Adhyaya 30

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्पावनं परमं नृणाम् । तत्र वह्निः पुरा नष्टो लब्धश्च त्रिदशैरपि

Pulastya dijo: Luego debe uno ir a Agni-tīrtha, el supremo purificador de los hombres. Allí, en tiempos antiguos, el Fuego (Vahni) se perdió, y allí mismo fue hallado de nuevo, incluso por los dioses.

Verse 2

ययातिरुवाच । किमर्थं भगवन्वह्निः पुरा नष्टो द्विजोत्तम । कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने

Yayāti dijo: ¿Por qué razón, oh venerable, el Fuego (Vahni) se perdió antiguamente, oh el mejor de los dos veces nacidos? ¿Y cómo fue hallado allí mismo de nuevo? Gran sabio, esta curiosidad ha surgido en mí.

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । पुरा वृष्टिनिरोधोऽभूद्यावद्द्वादशवत्सरान् । संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः

Pulastya dijo: Antaño hubo una interrupción de la lluvia durante doce años. Afligido por el hambre, el mundo entero cayó en extrema incertidumbre y peligro.

Verse 4

प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले । नष्टा अरण्यजा ग्राम्याः पशवः पक्षिणो मृगाः

Casi todos habían muerto; los que quedaban sobre la tierra estaban como muertos. Las criaturas del bosque y de las aldeas—ganado, aves y fieras—perecieron.

Verse 5

एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः । विश्वामित्रो मुनिवरः संदेहं परमं गतः

Cuando tal adversidad cayó sobre el mundo mortal, oh rey, el gran sabio Viśvāmitra se vio sumido en una duda y aflicción profundísimas.

Verse 6

अन्नौषधिरसाभावादस्थिशेषो व्यजायत । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्तः क्षुत्क्षामः पर्यटन्दिशः

Por falta de alimento, hierbas y jugos nutritivos, quedó reducido casi a puro hueso. Luego, en otro día, consumido por el hambre, vagó por todas las regiones.

Verse 7

चंडालनिलयं प्राप्तः क्षुत्तृषापीडितो भृशम् । तत्रापश्यन्मृतं श्वानं शुष्कं पार्थिवसत्तम

Afligido con violencia por el hambre y la sed, llegó a la morada de un caṇḍāla. Allí vio un perro muerto, reseco—oh el mejor de los reyes.

Verse 8

तमादाय गृहं प्राप्तः प्रक्षाल्य सलिलेन तु । क्षुत्क्षामः पाचयामास ततस्तं पावकेऽजुहोत्

Tomándolo, regresó a su casa; lo lavó con agua y, debilitado por el hambre, lo cocinó; luego lo ofreció al fuego.

Verse 9

अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहस्ततो नृप । शक्रस्योपरि मन्युं स्वं चक्रेऽतीव महीपते

Al saber que se había comido lo prohibido, Agni—portador de las ofrendas—se encendió en ira extrema contra Śakra, oh rey, señor de la tierra.

Verse 10

नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि सांप्रतम् । यादृगाप्तं हविस्तादृगग्निभक्षो विशिष्यते

Ahora, en un mundo donde se ha desvanecido la esencia de las hierbas curativas, esto en verdad parece apropiado: según se obtiene la oblación (havis), así también lo que consume Agni se vuelve correspondientemente excelso.

Verse 11

नाभक्ष्यं भक्षयिष्यामि त्यजिष्ये क्षितिमंडलम् । येन शक्रादयो देवा यांति कष्टतरां दशाम्

No comeré lo que no debe comerse; abandonaré el círculo de la tierra—por lo cual Śakra y los demás dioses caerían en una condición aún más penosa.

Verse 12

एवं संचिंत्य मनसा सकोपो हव्यवाहनः । प्रणष्टः सकलं हित्वा मर्त्यलोकं चराचरम्

Así, tras meditarlo en su mente, Havyavāhana (Agni), colmado de ira, desapareció—abandonando por completo el mundo de los mortales con todos los seres móviles e inmóviles.

Verse 13

प्रणष्टे सहसा वह्नावग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । प्रणष्टास्तु जनाः सर्वे विशेषात्संशयं गताः

Cuando el Fuego desapareció de improviso, los ritos como el Agniṣṭoma y los demás se detuvieron; y todos los hombres, en especial, cayeron en una honda incertidumbre.

