Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । चिन्तयामास तत्कार्यं विवरस्य प्रपूरणे

Sūta dijo: Al oír las palabras del magnánimo Vasiṣṭha, Himācala meditó sobre aquella tarea: cómo colmar la hendidura del abismo.

Verse 2

चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः । क उपायो नगानां वै तत्र गंतुं वदस्व मे

Tras larga reflexión, el más excelso de los montes dijo al ṛṣi: «¿Qué medio hay para que las montañas vayan hasta allí? Dímelo».

Verse 3

पक्षच्छेदस्तु शक्रेण सर्वेषां च पुरा कृतः । तस्मादस्य मुनिश्रेष्ठ कार्यस्य पश्य निश्चयम्

«En tiempos antiguos, Śakra (Indra) cortó las alas de todas las montañas. Por ello, oh el mejor de los sabios, considera y determina el camino seguro para consumar esta obra.»

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग । तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नंदिवर्द्धनः

Vasiṣṭha dijo: «Oh gran montaña, en verdad hay un medio para llevar a las montañas hasta allí. Tu hijo, célebre allí como Nandivardhana, lo realizará.»

Verse 5

तस्यार्बुद इति ख्पातो वयस्यः परमं प्रियः । नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्

«Tiene un compañero célebre llamado Arbuda, carísimo para él: un nāga, el más excelso entre los seres vivientes, y también un caminante del cielo, dotado de gran valor.»

Verse 6

स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः । लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः

«Él, de rápido ascenso, los llevará en un instante, sin duda alguna. Conociendo su dominio, que en toda empresa obra como en un juego, he venido.»

Verse 7

आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि । अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्

Dale la orden; no debes causarle aflicción. Si de veras eres devoto del deber, envíalo allí sin demora.

Verse 8

सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान्पुत्रवत्सलः । दुःखेन महताऽविष्टश्चिंतयामास भूधरः

Dijo Sūta: Al oír las palabras de Vasiṣṭha, Himavān—tierno con su hijo—abrumado por un gran dolor, comenzó a meditar profundamente.

Verse 9

मैनाकस्तनयोऽस्माकं प्रविष्टः सागरे भयात् । ज्येष्ठं तु सर्वथा चाथ वसिष्ठो नेतुमागतः । किं कृत्यमधुनाऽस्माकं कथं श्रेयो भविष्यति

«Nuestro hijo Maināka, por miedo, se ha internado en el océano. Y ahora Vasiṣṭha ha venido, resuelto a llevarse al mayor. ¿Qué debemos hacer ahora, y cómo quedará asegurado nuestro bien?»

Verse 10

इतः शापभयं तीव्रमितो दुःखं च पुत्रजम् । वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः

«De un lado está el feroz temor a la maldición; del otro, el dolor nacido de perder a un hijo. Mejor la separación del hijo que una maldición surgida de un brahmán.»

Verse 11

स एवं निश्चयं कृत्वा नंदिवर्धनमुक्तवान् । गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद्वसिष्ठस्याश्रमं प्रति

Habiendo tomado así una decisión, dijo a Nandivardhana: «Ve, hijo mío—por mi palabra—al āśrama de Vasiṣṭha.»

Verse 12

तत्रास्ति विवरो रौद्रस्तं प्रपूरय सत्वरम् । अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम्

Allí hay un abismo terrible: llénalo sin demora. Y lleva contigo a Arbuda, el nāga, ese amigo, el mejor entre los seres vivientes.

Verse 13

नंदिवर्द्धन उवाच । पापीयान्स विभो देशः फलमूलैर्विवर्जितः । पालाशैः खादिरैराढ्यो धवैः शाल्मलिभिस्तथा

Dijo Nandivardhana: «Oh Señor, esa región es durísima, desprovista de frutos y raíces. Sin embargo, abunda en árboles palāśa y khadira, y también en dhava y śālmali».

Verse 14

सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि । नद्यो वहंति नो तत्र दुष्टा लोकाश्च वासिनः । नार्होऽहं पर्वतश्रेष्ठ तत्र गंतुं कथंचन

«Esa región está llena de hombres muy crueles: reyes viles y muchas clases de tribus bhilla. Allí no corren los ríos y los moradores son malvados. Oh el mejor de los montes, no soy digno de ir allí de ningún modo.»

Verse 15

अथोवाच वसिष्ठस्तं संत्रस्तं नंदिवर्द्धनम् । मा भीः कार्या त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात्कथंचन

Entonces Vasiṣṭha dijo al aterrorizado Nandivardhana: «No temas en modo alguno por la maldad de esa tierra».

Verse 16

तव मूर्ध्नि सदा वासो मम तत्र भविष्यति । तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च

«En tu cumbre estará siempre mi morada. Y allí también surgirán tīrthas sagrados, ríos santos, dioses y santuarios que otorgan purificación.»

