Adhyaya 13

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । अंबरीषस्य राजर्षेरैशान्यां पापनाशनम्

Dijo Pulastya: Luego, oh el mejor de los reyes, ve al tīrtha célebre en los tres mundos, el del rey sabio Ambārīṣa, situado en el nordeste, destructor de pecados.

Verse 2

यत्र स्वयं हृषीकेशः काले च कलिसंज्ञके । तस्य वाक्यादृतस्तीर्थे स्वयं हि परितिष्ठति

Allí, incluso en la era llamada Kali, Hṛṣīkeśa mismo—honrando su palabra—permanece en persona en ese mismo tīrtha.

Verse 3

पुरासीत्पृथिवीपालो ह्यंबरीषो युगे कृते । हरिमाराधयामास तपस्तेपे सुदुष्करम्

En tiempos antiguos, en el Kṛta Yuga, hubo un soberano de la tierra llamado Ambārīṣa. Adoró a Hari y practicó austeridades sumamente difíciles.

Verse 4

तस्मिंस्तीर्थे स राजेन्द्रो मितभक्षो जितेन्द्रियः । सहस्रमेकं वर्षाणां तत आसीत्फलाशनः

En aquel tīrtha, el rey—moderado en el alimento y dueño de sus sentidos—pasó después mil años viviendo únicamente de frutos.

Verse 5

सहस्रे द्वे ततो राजञ्छीर्णपर्णाशनोऽभवत् । सहस्रे द्वे ततो भूयो जलाहारो बभूव ह

Luego, oh Rey, durante dos mil años se alimentó de hojas marchitas; y por otros dos mil años más, vivió tomando sólo agua.

Verse 6

सहस्रत्रितयं राजन्वायुभक्षो बभूव ह । चिन्तयन्पुंडरीकाक्षं मानसे श्रद्धयान्वितः

Oh Rey, durante tres mil años vivió sólo del aire; y, con fe en su interior, meditaba en su mente al Señor de ojos de loto, Viṣṇu.

Verse 7

दश वर्षसहस्रान्ते ततश्च नृपसत्तम । तुतोष भगवान्विष्णुस्तस्यासौ दर्शनं ददौ

Entonces, oh el mejor de los reyes, al cabo de diez mil años, el Bienaventurado Viṣṇu quedó complacido y le concedió Su darśana, la visión divina.

Verse 8

कृत्वा देवपते रूपमारुह्यैरावतं गजम् । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति अंबरीषं नराधिपम्

Asumiendo la forma del Señor de los dioses y montando el elefante Airāvata, le dijo al rey Ambārīṣa: «Yo soy el dador de dones».

Verse 9

इंद्र उवाच । वरं वरय भद्रं ते राजन्यन्मनसीप्सितम् । त्वां दृष्ट्वा भक्तिसंयुक्तमागतोऽहमसंशयम्

Indra dijo: "Elige un don, oh Rey, que el bien sea contigo. Pide lo que tu corazón desee. Al ver tu devoción, he venido aquí sin duda alguna."

Verse 10

अंबरीष उवाच । मुक्तिं दातुमशक्तोसि त्वं च वृत्रनिषूदन । तव प्रसादाद्देवेश त्रैलोक्यं मम वर्त्तते । स्वागतं गच्छ देवेश न वरो रोचते मम

Ambārīṣa dijo: "Oh destructor de Vṛtra, no eres capaz de conceder la liberación. Por tu favor, oh Señor de los dioses, los tres mundos ya están bajo mi dominio. Bienvenido, ve en paz; ningún don me complace."

Verse 11

सर्वथा दास्यते मह्यं वरं तुष्टश्चतुर्भुजः । तदाहं प्रतिगृह्णामि गच्छ देव नमोस्तु ते

"De todas las formas, el Señor de cuatro brazos, estando complacido, me concederá el don. Por lo tanto, acepto eso de Él. Ve, oh dios; mis saludos a ti."