Verse 14

ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः । यज्ञभागविहीनत्वान्मंत्रं चक्रुस्ततो मिथः

Entonces todas las huestes de dioses cayeron en la duda más extrema; privados de sus porciones en el sacrificio, se aconsejaron entre sí.

Verse 15

त्यक्तस्तु वह्निना मर्त्यस्ततो नाशं गता नराः । शेषनाशाद्वयं सर्वे विनंक्ष्यामो न संशयः

Abandonados por el Fuego, los mortales cayeron en la ruina. Cuando lo que resta sea destruido, también nosotros—todos—pereceremos; de ello no hay duda.

Verse 16

तस्मादन्वेष्यतां वह्निर्यत्र तिष्ठति सांप्रतम् । यथा चरति मर्त्ये च तथा नीतिर्विधीयताम्

Por ello, búsquese al Fuego—dondequiera que ahora permanezca. Y según cómo actúe en el mundo de los mortales, dispóngase una conducta apropiada.

Verse 17

पुलस्त्य उवाच । एवं ते निश्चयं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । अन्वैषयंस्तथाग्निं ते समंतात्क्षितिमंडले

Dijo Pulastya: Habiendo tomado así su determinación, todos los dioses—junto con Indra—comenzaron a buscar a Agni por doquier, a lo largo de todo el contorno de la tierra.

Verse 18

ततस्ते पुरतो दृष्ट्वा शुकं श्रांता दिवौकसः । पप्रच्छुः श्रद्धया वह्निर्यदि दृष्टः प्रकथ्यताम्

Entonces los moradores del cielo, ya fatigados, al ver a Śuka ante ellos, preguntaron con reverencia: «Si has visto a Agni, dínoslo, por favor».

Verse 19

शुक उवाच । योऽयं वंशो महानग्रे प्रदग्धो वह्निसंगतः । प्रणष्टो हव्यवाहोत्र मया दृष्टो महाद्युतिः

Śuka dijo: «Aquel gran tallo de bambú que antes ardió al tocar el fuego—allí vi al desaparecido Havyavāha (Agni), resplandeciente con gran fulgor».

Verse 20

शुकेनावेदितो वह्निः शप्त्वा तं मन्युना वृतः । गद्गदा भावि ते वाणी प्रोक्त्वेदं प्रस्थितो द्रुतम्

Cuando Śuka señaló a Vahni (Agni), Agni, dominado por la ira, lo maldijo diciendo: «Tu habla se volverá tartamuda». Dicho esto, partió con presteza.

Verse 21

प्रविवेश शमीगर्भमश्वत्थं तरुसत्तमम् । तत्रस्थो द्विपराज्ञा स कथितो विबुधान्प्रति

Entró en el seno de un árbol Śamī—en un Aśvattha, el mejor de los árboles. Mientras permanecía allí, el rey de los elefantes lo comunicó a los dioses.

Verse 22

स तं प्रोवाच ते जिह्वा विपरीता भविष्यति । ततो जलाशयं गत्वा पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके

Le dijo: «Tu lengua se volverá torcida». Luego, yendo a un lago en el monte llamado Arbuda,

Verse 23

प्रविष्टो भगवान्वह्निर्यथा देवैर्न लक्ष्यते । तत्रोत्थेन दर्दुरेण तेषां प्रोक्तो हुताशनः

El bienaventurado Vahni entró de tal modo que los dioses no pudieron percibirlo. Pero allí, una rana que emergió reveló a Hutāśana ante ellos.

Verse 24

अत्राऽसौ तिष्ठते वह्निर्निर्झरे पर्वतस्य च । दग्धाश्च जलजाः सर्वे सुतप्तेनैव वारिणा

«Aquí permanece Agni—en la cascada del monte; y todas las criaturas nacidas del agua han sido abrasadas por el agua misma, intensamente recalentada.»

Verse 25

कृच्छ्रादहं विनिष्क्रांतस्तस्मान्मृत्युमुखात्सुराः । तच्छ्रुत्वा यत्नमास्थाय प्रविष्टो हव्यवाहनः

Con gran dificultad escapé de aquella boca de la muerte, oh dioses. Al oír esto, Havyavāhana (Agni) se esforzó y entró en aquel lugar.

