Adhyaya 10

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठास्तीर्थं पापप्रणाशनम् । कृकलासमिति ख्यातं नृगतीर्थमनुत्तमम्

Dijo Prahlāda: «Entonces, oh los mejores de los brāhmaṇas, debe uno ir al vado sagrado que destruye los pecados, célebre como “Kṛkalāsa”, el insuperable Nṛga Tīrtha».

Verse 2

नृगो यत्र महीपालः कृकलासवपुर्धरः । कृष्णेन सह संगत्य संप्राप परमां गतिम्

Allí, el rey Nṛga —portando el cuerpo de un lagarto— se encontró con Kṛṣṇa y, por ese encuentro, alcanzó el estado supremo.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । नृगो नाम नृपः कोऽयं कथं कृष्णेन संगतः । कर्मणा कृकलासत्वं केन तद्वद विस्तरात्

Los sabios dijeron: «¿Quién es este rey llamado Nṛga, y cómo entró en contacto con Kṛṣṇa? ¿Por qué acción (karma) alcanzó la condición de lagarto? Cuéntanos eso con detalle».

Verse 4

प्रह्लाद उवाच । नृगो नाम नृपो विप्राः सार्वभौमो बलान्वितः । बुद्धिमान्धृतिमान्दक्षः श्रीमान्सर्वगुणान्वितः

Prahlāda dijo: «Oh brāhmaṇas, hubo un rey llamado Nṛga: un soberano universal, dotado de fuerza, inteligente, firme, hábil, próspero y colmado de todas las virtudes».

Verse 5

अनेकशतसाहस्रा भूमिपा अपि तद्वशाः । हस्त्यश्वरथसंघैश्च पत्तिभिर्बहुभिर्वृतः

Cientos de miles de otros reyes también estaban bajo su dominio; y él estaba rodeado por grandes huestes de elefantes, caballos, carros y numerosos soldados de a pie.

Verse 6

सैन्यं च तस्य नृपतेः कोशं चैवाक्षयं तथा । स नित्यं गुरुभक्तश्च देवताराधने रतः

Aquel rey poseía un ejército y un tesoro inagotable. Siempre fue devoto de sus maestros y se dedicaba a la adoración de las deidades.

Verse 7

महा दानानि विप्रेन्द्रा ददात्यनुदिनं नृपः । शश्वत्स गोसहस्रं तु ददाति नृपसत्तमः

Oh, el mejor de los brahmanes, ese rey entregaba grandes dádivas cada día. De hecho, aquel excelente gobernante donaba continuamente mil vacas.

Verse 8

प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या ह्युपविश्यासने शुभे । परिधाप्य शुभे क्षौमे सुगन्धेनोपलिप्य च

Lavando sus pies con devoción, lo sentaba en un asiento auspicioso; lo vestía con lino fino y auspicioso y lo ungía con fragancias.

Verse 9

संपूज्य पुष्पमालाभि धूपेन च सुगन्धिना । ददौ दक्षिणया सार्द्धं प्रतिविप्राय गां तदा । तांबूलसहितां भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति

Habiendo honrado debidamente a los brahmanes con guirnaldas de flores e incienso fragante, dio a cada uno una vaca junto con una ofrenda sacerdotal. Con devoción, ofreció también betel, diciendo: "Que Visnú se complazca conmigo".

Verse 10

एवं प्रददतस्तस्य यजतश्च तथा मखैः । ययौ कालो द्विजश्रेष्ठा भोगांश्चैवानुभुञ्जतः

Oh, el mejor de los brahmanes, mientras continuaba dando y realizando sacrificios de esta manera, el tiempo pasó, y él también disfrutó de sus legítimos placeres.

Verse 11

एकदा तु द्विजश्रेष्ठं जैमिनिं संशितव्रतम् । श्रद्धया तं च नृपतिः प्रतिग्रहपराङ्मुखम् । उवाच वाक्यं नृपतिः कृतांजलिपुटः स्थितः

Una vez, el rey se acercó al más excelso brāhmaṇa, Jaimini, firme en sus votos. Al verlo reacio a aceptar dádivas, el rey, de pie con las manos juntas, le habló con reverencia.