Verse 17

वृक्षाश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलान्विताः । सदा तत्र भविष्यंति मृगाश्च विहगाः शुभाः

Allí habrá siempre árboles de muchas formas, colmados de hojas, flores y frutos; y también morarán allí bestias y aves de buen augurio.

Verse 18

अहमेवानयिष्यामि तवार्थे च महेश्वरम् । तदा स्थास्यंति वै तत्र सर्वे देवाः सवासवाः

Por tu bien, yo mismo llevaré allí a Maheśvara. Entonces, en verdad, todos los dioses—junto con Vāsava (Indra)—morarán en ese lugar.

Verse 19

सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्व संहृष्टो नंदिवर्द्धनः । अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह

Dijo Sūta: Al oír las palabras de Vasiṣṭha, Nandivardhana se llenó de júbilo. Acercándose a Arbuda, señor de las serpientes, pronunció estas palabras.

Verse 20

तत्र यावोऽद्य भद्रं ते वयस्य विनयान्वित । एतत्कार्यमहं मन्ये सांप्रतं द्विजसंभवम्

Vayamos allí hoy mismo—bendición para ti, amigo de mi edad, dotado de modestia. Considero que esta tarea es oportuna ahora y nace del propósito dhármico de los brāhmaṇas.

Verse 21

अर्बुद उवाच । अहं तत्रागमिष्यामि स्नेहात्ते पर्वतात्मज । तत्रैव च वसिष्यामि त्वया सार्द्धमसंशयम्

Dijo Arbuda: Por afecto hacia ti, oh nacido de la montaña, iré allí. Y allí mismo habitaré contigo, sin duda alguna.

Verse 22

किं त्वहं प्रणयाद्भ्रातर्वक्ष्यामि यद्वचः शृषु । प्रणयान्नान्यथा कार्यं यद्यहं तव संमतः

Pero, hermano, por afecto te diré una sola súplica—escucha mis palabras. Por nuestro vínculo, no debe hacerse de otro modo, si yo soy grato a tu parecer.

Verse 23

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम् । ततः सोऽपि प्रतिज्ञाय आरूढस्तस्य चोपरि । प्रणम्य पितरौ चैव प्रतस्थे मुनिना सह

«Que la fama llegue por mi nombre; no pido nada más.» Entonces él también, tras prometer, montó sobre él. Habiendo hecho reverencia a sus padres, partió junto con el sabio.

Verse 24

दिव्यैर्वृक्षैः शुभैः पूर्णैर्नदीनिर्झरसंकुलैः । मधुरैर्विहगैर्युक्तो मृगैः सौम्यैः समन्वितः

Aquel lugar estaba colmado de árboles celestiales y propicios, atestado de ríos y cascadas; resonaba con aves de canto dulce y estaba adornado por ciervos mansos y serenos, brillando como un paisaje sagrado.

Verse 25

मुक्तोऽर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः । समस्तस्तत्रानासाग्रं गतः पर्वतसत्तमः

Allí mismo, en aquella cavidad, Arbuda lo liberó conforme a la palabra del sabio. Entonces el excelso “monte” (la serpiente de la montaña) emergió por completo y llegó hasta la boca de aquel paso.

Verse 26

विमुक्तो विवरे तस्मिन्नर्बुदेन महात्मना । परिपूर्णे महारौद्रे संतुष्टो मुनिपुंगवः

Cuando fue liberado en aquella caverna por el magnánimo Arbuda—aunque el lugar era vasto y sobrecogedor—el más excelso de los sabios quedó complacido.

Verse 27

ब्रवीच्चार्बुदं नागं वरं वरय सुव्रत । परितुष्टोऽस्मि ते भद्र कर्मणानेन पन्नग

Dijo a Arbuda, el nāga: «Elige un don, oh firme en tu voto. Estoy complacido contigo, oh noble serpiente, por esta acción tuya».

Verse 28

अर्बुद उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने । अवश्यं यदि दातव्यं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम

Arbuda dijo: «Este es nuestro don: que tú estés complacido, oh gran sabio. Pero si en verdad debe concederse un don, escucha, oh el mejor de los dos veces nacidos».

Verse 29

यच्चैतच्छिखरे ह्यस्मिन्निर्झरं निर्मलोदकम् । नागतीर्थमिति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः

«Y que este manantial de agua purísima, en esta misma cumbre, alcance fama por toda la tierra como ‘Nāga-tīrtha’.»

Verse 30

अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने । तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः

«Aquí mismo habitaré siempre, oh sabio, por amistad y afecto. Y por tu gracia, que el hombre que se bañe allí alcance el cielo.»

Verse 31

अपि वंध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत् । सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता

«Aun la mujer estéril, si realiza tan solo el baño allí, oh brāhmaṇa, se volverá madre de hijos varones, colmada de dicha y buena fortuna.»