Verse 12

इन्द्र उवाच । वरं वरय राजर्षे यत्ते मनसि वर्त्तते । ब्रह्मविष्णुत्रिनेत्राणामहमीशो नृपोतम

Indra dijo: "Elige un don, oh sabio real, lo que sea que esté en tu mente. Oh mejor de los reyes, yo soy el señor sobre Brahmā, Viṣṇu y el de Tres Ojos (Śiva)."

Verse 13

अन्येषां चैव देवानां त्रैलोक्यस्याप्यहं विभुः । वरं वरय तस्मात्त्वं प्रसादान्मे सुदुर्ल्लभम्

"Soy, en verdad, el poderoso gobernante de los otros dioses también, y de los tres mundos. Por lo tanto, pide un don, difícil de obtener, por mi favor."

Verse 14

प्रसन्ने मयि राजेन्द्र प्रसन्नाः सर्वदेवताः । कुरु मे वचनं राजन्गृह्यतां वरमुत्तमम्

«Cuando yo estoy complacido, oh señor de los reyes, todos los dioses quedan complacidos. Cumple mi palabra, oh Rey: acepta el don supremo»។

Verse 15

अंबरीष उवाच । राजा त्वं सर्वदेवानां त्रैलोक्यस्य तथेश्वरः । सप्तद्वीपवती राजा अहं वृत्रनिषूदन

Ambārīṣa dijo: «Tú eres el rey de todos los dioses y, en verdad, el Señor de los tres mundos. Pero yo soy rey de la tierra de los siete continentes, oh matador de Vṛtra.»

Verse 16

हषीकेशस्य सद्भक्तं विद्धि मां तात निश्चयम् । आगतश्च हृषीकेशो वरं दास्यत्यसंशयम्

«Sabe con certeza, hijo querido, que soy un devoto verdadero de Hṛṣīkeśa. Hṛṣīkeśa ha llegado en verdad, y sin duda otorgará una gracia.»

Verse 17

इन्द्र उवाच । ददतो मम भूपाल न गृह्णासि वरं यदि । वज्रं त्वां प्रेरयिष्यामि वधाय कृतनिश्चयः

Indra dijo: «Oh rey, si no aceptas el don que te ofrezco, entonces yo, resuelto a tu muerte, arrojaré contra ti el rayo, el vajra.»

Verse 18

एवमुक्त्वा सहस्राक्षः सृक्किणी परिलेलिहन् । कुलिशं भ्रामयामास गृहीत्वा दक्षिणे करे

Dicho esto, Indra, el de los mil ojos, relamiéndose las comisuras de la boca, tomó el vajra en su mano derecha y comenzó a hacerlo girar.

Verse 19

तस्येवं भ्राम्यमाणस्य महोत्पाता बभूविरे । ततः पर्वतशृंगाणि विशीर्णानि समंततः

Al hacerlo girar de ese modo, surgieron grandes presagios; y entonces, por doquier, las cumbres de las montañas se quebraron y se dispersaron.

Verse 20

आवृतं गगन मेघैर्विधुन्वानैर्महीं तदा । न किंचिद्दृश्यते तत्र सर्वं संतमसावृतम्

Entonces el cielo quedó cubierto por nubes que temblaban y se arremolinaban sobre la tierra; allí no se veía nada en absoluto: todo estaba velado por una densa oscuridad.

Verse 21

एतस्मिन्नेव काले तु स राजा हरिवत्सलः । निमील्य लोचने स्वीये समाधिस्थो बभूव ह

En ese mismo instante, el rey—amado de Hari—cerró sus propios ojos y entró en samādhi.

Verse 22

ततस्तुष्टो जगन्नाथ साक्षात्प्रत्यक्षतां गतः । ऐरावतः स गरुडस्तत्क्षणात्समजायत

Entonces el Señor del universo, complacido, se manifestó de manera directa. En ese mismo instante, Garuḍa apareció en lugar de Airāvata.