Verse 12

मामुद्धर महाभाग कृपां कुरु तपोनिधे । गृहाण गां मया दत्तां दयां कृत्वा ममोपरि

«Sálvame por tu gracia, oh noble; ten compasión, oh tesoro de austeridad. Acepta esta vaca que te ofrezco, apiadándote de mí.»

Verse 13

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य अनिच्छन्नपि गौरवात् । नृपस्य चाब्रवीद्विप्र एवमस्त्विति लज्जितः

Al oír las palabras del rey, el brāhmaṇa, aunque no lo deseaba, por respeto al soberano respondió, avergonzado: «Así sea.»

Verse 14

अवनिज्य ततः पादौ शिरसा धारयज्जलम् । सुवर्णशृंगसहितां रौप्यखुरविभूषिताम्

Entonces, tras lavar sus pies y llevar aquella agua sobre la cabeza, (el rey presentó) una vaca con cuernos de oro y pezuñas adornadas de plata.

Verse 15

रत्नपुच्छां कांस्यदोहां सितवस्त्रावगुंठिताम् । समभ्यर्च्य च विप्रेन्द्रं ददौ दक्षिणयान्विताम्

Con cola enjoyada, recipiente de bronce para el ordeño y velada con paño blanco; tras honrar debidamente al príncipe de los brāhmaṇas, le entregó la vaca junto con la dakṣiṇā apropiada.

Verse 16

आसीमान्तमनुव्रज्य हृष्टो राजा बभूव ह । तरुणीं हंसवर्णां च हंसीनामेति विश्रुताम्

Acompañándolo hasta el lindero del reino, el rey se llenó de júbilo. Y aquella vaca era joven, de color de cisne, célebre con el nombre de «Haṃsī».

Verse 17

गां गृह्य स्वगृहं प्राप्तो दाम्ना बद्धां सवत्सकाम् । स तस्यै यवसं चार्द्रं ददौ ब्राह्मणसत्तमः

Tomando la vaca, el excelso brāhmaṇa llegó a su casa, con su ternero y atada con una cuerda. Entonces le dio hierba fresca y húmeda como forraje.

Verse 18

सुतृप्ता यवसेनैव मध्याह्ने तृषितां तदा । गृहीत्वा निर्ययौ विप्रो दामबद्धां जलाशयम्

Saciada sólo con el forraje, al mediodía le vino la sed. Entonces el brāhmaṇa la tomó—todavía atada con la cuerda—y salió hacia un estanque de agua.

Verse 19

मार्गे गजाश्वसंबाधे त्रस्ता सा उष्ट्रदर्शनात् । हस्तादाच्छिद्य सा धेनुर्ब्राह्मणस्य ययौ तदा

En el camino, atestado de elefantes y caballos, se asustó al ver un camello. Zafándose de la mano del brāhmaṇa, aquella vaca echó a correr.

Verse 20

विचिन्वन्सकलामुर्वीं नापश्यत्तां द्विजर्षभः । सा ययौ विद्रुता धेनुस्तन्महद्राजगोधनम्

Buscando por toda la tierra, el mejor de los nacidos dos veces no la vio. Y aquella vaca, huyendo, se fue lejos: era la gran riqueza ganadera del rey.

Verse 21

द्वितीयेऽह्नि पुनर्विप्रमाहूय नृपसत्तमः । संपूज्य विधिवद्भक्त्या वस्त्रालंकारभूषणैः

En el segundo día, el mejor de los reyes volvió a convocar al brāhmaṇa y, con devoción y conforme al rito, lo honró con vestiduras, ornamentos y adornos.

Verse 22

विधिवद्गां ददौ तां च स नृपः सोमशर्मणे । गृहीत्वा राजभवनान्निर्ययौ गां द्विजर्षभः

Aquel rey, conforme al rito, entregó esa vaca a Somaśarman. Tomando la vaca, el excelente brāhmaṇa salió del palacio real.