Verse 32

वसिष्ठ उवाच । या वंध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति । सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्

Dijo Vasiṣṭha: «Una mujer estéril que tan sólo se bañe en estas aguas, colmadas de santidad, también obtendrá un hijo señalado por todos los signos auspiciosos».

Verse 33

नभसः शुक्लपंचम्यां फलैः पूजां करोति च । अपि वर्षशता नारी सा भविष्यति पुत्रिणी

«Y si, en el quinto día luminoso del mes de Nabhas, realiza la adoración con frutos, entonces incluso una mujer sin hijos durante cien años llegará a ser madre».

Verse 34

येऽत्र स्नानं करिष्यंति ह्यस्मिंस्तीर्थे च भक्तितः । यास्यंति ते परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

Quienes, con devoción, se bañen aquí en este tīrtha sagrado, alcanzarán la morada suprema, libre de vejez y de muerte.

Verse 35

श्राद्धं चात्र करिष्यंति पंचम्यां ये समाहिताः । मासे नभसि तीर्थस्य फलं तेषां भविष्यति

Y quienes, con la mente recogida, realicen aquí el śrāddha en el día quinto (pañcamī) del mes de Nabhas, obtendrán el fruto pleno de este tīrtha.

Verse 36

सूत उवाच । एवं दत्त्वा वरं तस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । नंदिवर्द्धनमभ्येत्य वाक्यमेतदुवाच ह

Dijo Sūta: Habiéndole concedido así una gracia, el venerable sabio Vasiṣṭha se acercó a Nandivardhana y pronunció estas palabras.

Verse 37

वरं च व्रियतां वत्स परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । विनयात्सौहृदात्सर्वं दास्यामि यत्सुदुर्ल्लभम्

Elige un don, hijo querido; estoy complacido contigo, oh intachable. Por tu humildad y afecto, te concederé incluso aquello que es sumamente difícil de obtener.

Verse 38

नंदिवर्द्धन उवाच । तवास्तु वचनं सत्यं पूर्वोक्तं मुनिसत्तम । सांनिध्यं जायतामत्र अवश्यं तव सर्वदा

Dijo Nandivardhana: Sea verdadera tu palabra pronunciada antes, oh el mejor de los sabios. Que tu presencia permanente nazca aquí—ciertamente y por siempre.

Verse 39

यथाहमर्बुदेत्येवं ख्यातिं गच्छामि भूतले । प्रसादाच्चैव ते भूयादेतन्मे मनसि स्थितम्

Y que, por tu gracia, yo alcance renombre en la tierra con el mismo nombre de ‘Arbuda’; esto es lo que permanece firme en mi mente.

Verse 40

सूत उवाच । एवमस्त्विति तं प्रोच्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । चक्रे स्वमाश्रमं तत्र तस्य वाक्येन नोदितः

Sūta dijo: Tras decirle: «Así sea», el bienaventurado sabio Vasiṣṭha estableció allí su propio āśrama, movido por la petición de aquel.

Verse 41

पनसैश्चंपकैराम्रैः प्रियंगुबिल्वदाडिमैः । नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः

Estaba adornado con árboles de yaca, campaka, mango, priyangu, bilva y granado; colmado de muchas clases de aves, y frecuentado por devas y gandharvas.

Verse 42

तस्थौ तत्र मुनिश्रेष्ठो ह्यरुंधत्या समन्वितः । गोमतीमानयामास तपसा मुनिसत्तमः

Allí permaneció el más excelso de los sabios, acompañado de Arundhatī; y por el poder de su tapas, el mejor de los ṛṣis hizo que el río Gomātī fuese traído a ese lugar.

Verse 43

यस्यां स्नात्वा दिवं यांति अतिपापकृतो नराः । माघमासे विशेषेण मकरस्थे दिवाकरे

Al bañarse en esa (Gomātī), aun los hombres cargados de gravísimos pecados van al cielo—especialmente en el mes de Māgha, cuando el Sol está en Makara (Capricornio).

Verse 44

येत्र स्नानं करिष्यंति ते यास्यंति परां गतिम्

Quienes realicen el baño ritual en ese lugar sagrado alcanzarán la suprema meta (la más alta morada).

Verse 45

माघमासे विशेषेण तिलदानं करोति यः । तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः

Quien, especialmente en el mes de Māgha, done sésamo en caridad, morará en el cielo tantos años como semillas de sésamo haya ofrecido.

Verse 46

बहुना किमिहोक्तेन स्तानमात्रं समाचरेत्

¿Para qué decir mucho aquí? Basta con practicar el baño sagrado; eso solo es suficiente.

Verse 47

वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । अरुंधती पूजनीया पूजनीया विशेषतः

Habiendo contemplado el rostro de Vasiṣṭha, ya no hay renacimiento. Arundhatī debe ser venerada—en verdad, es especialmente digna de culto.