Verse 23

तमुवाच हृषीकेशो मेघगंभीरया गिरा । ध्यानस्थितं नृपश्रेष्ठं शंख चक्रगदाधरः

Hṛṣīkeśa, portador de la caracola, el disco y la maza, habló a aquel rey excelso absorto en meditación, con una voz profunda como nubes de trueno.

Verse 24

श्रीभगवानुवाच । परितुष्टोऽस्मि ते वत्सानन्यभक्त जनेश्वर । वरं वरय भद्रं ते यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

El Bienaventurado Señor dijo: «Hijo querido, soberano de los hombres, devoto sólo de Mí: estoy plenamente complacido contigo. Elige un don; que la auspiciosidad sea tuya, aunque sea sumamente difícil de obtener»។

Verse 25

अंबरीष उवाच । यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरो मम । संसाराब्धेस्तारणाय वरदो भव मे हरे

Dijo Ambārīṣa: «Si estás complacido, oh Señor, y si ha de concedérseme un don, entonces, oh Hari, sé Tú mi dador de gracia para cruzar el océano del saṃsāra.»

Verse 26

पुलस्त्य उवाच । अथाह भगवान्विष्णुरंबरीषं जनाधिपम् । ज्ञानयोगं सुविस्तीर्णं संसारक्षयकारणम्

Dijo Pulastya: Entonces el Bienaventurado Señor Viṣṇu se dirigió al rey Ambārīṣa, señor de los hombres, y expuso ampliamente el Yoga del Conocimiento, causa del desgaste de las ataduras del saṃsāra.

Verse 27

यस्मिञ्जाते नरः सद्यः संसारान्मुच्यते नृप । श्रुत्वा स नृपतिः सम्यक्प्रणम्योवाच केशवम्

Oh rey, cuando surge ese conocimiento, el hombre queda de inmediato liberado del saṃsāra. Al oírlo, aquel soberano se inclinó con reverencia y luego habló a Keśava (Viṣṇu).

Verse 28

अंबरीष उवाच । भगवन्यस्त्वया प्रोक्तो योगोऽयं मम विस्तरात् । दुर्ज्ञेयः स नृणां देव विशेषाच्च कलौ युगे

Ambārīṣa dijo: «Oh Señor, este yoga que me has enseñado con tanto detalle es difícil de comprender para los hombres, oh Dios, especialmente en la era de Kali.»

Verse 29

अपि चेत्सुप्रसन्नोऽसि क्रियायोगं ब्रवीहि मे । लोकानां तारणार्थाय शंखचक्रगदाधर

Si de veras estás complacido, enséñame el Kriyāyoga, el Yoga de la Acción Sagrada, oh Portador de la caracola, el disco y la maza, para que los mundos sean conducidos a la otra orilla, a salvo.

Verse 30

पुलस्त्य उवाच । ततस्तस्मै नरेन्द्राय क्रियायोगं जनार्द्दनः । यथायोग्यं नृपश्रेष्ठ कथयामास केशवः

Pulastya dijo: Entonces Janārdana (Keśava) explicó el Kriyāyoga a aquel rey, de manera adecuada para él, oh el mejor de los soberanos.

Verse 31

तं श्रुत्वा तुष्टहृदयोंऽबरीषो वाक्यमब्रवीत्

Al oírlo, Ambārīṣa, con el corazón satisfecho, pronunció estas palabras.

Verse 32

अंबरीष उवाच । यदि तुष्टोऽसि भगवन्रूपेणानेन माधव । ममाश्रमे त्वं देवेश सदा सन्निहितो भव

Ambārīṣa dijo: Si estás complacido, oh Señor Mādhava, con esta forma, entonces, oh Dios de los dioses, permanece siempre presente en mi ermita.