Verse 23

आशंसमानो राजानं धर्मज्ञमिति कोविदम् । स च विप्रो विचिन्वानः सर्वतो गां सुदुःखितः

Confiando en el rey, célebre por conocer el dharma y por su pericia, aquel brāhmaṇa, afligido en extremo, buscó la vaca por todas partes.

Verse 24

ददर्श पथि गच्छन्तीं पृष्ठतः सोमशर्मणः । दृष्ट्वा तां गां च स मुनिर्जैमिनिस्तमभाषत

En el camino vio a la vaca avanzando detrás de Somaśarman. Al verla, el sabio Jaimini le dirigió la palabra.

Verse 25

मम गां चापि हृत्वा त्वं नयसे दस्युवत्कथम् । स तस्य वचनं श्रुत्वा विस्मयं दस्युकीर्त्तनात्

«¿Cómo puedes arrebatar también mi vaca y llevártela como un ladrón?» Al oír esas palabras, quedó asombrado por ser llamado bandido.

Verse 26

राजतो हि मया लब्धां गां नयामि स्वमन्दिरम् । गोहर्त्तेति च मां कस्माद्ब्रवीषि द्विजसत्तम

«He obtenido esta vaca del rey y la llevo a mi propia morada. ¿Por qué me llamas ladrón de vacas, oh el mejor de los dos veces nacidos?»

Verse 27

ब्राह्मण उवाच । मयापि राजतो लब्धा ममेयं गौर्न संशयः । कथं नयसि विप्र त्वं मयि जीवति मन्दिरम्

El brāhmaṇa dijo: «Yo también la recibí del rey; esta vaca es mía, sin duda. ¿Cómo puedes, oh brāhmaṇa, llevarla a tu casa mientras yo aún vivo?»

Verse 28

सोऽब्रवीदद्य मे लब्धा कथं मां वदसे मृषा । सोऽब्रवीद्ध्यो मया लब्धा बलान्नेतुं त्वमिच्छसि

Uno dijo: «Hoy la he obtenido; ¿cómo te atreves a hablar falsamente de mí?» El otro dijo: «Ayer la obtuve yo; tú deseas llevártela por la fuerza.»

Verse 29

ममेयमिति संक्रुद्धः सोमशर्माऽब्रवीद्वचः । प्रज्वलत्क्रोधरक्ताक्षो ममेयमिति सोऽपरः

Airado, Somaśarman proclamó: «¡Es mía!» El otro también, con los ojos enrojecidos por la ira ardiente, clamó: «¡Es mía!»

Verse 30

विवदतौ तथा विप्रौ राजद्वारमुपागतौ । कुर्वाणौ कलहं घोरं त्यक्तुकामौ स्वजीवितम्

Así, disputando, los dos brāhmaṇas llegaron a la puerta del rey, levantando una querella terrible, como si estuvieran dispuestos a arrojar sus propias vidas.

Verse 31

संक्रुद्धौ ब्राह्मणौ दृष्ट्वा शपन्तौ तौ परस्परम् । राज्ञे निवेदयामास द्वास्थं प्रणयपूर्वकम्

Al ver a los dos bráhmanas airados, maldiciéndose mutuamente, el guardián de la puerta informó el asunto al rey con cortesía y respeto.

Verse 32

अवज्ञाय तदा विप्रौ विवदन्तौ रुषान्वितौ । कामव्याकुलचेतस्को न बहिर्निःसृतो नृपः

Pero entonces el rey no salió a su encuentro—pues aquellos dos bráhmanas discutían con ira—ya que su mente estaba turbada y distraída por el deseo.

Verse 33

एवं विवदमानौ तौ त्रिरात्रं समुपस्थितौ । अवज्ञातौ नृपेणाथ राजानं प्रति च क्रुधा

Así, los dos bráhmanas, persistiendo en su disputa, permanecieron allí durante tres noches. Pero, al ser desatendidos por el rey, se airaron contra él.

