Pero cuando la progenie mental de Brahmā no aumentó, reflexionó: «¿Qué ocurre conmigo, que la descendencia no crece como debería?»

Verse 30

ततो ब्रह्मा हृदा दध्यौ योगाभ्यासेन सुव्रते । चिन्तयन् बुबुधे देवस्तां कन्यां श्वेतपर्वते । तपश्चरन्तीं सुमहत् तपसा दग्धकिल्बिषाम् ॥

Entonces Brahmā meditó en su corazón mediante la práctica del yoga, oh de noble voto; y, pensando, el dios percibió a aquella doncella en Śvetaparvata, que realizaba austeridades inmensas, con sus impurezas consumidas por el tapas.

Verse 31

ततो ब्रह्मा ययौ तत्र यत्र सा कमलेक्षणा । तपश्चरति तां दृष्ट्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥

Entonces Brahmā fue al lugar donde la doncella de ojos de loto practicaba austeridad; al verla, pronunció estas palabras.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । किं तपः क्रियते भद्रे कार्यमावेक्ष्य शोभते । तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वरं किं ते ददाम्यहम् ॥

Brahmā dijo: «¿Con qué propósito se realiza esta austeridad, oh bienaventurada? Considerado el fin buscado, la empresa es adecuada. Estoy complacido contigo, oh de grandes ojos: ¿qué don deseas que te conceda?»

Verse 33

सृष्टिरुवाच । भगवन्नेकदेशस्था नोत्सहे स्थातुमञ्जसा । अतोऽर्थं त्वां वरं याचे सर्वगत्वमभीप्सती ॥

Sṛṣṭi dijo: «Oh Bhagavān, estando en un solo lugar no puedo permanecer con facilidad. Por eso te pido un don, deseando el sarvagatatva: la capacidad de ir a todas partes.»

Verse 34

एवमुक्ता तदा तेन सृष्टिः सा कमलेक्षणा । तस्य ह्यङ्के लयं प्राप्ता सा देवी पद्मलोचना । तस्मादारभ्य कालात् तु ब्राह्मी सृष्टिर्व्यवर्धत ॥

Así interpelada por él, aquella Creación—de ojos de loto—entró en disolución sobre su regazo; esa Diosa, la de mirada de loto. Desde entonces, la creación nacida de Brahmā creció y se expandió.

Verse 35

ब्रह्मणो मानसाः सप्त तेषामन्ये तपोधनाः । तेषामन्ये ततस्त्वन्ये चतुर्द्धा भूतसंग्रहः । सस्थानुजङ्गमानां च सृष्टिः सर्वत्र संस्थिता ॥

De Brahmā surgieron siete hijos nacidos de la mente; entre ellos, algunos eran ricos en poder ascético (tapas). De ellos, y luego de otros, el conjunto de los seres se hizo cuádruple; y la creación de lo inmóvil y lo móvil quedó establecida por doquier.

Verse 36

यत्किञ्चिद् वाङ्मयं लोके जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं स्थापितं सृष्ट्या भूतं भव्यं च सर्वदा ॥

Cuanto hay en el mundo como expresión articulada (vāṅmaya)—el universo de lo inmóvil y lo móvil—todo ello ha sido establecido por la creación, como lo que fue y lo que será, en todo tiempo.

Verse 37

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । वसत्यनुदिनं देवः शूलपाणिस्त्रिलोचनः ॥

En la hermosa cumbre del Kailāsa, adornada con variados minerales, mora día tras día el Dios: el de tres ojos, portador del tridente (śūla).

Verse 38

सैकस्मिन् दिवसे देवः सर्वभूतनमस्कृतः । गणैः परिवृतो गौर्या महानासीৎ पिनाकधृक् ॥

Cierto día, el Dios—venerado por todos los seres—se hallaba en gran majestad, rodeado de sus gaṇas y de Gaurī; él, el portador del Pināka, el arco sagrado.

Verse 39

तत्र सिंहमुखाः केचिद् गणाः नर्दन्ति सिंहवत् । अपरे हस्तिवक्त्राश्च हयवक्त्रास्तथापरे ॥

Allí, algunos gaṇas de rostro de león rugen como leones; otros tienen rostro de elefante, y otros más, rostro de caballo.

Verse 40

अपरे शिंशुमारास्या अपरे सूकराननाः । अपरेऽश्वामुखा रौद्रा खरास्याजाननास्तथा । छागमत्स्याननाः क्रूरा ह्यनन्ताः शस्त्रपाणयः ॥

Otros tienen rostros de śiṃśumāra (delfín), otros rostros de jabalí; otros, feroces, tienen rostro de caballo; asimismo hay rostros de asno y de cabra. Algunos tienen rostro de pez, de aspecto cruel: en verdad innumerables, con armas en sus manos.

Verse 41

केचिद् गायन्ति नृत्यन्ति धावन्ति स्फोटयन्ति च । हसन्ति किलकिलायन्ति गर्जन्ति च महाबलाः ॥

Unos cantan y danzan; corren de un lado a otro y también aplauden o hacen chasquidos. Ríen, lanzan chillidos agudos y rugen: ellos, de gran fuerza.