Verse 33

यतस्त्वत्प्रतिमामेकामर्चयामि विधानतः । पूजयिष्यंति लोकास्त्वां शंखचक्रगदाधरम्

Pues yo adoraré una sola imagen tuya conforme al rito debido; y los pueblos te adorarán a Ti, Portador de la caracola, el disco y la maza.

Verse 34

पुलस्त्य उवाच । तथोक्तो माधवेनासौ चकार हरिमंदिरम् । प्रतिमां पूजयामास गन्धपुष्पानुलेपनैः

Dijo Pulastya: Instruido así por Mādhava, él edificó un templo para Hari y adoró la imagen sagrada con perfumes, flores y ungüentos.

Verse 35

ततः कालेन महता भगवान्विष्णुमंदिरे । तेनैव वपुषा प्राप्तः सपुत्रः सहबांधवः

Luego, pasado mucho tiempo, llegó al templo del Señor Viṣṇu con ese mismo cuerpo, acompañado de su hijo y de sus parientes.

Verse 36

अद्यापि भगवान्विष्णुः सत्यवाक्येन भूपतेः । सदा संनिहितो विष्णुस्तस्मिन्नवसरे कलौ

Aun hoy, oh rey, por el poder de la palabra veraz de aquel soberano, el Señor Viṣṇu permanece siempre presente allí, especialmente en esta era de Kali, en esa ocasión sagrada.

Verse 37

तदारभ्य महाराज क्रियायोगो धरातले । प्रवृत्तः प्रतिमाकारः काले च कलिसंज्ञके

Desde entonces, oh gran rey, floreció sobre la tierra la disciplina de los ritos sagrados (kriyā-yoga); y en la era llamada Kali quedó establecida la adoración mediante imágenes (pratimā).

Verse 38

यस्तं पूजयते भक्त्या हृषीकेशे नृपार्बुदे । स याति विष्णुसालोक्यं प्रसादाच्च हरेर्नृप

Quienquiera que Lo adore con devoción en Hṛṣīkeśa, oh rey de Arbuda, alcanza el Viṣṇu-sālokya, la comunión en el reino de Viṣṇu, por la gracia de Hari, oh rey.

Verse 39

एकादश्यां महाराज जागरं यः सदा नृप । करिष्यति निराहारो हृषीकेशाग्रतः स्थितः । स यास्यति परं स्थानं दुर्ल्लभं त्रिदशैरपि

En Ekādaśī, oh gran rey, quien ayune sin alimento y vele, de pie ante Hṛṣīkeśa, alcanzará la morada suprema, difícil de lograr incluso para los dioses.

Verse 40

यत्पुण्यं कपिलादाने कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे । तत्फलं लभते मर्त्त्यो हृषीकेशस्य दर्शनात्

El mérito que se obtiene al donar una vaca leonada (kapilā-dāna) en Kārtika, en Jyeṣṭha-Puṣkara, ese mismo fruto lo recibe el mortal con solo contemplar a Hṛṣīkeśa.

Verse 41

शुक्ले वा यदि वा कृष्णे संप्राप्ते हरिवासरे । यः पश्यति हृषीकेशमश्वमेधफलं लभेत्

Sea en la quincena luminosa o en la oscura, cuando llega el día sagrado de Hari, quien contempla a Hṛṣīkeśa obtiene el fruto del sacrificio Aśvamedha.

Verse 42

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेत्तु विधानतः । यस्तत्र चतुरो मासन्सम्यग्व्रतपरायणः । अभ्यर्चयेद्धृषीकेशं न स भूयोऽभिजायते

Por ello, con todo empeño debe adorársele conforme al rito. Quien allí, durante cuatro meses, se consagra a los votos correctos y venera debidamente a Hṛṣīkeśa, no vuelve a nacer.

Verse 43

एकः सर्वाणि तीर्थानि करोति नृपसत्तम । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Oh el mejor de los reyes, uno puede visitar todos los tīrthas; otro, con la mente recogida, contempla a Hṛṣīkeśa durante todo el período de Cāturmāsya.

