Adhyaya 10

Verse 1

ययातिरुवाच । केदारं श्रूयते ब्रह्मन्पर्वते च हिमाचले । गंगा तस्माद्विनिष्क्रान्ता प्रविष्टा पूर्वसागरम्

Yayāti dijo: «Oh brāhmaṇa, se oye que Kedāra está en la montaña del Himālaya. De allí brotó el Gaṅgā y entró en el océano oriental».

Verse 2

तथा सरस्वती देवी चूतवृक्षाद्विनिर्गता । पश्चिमं सागरं प्राप्ता गृहीत्वा वडवानलम्

«Del mismo modo, la diosa Sarasvatī surgió del árbol de mango y llegó al océano occidental, llevando el fuego submarino (Vaḍavānala).»

Verse 3

कथमत्र समायातः केदारश्चात्र कौतुकम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि विचित्रं मम भूसुर

«¿Cómo llegó aquí Kedāra, y cuál es el prodigio de este lugar? Dímelo todo con detalle, oh venerable brāhmaṇa, pues para mí es maravilloso.»

Verse 4

पुलस्त्य उवाच । सत्यमेतन्महाराज यन्नोऽत्र परिपृच्छसि । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथा जातं श्रुतं तु वै

Pulastya dijo: «Ciertamente, oh gran rey, es verdad lo que preguntas aquí. Escucha con atención, y lo relataré tal como sucedió y tal como se ha oído.»

Verse 5

गंगाद्यानि च तीर्थानि केदाराद्या दिवौकसः । मया सह पुरा देवाः शक्राद्या नृपसत्तमाः

«Los tīrthas que comienzan con el Gaṅgā, y los seres divinos vinculados a los lugares que comienzan con Kedāra—en tiempos antiguos, los dioses encabezados por Śakra (Indra) estuvieron conmigo, oh el mejor de los reyes».

Verse 6

ब्रह्माणं प्रति राजेन्द्र गताः सर्वे महर्षयः । सर्वे तत्र कथाश्चक्रुर्धर्म्या नाना पृथक्पृथक्

«Oh señor de los reyes, todos los grandes ṛṣis fueron ante Brahmā. Allí, cada uno sostuvo diversos discursos justos sobre el dharma, por separado y de múltiples maneras.»

Verse 7

समुदाये च देवानां सर्वतीर्थानि पार्थिव । क्षेत्राण्युप स्थितान्येव वनान्युपवनानि च

«Oh rey, cuando los dioses se congregaron, todos los tīrthas estuvieron también presentes allí—junto con los kṣetras sagrados, los bosques y las arboledas santas.»

Verse 8

ततः कथाप्रसंगेन इन्द्रः प्राह चतुर्मुखम् । कौतुकेन समायुक्तः पप्रच्छ नृपसत्तम

«Entonces, en el curso de la conversación, Indra habló al de Cuatro Rostros (Brahmā). Lleno de curiosidad, le preguntó, oh el mejor de los reyes.»

Verse 9

इन्द्र उवाच । भगवन्पुण्यमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम् । प्रमाणं चैव सर्वेषां कृतादीनां पृथग्विधम्

Indra dijo: «Oh Señor Bienaventurado, deseo oír ahora la sagrada grandeza (māhātmya) del mérito, y también las medidas distintas de todas las eras (yuga) que comienzan con Kṛta.»

Verse 10

ब्रह्मोवाच । लक्षं सप्तदश प्रोक्तं युगमानं सुराधिप । अष्टाविंशतिभिः सार्द्धं सहस्रैः कृतमुच्यते

Dijo Brahmā: Oh señor de los dioses, la medida de un yuga se declara en lakhs. El Kṛta-yuga se dice que es de diecisiete lakhs, junto con veintiocho mil (años).

Verse 11

लक्षद्वादशभिः प्रोक्तं युगं त्रेताभिसंज्ञितम् । षण्णवत्यधिकैश्चैव सहस्रैः परिमाणितम्

El yuga llamado Tretā se declara de doce lakhs, y se mide además con noventa y seis mil (años) adicionales.

Verse 12

लक्षाण्यष्टौ चतुःषष्टिसहस्रैः परिकीर्तितम् । ततो वै द्वापरं नाम युगं देवप्रकीर्तितम्

Luego, el yuga llamado Dvāpara—proclamado por los dioses—se describe como de ocho lakhs, junto con sesenta y cuatro mil (años).

Verse 13

लक्षैश्चतुर्भिर्विख्यातो द्वात्रिंशद्भिः कलिस्तथा । सहस्रैश्च सुरश्रेष्ठ युगमानमितीरितम्

Oh el mejor de los dioses, el Kali-yuga es célebre como de cuatro lakhs, junto con treinta y dos mil (años); así ha sido expuesta la medida del yuga.