Verse 34

ऊचतुः कुपितो वाक्यं सामर्षौ नृपतिं प्रति । अवमन्यसे नौ यस्मात्त्वं न निर्गच्छसि मन्दिरात्

Airados y resentidos, le hablaron con dureza al rey: «Nos desdeñas, pues ni siquiera sales del palacio».

Verse 35

शास्ता भवान्प्रजानां हि न न्यायेन नियोक्ष्यति । भविष्यति भवांस्तस्मात्कृकलासो न संशयः

«Aunque eres el castigador y gobernante del pueblo, no lo administras conforme a la justicia. Por ello te convertirás en un lagarto; de esto no hay duda».

Verse 36

एवं शप्त्वा तदा विप्रावन्यस्मै गां प्रदाय तौ । क्षुधितौ खेदसंयुक्तौ स्वगृहं गन्तुमुद्यतौ

Habiéndolo maldecido así, aquellos dos brāhmaṇas entregaron entonces la vaca a otro destinatario. Hambrientos y fatigados, se dispusieron a regresar a su propio hogar.

Verse 37

प्रस्थितौ तौ नृगो द्वार आगत्य समुपस्थितः । दंडवत्प्रणिपत्याऽशु कृतांजलिरभाषत

Cuando ellos partían, el rey Nṛga llegó a la puerta y se acercó a ellos. Postrándose al instante como un báculo y juntando las palmas, habló.

Verse 38

अमोघवचना यूयं तत्तथा न तदन्यथा । ममोपरि कृपां कृत्वा शापांत उपदिश्यताम्

“Vuestras palabras son infalibles; así será y no de otro modo. Tened compasión de mí e instruidme sobre el fin de esta maldición.”

Verse 39

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऊचतुर्वचनं नृपम् । द्वापरस्य युगस्यान्तं भगवान्देवकीसुतः

Al oír sus palabras, los dos dijeron al rey: «Al final de la Era Dvāpara, el Bienaventurado Señor —el hijo de Devakī— (se manifestará…)».

Verse 40

वसुदेवगृहे राजन्हरिराविर्भविष्यति । तस्य संस्पर्शनादेव शापमुक्तिर्भविष्यति

«Oh rey, Hari se manifestará en la casa de Vasudeva. Con sólo tocarlo, se obtendrá la liberación de la maldición».

Verse 41

इत्युक्त्वा तौ तदा विप्रौ प्रयातौ स्वनिवेशनम् । राजा बहुविधान्भोगान्भुक्त्वा दत्त्वा च भूरिशः

Dicho esto, los dos brāhmaṇas partieron entonces a su propia morada. El rey, tras gozar de múltiples deleites regios y tras dar abundante caridad, continuó su vida.

Verse 42

इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैः कालधर्ममुपेयिवान् । ततः स गतवान्विप्रा धर्मराजनिवेशनम्

Y tras celebrar diversos sacrificios, alcanzó la ley del tiempo, es decir, llegó a su muerte señalada. Luego, oh brāhmaṇas, fue a la morada de Dharmarāja (Yama).

Verse 43

सत्कृत्योक्तो यमेनाथ स्वागतेन नृपोत्तमः । प्रथमं सुकृतं राजन्नथवा दुष्कृतं त्वया । भोक्तव्यमिति मे ब्रूहि तत्ते संपाद्यते मया

Honrado y recibido por Yama, el mejor de los reyes fue interpelado: “Oh rey, dime: ¿qué has de experimentar primero, el fruto de tu mérito o el fruto de tu pecado? Dímelo; yo lo dispondré para ti.”

Verse 44

नृग उवाच । यद्यस्ति दुष्कृतं किंचित्प्रथमं प्रतिपादय । अनुज्ञातो यमेनैवं कृकलासो भवेति वै । ततो वर्षसहस्राणि कृकलासत्वमाप्तवान्

Dijo Nṛga: “Si hay algún pecado, por pequeño que sea, que se presente primero.” Así, con el permiso de Yama—“Sé, en verdad, un lagarto”—alcanzó la condición de lagarto por miles de años.