Verse 44

एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno puede otorgar toda clase de dádivas a los brāhmaṇas; otro, sereno y recogido, contempla a Hṛṣīkeśa durante todo el Cāturmāsya.

Verse 45

एकः कन्यासहस्रं तु प्रदद्याच्च यथाविधि । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno puede, conforme al rito debido, donar en caridad a mil doncellas; otro, con la mente compuesta, contempla a Hṛṣīkeśa durante el Cāturmāsya.

Verse 46

सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे दद्याद्दानमनुत्तमम् । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno puede dar una caridad sin par en Kurukṣetra durante un eclipse solar; mas otro, con la mente recogida, contempla a Hṛṣīkeśa en la estación de Cāturmāsya, y esa visión se proclama suprema.

Verse 47

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्यजत्येकः सदक्षिणैः । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno realiza sacrificios como el Agniṣṭoma, con las debidas dakṣiṇā; mas otro, firme en la mente, contempla a Hṛṣīkeśa durante Cāturmāsya, y eso se declara logro mayor.

Verse 48

एको हिमालयं गत्वा त्यजति स्व कलेवरम् । पश्यत्यन्यो हषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno va al Himālaya y allí abandona su cuerpo; mas otro, con la mente serena, contempla a Hṛṣīkeśa durante Cāturmāsya, y esto se alaba como fruto más alto.

Verse 49

एकस्तु भृगुपातेन त्यजेद्देहं सुतीर्थके । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno abandona el cuerpo en el tīrtha excelso mediante el rito llamado Bhṛgupāta; mas otro, con la mente recogida, contempla a Hṛṣīkeśa durante el Cāturmāsya: esto se ensalza como la bendición mayor.

Verse 50

एकः प्रायोपवेशेन प्राणांस्त्यजति मानवः । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno entrega la vida mediante prāyopaveśa (el voto de ayunar hasta la muerte); mas otro, recogido en sí, contempla a Hṛṣīkeśa durante el Cāturmāsya: esto se alaba como ganancia espiritual superior.

Verse 51

ब्रह्मज्ञानं वदत्येकः श्रुत्वा ज्ञानवि शारदः । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno, versado en el saber tras mucho escuchar, expone el brahmajñāna; mas otro, con la mente serena y concentrada, contempla a Hṛṣīkeśa durante el Cāturmāsya: esto se celebra como cumplimiento más alto.

Verse 52

गयाश्राद्धं करोत्येकः पितृपक्षे नृपोत्तम । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Oh mejor de los reyes, uno realiza el Gayā-śrāddha durante Pitṛpakṣa; mas otro, con atención concentrada, contempla a Hṛṣīkeśa en el Cāturmāsya: esto se proclama como mérito superior.

Verse 53

चांद्रायणसहस्रं च करोत्येकः समाहितः । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुमास्यं समाहितः

Uno, disciplinado y atento, realiza mil penitencias de Cāndrāyaṇa; mas otro, igualmente sereno, contempla a Hṛṣīkeśa en el Cāturmāsya: esto se alaba como resultado superior.

Verse 54

व्रतं तपः सहस्राब्दमेकः सम्यक्चरेन्नरः । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Uno puede observar votos y austeridades rectamente durante mil años; pero otro, con la mente recogida, contempla a Hṛṣīkeśa en el Cāturmāsya: esto se proclama como logro superior.

Verse 55

एकस्तु चतुरो वेदान्सम्यक्पठति ब्राह्मणः । पश्यत्यन्यो हृषीकेशं चातुर्मास्यं समाहितः

Un brāhmaṇa puede recitar debidamente los cuatro Vedas; pero otro, con la mente firmemente recogida, contempla a Hṛṣīkeśa durante el Cāturmāsya—y esto se aclama como consumación más alta del dharma.