Verse 14

चतुष्पदः कृते धर्मः शुक्लवर्णो जनार्दनः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिस्तस्मिन्भवति वै क्वचित्

En la era de Kṛta, el dharma se mantiene firme sobre cuatro pies, y Janārdana resplandece de blanco radiante. En ese tiempo no hay en parte alguna hambre, ni enfermedad alguna.

Verse 15

क्रियते च तदा धर्मो नाकाले मरणं नृणाम् । लांगलेन विना सस्यं भूरिक्षीराश्च धेनवः

Entonces el Dharma se practica de verdad, y los hombres no mueren antes de su hora. Las cosechas crecen aun sin arado, y las vacas dan leche en abundancia.

Verse 16

कामः क्रोधो भयं लोभो मत्सरश्चाभ्यसूयता । तस्मिन्युगे सहस्राक्ष न भवंति कदाचन

Oh, el de los mil ojos (Indra), en esa era jamás surgen el deseo, la ira, el miedo, la codicia, la envidia ni la malicia.

Verse 17

ततस्त्रेतायुगे जातस्त्रिपादो धर्म एव च । चिरायुषो नरास्तस्मिन्रक्तवर्णो जनार्दनः

Después, en el Tretā-yuga, el Dharma surge con tres pies (firmemente establecido en tres partes). En esa era los hombres son longevos, y Janārdana (Viṣṇu) es de tonalidad roja.

Verse 18

तस्मिन्यज्ञाः प्रवर्त्तंते प्राणिनामिष्टदायिनः । न कामादिप्रवृत्तिश्च तस्मिन्संजायते नृणाम्

En esa era prosperan los yajñas, otorgando a los seres los frutos deseados. Y entre los hombres no nace la inclinación a entregarse al deseo y a lo semejante.

Verse 19

तपसा ब्रह्मचर्येण स्नानैर्दानैः पृथग्विधैः । तथा यज्ञैर्जपैर्होमैस्तत्र वृत्तिर्भवेन्नृणाम्

Allí, la vida de los hombres se rige por la austeridad (tapas) y la disciplina del brahmacarya, por baños sagrados y diversas formas de caridad; y asimismo por yajñas, japa (recitación) y homas (ofrendas al fuego).

Verse 20

ततस्तु द्वापरं नाम तृतीयं युग मुच्यते । द्विपदो धर्मः सञ्जातः पीतवर्णो जनार्द्दनः

Luego llega la tercera era, llamada Dvāpara. El Dharma queda con dos pies, y Janārdana (Viṣṇu) resplandece de tono amarillo.

Verse 21

फलाकांक्षाप्रवृत्तानि जपयज्ञतपांसि च । सत्यानृतान्वितो लोको द्वापरे सुरसत्तम

En Dvāpara, el japa, el sacrificio y la austeridad se emprenden con deseo de fruto; oh excelso entre los dioses, el mundo se halla mezclado de verdad y falsedad.

Verse 22

तत्रान्योन्यं महीपाला युयुधुर्वसुधातले । सुपूताश्च दिवं यांति यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्

Allí los reyes combaten entre sí sobre la faz de la tierra; y aun así, purificados, ascienden al cielo tras adorar a Janārdana mediante sacrificios.

Verse 23

ततः कलियुगं घोरं चतुर्थं तु प्रव र्त्तते । एकपादो भवेद्धर्मः संत्रस्तो नित्यपूजने

Después comienza el terrible Kali-yuga, el cuarto. El Dharma queda con un solo pie, y la gente se ve turbada incluso en la adoración cotidiana.

Verse 24

कृष्णवर्णो भवेद्विष्णुः पापाधिक्यं प्रवर्तते । माया च मत्सरश्चैव कामः क्रोधस्तथा भयम्

En esa era, Viṣṇu es de tono oscuro, y crece el predominio del pecado. También prevalecen la māyā, la envidia, el deseo, la ira y el temor.

Verse 25

अर्थलुब्धास्तथा भूपा लोभमोहशतान्विताः । अल्पायुषो नरास्तत्र अल्पसस्या च मेदिनी

Los reyes se tornan codiciosos de riquezas, atados por cientos de formas de avidez y engaño. Allí los hombres son de vida breve, y la tierra da cosechas escasas.