Verse 45

एकस्मिन्दिवसे विप्राः सर्वे यदुकुमारकाः । वनं जग्मुर्मृगान्हन्तुं सर्वे कृष्णसमन्विताः

Cierto día, oh brāhmaṇas, todos los príncipes de los Yadu fueron al bosque a cazar ciervos, todos acompañados por Kṛṣṇa.

Verse 46

तृषार्द्दिताश्च मध्याह्ने विचिन्वंतो जलं ह्रदे । सत्वं च सुमहत्तत्र कृकलासं च संस्थितम्

A mediodía, atormentados por la sed, mientras buscaban agua en un lago, vieron allí a un ser inmensamente grande, erguido como un lagarto (kṛkalāsa).

Verse 47

चक्रुश्चोद्धरणे तस्य यत्नं यदुकुमारकाः । आकृष्यमाणः स तदा गुरुत्वान्न चचाल ह

Los príncipes Yadu se esforzaron por sacarlo; pero, aunque entonces lo tiraban, no se movió, debido a su enorme peso.

Verse 48

यदा न शेकुस्ते सर्व आचख्युः कृष्णरामयोः । ददर्श तं तदा कृष्णो नृगं मत्वा हसन्निव

Cuando todos fueron incapaces de moverlo, se lo comunicaron a Kṛṣṇa y a Rāma. Entonces Kṛṣṇa lo miró y, reconociéndolo como Nṛga, pareció sonreír.

Verse 49

चिक्षेप वामहस्तेन लीलयैव जगत्पतिः । स संस्पृष्टो भगवता विमुक्तः शापबंधनात्

Con su mano izquierda, el Señor del mundo lo arrojó fuera como en un juego. Al ser tocado por el Bienaventurado, quedó libre de las ataduras de la maldición.

Verse 50

त्यक्त्वा कलेवरं राजा दिव्यमाल्यानुलेपनः । कृतांजलिरुवाचेदं भक्त्या परमया युतः

Abandonando su cuerpo, el rey, adornado con guirnaldas y ungüentos celestiales, con las manos juntas, pronunció estas palabras, colmado de suprema devoción.

Verse 51

नमस्ते जगदाधार सर्गस्थित्यंतकारिणे । सहस्रशिरसे तुभ्यं ब्रह्मणेऽनंतशक्तये

Salve a Ti, Sustento del universo, Autor de la creación, la preservación y la disolución. Salve a Ti, de mil cabezas: al Brahman, de poder infinito.

Verse 52

एवं संस्तुवतः प्राह भगवान्देवकीसुतः । ददामि ते वरं तुष्टो यत्ते मनसि वर्त्तते

Al alabarle así, el Bienaventurado Señor, hijo de Devakī, dijo: «Estoy complacido; te concedo un don: aquello que mora en tu mente, lo que deseas».

Verse 53

याहि पुण्यकृतांल्लोकान्दर्शनात्स्पर्शनाच्च मे । एवमुक्तः स देवेन संप्रहृष्टतनूरुहः

«Ve a los mundos alcanzados por los hacedores de mérito, por el solo hecho de verme y por Mi contacto.» Dicho esto por el Señor, él se llenó de júbilo, con los vellos erizados.

Verse 54

उवाच यदि तुष्टोऽसि यदि देयो वरो मम । गर्त्तेयं मम नाम्ना तु ख्यातिं गच्छतु केशव

Él dijo: «Si estás complacido, si puede concedérseme un don, oh Keśava, que este hoyo/pozo alcance fama con mi nombre».

Verse 55

यः स्नात्वा परया भक्त्या पितॄन्संतर्पयिष्यति । त्वत्प्रसादेन गोविंद विष्णुलोकं स गच्छतु

«Quien se bañe aquí con suprema devoción y sacie a los antepasados con ofrendas—por Tu gracia, oh Govinda, que vaya al mundo de Viṣṇu.»

Verse 56

एवमुक्त्वा स भगवान्पुनर्द्वारावतीमगात्

Dicho esto, el Bienaventurado Señor regresó de nuevo a Dvārāvatī (Dvārakā).