Verse 26

भविष्यसि विजिह्वस्त्वं शप्त्वा तं दर्दुरं नृपः

“¡Te quedarás sin lengua (o con la lengua deformada)!”—así habló el rey (Agni), tras maldecir a aquella rana.

Verse 27

ततो देवगणाः सर्वे निष्क्रांताः सलिलाश्रयात् । संवेष्ट्य तुष्टुवुः सर्वे स्तवैर्वेदोद्भवैर्नृप

Entonces todas las huestes de los dioses salieron de su refugio en las aguas; rodeándolo por todos lados, oh Rey, lo alabaron con himnos nacidos de los Vedas.

Verse 28

देवा ऊचुः । त्वमग्ने सर्वभूतानामंतश्चरसि पावक । त्वया हीनं जगत्सर्वं नाशं यास्यति सत्वरम्

Los dioses dijeron: «Oh Agni, oh Purificador, tú te mueves en el interior del corazón de todos los seres. Privado de ti, este mundo entero iría pronto a la ruina».

Verse 29

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः । भूलोके च त्वया त्यक्ते वयं सर्वे सवासवाः । विनाशमेव यास्यामस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

«Tú eres la ‘boca’ de todos los dioses; en ti están establecidos los mundos. Si abandonas la tierra, todos nosotros—junto con Indra—solo hallaremos destrucción. Por eso, debes protegernos».

Verse 30

त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः । त्वं चंद्रस्त्वं च धनदो मरुत्त्वं च सुरेश्वरः

Tú eres Brahmā; tú eres Mahādeva; tú eres Viṣṇu; tú eres el Sol. Tú eres la Luna; tú eres Kubera, dador de riquezas; tú eres Marut; y tú eres el Señor de los dioses.

Verse 31

इंद्राद्या विबुधाः सर्वे त्वदायत्ता हुताशन । किमर्थं भगवन्मर्त्त्यं त्यक्त्वा त्वमत्र संस्थितः । किमर्थं भगवन्नस्माननागांस्त्यक्तुमिच्छसि

Oh Hutāśana, todos los dioses, comenzando por Indra, dependen de ti. ¿Por qué, oh Señor, has abandonado el mundo de los mortales y permaneces aquí? ¿Por qué, oh Señor, deseas dejar a quienes no tenemos culpa?

Verse 32

पुलस्त्य उवाच । वेष्टितो भगवान्वह्निर्देवैः स्तुतिपरायणैः । तस्यैव निर्झरस्याथ तटस्थो वाक्यमब्रवीत्

Dijo Pulastya: Rodeado por los dioses, entregados a la alabanza, el bienaventurado dios del Fuego se mantuvo en la orilla de aquella misma cascada sagrada y entonces pronunció estas palabras.

Verse 33

वह्निरुवाच । अभक्ष्यभक्षणे शक्रो मामिच्छति नियोजितुम् । तेनैव न करोत्येष वृष्टिं मर्त्त्ये सुरेश्वरः

Agni dijo: «Śakra desea emplearme para consumir lo que no debe ser consumido. Por esa misma razón, ese señor de los dioses retiene la lluvia del reino de los mortales».

Verse 34

अतोऽहं भूतलं त्यक्त्वा प्रविष्टो निर्झरे त्विह । प्रणष्टान्नरसे लोके न चाहं स्थातुमुत्सहे

Por eso he dejado la faz de la tierra y he entrado en esta cascada. En un mundo donde ha perecido la esencia de la humanidad y la recta conducta, no tengo ánimo para permanecer.

Verse 35

शक्र उवाच । शृणु यस्मान्मया रोधः कृतो वृष्टेर्हुताशन । देवापिर्नाम धर्मज्ञः क्षत्रियाणां यशस्करः

Dijo Śakra (Indra): «Escucha, oh Hutāśana (Agni), la causa por la cual impedí las lluvias. Hay un hombre llamado Devāpi—conocedor del dharma, fuente de gloria para los kṣatriyas».