Verse 56

बहुना किमिहोक्तेन शृणु संक्षेपतो नृप । एकतस्तु भवेत्सर्वमेकतो हरिदर्शनम्

¿Para qué decir mucho aquí? Escucha en breve, oh Rey: de un lado está todo (todo mérito y fruto), y del otro lado está tan sólo el darśana, la visión salvadora, de Hari.

Verse 57

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्थातव्यं हरिसंनिधौ । अम्बरीषस्य राजर्षेः स्थानके पापनाशने

Por ello, con todo esfuerzo debe uno permanecer cerca de Hari, en el lugar sagrado que destruye el pecado, asociado al rey sabio Ambarīṣa.

Verse 58

एकतस्तु हृषीकेश एकतः कर्णिकेश्वरः । तयोर्मर्त्या मृता ये च मानवा नृपसत्तम

De un lado está Hṛṣīkeśa, y del otro está Karṇikeśvara. Oh el mejor de los reyes, aquellos mortales—aquellos hombres—que mueren entre ambos…

Verse 59

अपि कृत्वा महत्पापं गच्छंति हरिसन्निधौ । हृषीकेशं समालोक्य सद्यो मुक्तिमवाप्नुयात्

Aun habiendo cometido un gran pecado, si acuden a la presencia de Hari, al contemplar a Hṛṣīkeśa pueden alcanzar la liberación de inmediato.

Verse 60

पुष्पमेकं हृषीकेशे यश्चारोपयते नृप । सुखसौभाग्यसंयुक्त इह लोके परत्र च

Oh Rey, quien ofrezca aunque sea una sola flor a Hṛṣīkeśa queda colmado de dicha y buena fortuna, en este mundo y en el venidero.

Verse 61

हृषीकेशस्य यो भक्त्या करिष्यत्यनुलेपनम् । स यास्यति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

Quien, con devoción, realice para Hṛṣīkeśa el anulepana (unción perfumada), irá a la morada suprema, libre de vejez y muerte.

Verse 62

संमार्जनं च तस्याग्रे यः करोति समाहितः । यावत्यो रेणवस्तत्र तावद्वर्षशतानि सः । मोदते विष्णुलोकस्थो नात्र कार्या विचारणा

Quien, con mente recogida, barra delante de Él: tantas como sean las partículas de polvo allí, por tantos cientos de años se regocijará morando en el mundo de Viṣṇu. No hay duda de ello.

Verse 63

कार्तिके शुक्लपक्षे च एकादश्यां नृपोत्तम । दीपमारोपयेद्यश्च हृषीकेशाग्रतो नृप

Oh el mejor de los reyes, en Kārttika, durante la quincena luminosa, en Ekādaśī: quien encienda y coloque una lámpara ante Hṛṣīkeśa, oh Rey…

Verse 64

यथायथा प्रकाशेत पापं जन्मांतरार्जितम् । तथातथा व्रजेन्नाशं तस्य कायादशेषतः

Así como la lámpara resplandece, así se manifiesta el pecado acumulado de otros nacimientos; y en esa misma medida se destruye, dejando su cuerpo enteramente purificado.

Verse 65

पंचामृतेन यः पूजां हृषीकेशे करिष्यति । दध्ना क्षीरेण वा यस्तु न स भूयोऽभिजायते

Quien rinda culto a Hṛṣīkeśa con pañcāmṛta—o incluso con cuajada o con leche—no vuelve a nacer de nuevo.

Verse 66

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन हृषीकेशं समर्चयेत् । संसारबंधतो राजन्मुक्तिमाप्नोति मानवः

Por ello, oh Rey, con todo empeño debe adorarse a Hṛṣīkeśa. El ser humano alcanza la liberación (mokṣa), quedando libre de las ataduras del saṃsāra.

Verse 67

हृषीकेशे विशेषेण कर्त्तव्यं पूजनं सदा

Debe realizarse siempre la adoración, de modo especial y con particular entrega, a Hṛṣīkeśa.