Verse 57

स च राजा विमानेन दिव्यमाल्यानुलेपनः । जगाम भवनं विष्णोर्विबुधैरनुसंस्तुतः

Y aquel rey, llevado en un carro celestial y adornado con guirnaldas y ungüentos divinos, fue a la morada de Viṣṇu, alabado en el camino por los dioses.

Verse 58

प्रह्लाद उवाच । तदाप्रभृति विप्रेंद्राः स कूपो नृगसंज्ञया । वरदानाच्च कृष्णस्य पावनः सर्वदेहिनाम्

Dijo Prahlāda: «Desde entonces, oh el mejor de los brāhmaṇas, aquel pozo fue conocido con el nombre de “Nṛga”; y por la gracia concedida por Kṛṣṇa, se volvió purificador de todos los seres encarnados».

Verse 59

तत्र गत्वा द्विजश्रेष्ठा ह्यर्घ्यं दद्याद्यथाविधि । फलपुष्पाक्षतैर्युक्तं चंदनेन च भूसुराः

Habiendo ido allí, oh el mejor de los nacidos dos veces, debe ofrecerse el arghya según el rito, acompañado de frutos, flores, granos de arroz intactos y pasta de sándalo, oh brāhmaṇas.

Verse 60

नमस्ते विश्वरूपाय विष्णवे परमात्मने । अर्घ्यं गृहाण देवेश कूपेऽस्मिन्नृगसंज्ञके

«Salve a Ti, Viṣṇu de forma universal, Supremo Ser. Oh Señor de los dioses, acepta este arghya en este pozo conocido como Nṛga».

Verse 61

ततः स्नायाद्द्विजश्रेष्ठा मृदमालिप्य पाणिना । संतर्पयेत्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्च यथाक्रमात्

Luego, oh el mejor de los dos veces nacidos, debe bañarse, frotando el cuerpo con arcilla con la mano; y, en el debido orden, ofrecer tarpaṇa para satisfacer a los Pitṛs (ancestros), a los dioses y también a los seres humanos.

Verse 62

ततः श्राद्धं प्रकुर्वीत पितॄणां श्रद्धयान्वितः । विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्दक्षिणां च स्वशक्तितः

Después, con fe, debe realizarse el śrāddha para los Pitṛs; debe darse alimento a los brāhmaṇas y también otorgar dakṣiṇā según la propia capacidad.

Verse 63

विशेषतः प्रदातव्या सवत्सा गौः स्वलंकृता । शय्या सोपस्करां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति

Sobre todo, debe donarse una vaca bien adornada junto con su ternero. También debe entregarse un lecho provisto de sus debidos enseres, con la plegaria: «Que Viṣṇu se complazca en mí».

Verse 64

दीनांधकृपणानां च सदा तत्तीरवासिनाम् । दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्त शाठ्यविवर्जितः

Y debe darse siempre caridad—según la propia capacidad—a los pobres, a los ciegos y a los desamparados que habitan en aquellas riberas sagradas, sin engaño alguno respecto a la riqueza.

Verse 65

स्नानमात्रेण विप्रेन्द्रा लभेद्गोदानजं फलम् । पितृणां श्राद्धदानेन वियोनिं न च गच्छति

Oh el mejor de los brāhmaṇas, con el solo baño se obtiene el fruto nacido del don de una vaca. Y al ofrecer los dones del śrāddha a los Pitṛs, no se cae en un vientre infausto.

Verse 66

कृकलासे कृतं श्राद्धं येनैव तर्पणं तथा । स गच्छेद्विष्णुलोकं तु पितृभिः सहितो नरः

El hombre que realiza el śrāddha en Kṛkalāsa y allí mismo ofrece también el tarpaṇa, va al mundo de Viṣṇu junto con sus antepasados.

Verse 67

तथा मनोरथावाप्तिर्यात्रा च सफला भवेत् । सर्वतीर्थफलावाप्तिं लभते नात्र संशयः

Así, se alcanzan los anhelos más queridos y la peregrinación se vuelve fructífera. Se obtienen los frutos de todos los tīrthas; de ello no hay duda.