Verse 36

प्रतीपस्तत्सुतः साधुः सर्वशीलवतां वरः । देवापौ च गते स्वर्गं ज्येष्ठभ्रातरमग्रजम् । संत्यक्त्वा जगृहे राज्यं शंतनुस्तत्सुतोऽवरः

«Su hijo fue Pratīpa, varón virtuoso, el mejor entre los de noble conducta. Y cuando Devāpi, el hermano mayor, partió al cielo, Śaṃtanu—el hijo menor de Pratīpa—dejando de lado al primogénito, tomó para sí la realeza.»

Verse 37

एतस्मात्कारणाद्राज्ये तस्य वृष्टिर्निराकृता । तवादेशात्करिष्यामि निवर्तस्व हुताशन

«Por esta misma causa, en su reino la lluvia ha sido retenida. Por tu mandato lo enmendaré; por tanto, retírate, oh Hutāśana (Agni).»

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः पुष्करावर्तकान्घनान् । द्रुतमाज्ञापयामास वृष्ट्यर्थं जगतीतले

Dijo Pulastya: «Habiendo hablado así, Sahasrākṣa (Indra) ordenó con presteza a las nubes portadoras de lluvia, llamadas Puṣkarāvartakas, que derramaran lluvia sobre la faz de la tierra.»

Verse 39

अथ शक्रसमादिष्टा विद्युत्वन्तो बलाहकाः । गम्भीरराविणः सर्वं भूतलं प्रचुरैर्जलैः । पूरयामासुरत्युग्रा द्युतिमन्तो महीपते

Entonces, por mandato de Śakra (Indra), las nubes colmadas de relámpagos—de trueno profundo, sumamente feroces y radiantes—anegaron toda la tierra con aguas abundantes, oh rey.

Verse 40

ततोऽगमत्परां तुष्टिं भगवान्हव्यवाहनः । रोचयामास भूपृष्ठे वसतिं देवकारणात्

Entonces el bienaventurado Havyavāhana (Agni) alcanzó la suprema complacencia; y, por el designio de los dioses, aprobó establecer su morada sobre la faz de la tierra.

Verse 41

देवा ऊचुः । तवाऽदेशात्कृता वृष्टिरन्यत्कार्यं हुताशन । यत्ते प्रियं तदस्माकं सुशीघ्रं हि निवेदय

Los dioses dijeron: «Por tu mandato ha sido traída la lluvia. Oh Hutāśana, ¿qué otra obra queda? Lo que te sea querido, dínoslo de inmediato».

Verse 42

अग्निरुवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । ख्यातिं यातु धरापृष्ठे युष्माकं हि प्रसादतः

Agni dijo: «Que este sagrado estanque de agua llegue a ser un tīrtha excelso que lleve mi nombre, y que, por vuestra gracia, alcance renombre sobre la tierra».

Verse 43

देवा ऊचुः । अग्नितीर्थमिदं लोके प्रख्यातिं संप्रयास्यति । अत्र स्नातो नरः सम्यगग्निलोकं प्रयास्यति

Los dioses dijeron: «Este lugar llegará a ser célebre en el mundo como Agnitīrtha. Quien se bañe aquí debidamente alcanzará el mundo de Agni».

Verse 44

यस्तिलान्दास्यति नरस्तीर्थेऽस्मिन्सुसमाहितः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्य भविष्यति

Quien, con mente recogida, done semillas de sésamo en este tīrtha, obtendrá el fruto del sacrificio Agniṣṭoma.

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे स्वस्वस्थानं ययुस्ततः । वह्निश्च भगवान्राजन्यथापूर्वमवर्तत

Pulastya dijo: «Dicho esto, todos los dioses partieron a sus propias moradas. Y el venerable Vahni (Agni), oh rey, permaneció tal como antes».

Verse 46

यश्चैत्पठते नित्यं प्रातरुत्थाय चोत्तमम् अग्नितीर्थस्य माहात्म्यं मुच्यते सर्वपातकैः

Y quien, levantándose al alba, recita cada día este excelso Māhātmya de Agnitīrtha, queda liberado de todos los pecados.

Verse 47

अहोरात्रकृतात्पापात्स शृण्वन्नपि मुच्यते

Aun con solo escucharlo, queda libre de los pecados cometidos a lo largo de un día y una noche.