Verse 26

अल्पक्षीरास्तथा गावः सत्यहीना द्विजातयः । तत्र मायाविनो लोका जैह्व्यौपस्थ्यपरायणाः

Las vacas dan poca leche, y los dvija (los dos veces nacidos) quedan sin verdad. Allí la gente se vuelve engañosa, entregada a los antojos de la lengua y al deleite sensual.

Verse 27

सत्यहीनास्तथा पापा भविष्यंति कलौ युगे । तत्र षोडशमे वर्षे नराः पलितकुन्तलाः

En el Kali Yuga, los hombres quedarán sin verdad y se inclinarán al pecado. Allí, aun a los dieciséis años, los varones tendrán ya el cabello encanecido.

Verse 28

नार्यो द्वादशमे वर्षे भविष्यंति सुगर्भिताः । भविष्यति क्रमाद्वर्णसंकरश्च सुराधिप

Las mujeres concebirán aun en su duodécimo año; y con el tiempo, oh señor de los dioses, surgirá la mezcla y confusión de los órdenes sociales (varṇa-saṅkara).

Verse 29

एकाकारा भविष्यंति सर्ववर्णाश्रमाश्च वै । नाशं यास्यंति यज्ञाश्च कुलधर्मः सनातनः

Todos los varṇa y āśrama se volverán uniformes e indistintos. Los ritos del yajña caerán en ruina, y perecerán los deberes antiguos de familias y linajes.

Verse 30

व्यर्थानि तत्र तीर्थानि म्लेच्छस्पृष्टानि सर्वशः । भविष्यंति सुरश्रेष्ठ प्रभावरहितानि च

Entonces los tīrthas quedarán sin fruto, mancillados por doquier por los mlecchas; y, oh excelso entre los dioses, serán despojados de su potencia divina.

Verse 31

एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । तत्र स्थितानि तीर्थानि ब्रह्माणमिदमब्रुवन्

Al oír estas palabras de Brahmā, cuyo origen es inmanifestado, los tīrthas allí presentes dijeron esto a Brahmā.

Verse 32

तीर्थान्यूचुः । कथं वयं भविष्यामः संप्राप्ते दारुणे कलौ । स्थानं नो ब्रूहि देवेश स्थातव्यं च सदैव हि

Dijeron los tīrthas: «¿Cómo podremos subsistir cuando haya llegado el terrible Kali? Oh Señor de los dioses, indícanos un lugar donde morar, un sitio donde podamos permanecer por siempre».

Verse 33

ब्रह्मोवाच । अर्बुदः पर्वतश्रेष्ठः कलिस्तत्र न विद्यते । अतस्तत्र च गंतव्यं तीर्थैरायतनैः सह

Brahmā dijo: «Arbuda es el primero entre las montañas; allí no existe Kali. Por eso, oh tīrthas, debéis ir allá junto con vuestros santuarios y moradas».

Verse 34

अपि कृत्वा महत्पापमर्बुदं प्रेक्षते तु यः । कलिदोषविनिर्मुक्तः स यास्यति परां गतिम्

Aun habiendo cometido un gran pecado, quien contemple Arbuda quedará libre de las faltas de Kali y alcanzará el estado supremo.

Verse 35

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मलोकं गतो नृप । ततः सर्वाणि तीर्थानि गतानि च कलौ युगे

Dijo Pulastya: «Habiendo hablado así, el Brahmā de cuatro rostros partió a Brahmaloka, oh rey. Luego, en la era de Kali, todos los tīrtha se retiraron hacia el refugio que les fue señalado».

Verse 36

भूमावर्बुदशैलेन्द्रे संस्थितानि कलेर्भयात् । गंगा सरस्वती चैव यमुना पुष्कराणि च

Por temor a Kali, vinieron a morar en la tierra, sobre el monte Arbuda, señor de las montañas: el Gaṅgā, el Sarasvatī, el Yamunā y también los Puṣkara.

Verse 37

कुरुक्षेत्रं प्रभासं च ब्रह्मावर्तं तथैव च । तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटिश्च यानि तीर्थानि भूतले

Kurukṣetra, Prabhāsa y asimismo Brahmāvarta: en verdad, todos los tīrtha sobre la tierra, que suman tres crores y medio, se cuentan aquí.

Verse 38

तेषां वासश्च सञ्जातः पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिके । एवं तत्र समापन्ना गंगा चैव सरस्वती

Su morada llegó a establecerse en el monte llamado Arbuda; así, en ese mismo lugar, el Gaṅgā y el Sarasvatī también arribaron y quedaron presentes.

Verse 39

तत्र शांता नराः सम्यक्परं निर्वाणमाप्नुयुः । श्राद्धं कृत्वा महाराज स्वर्गे यांति च पूर्वजाः

Allí, los hombres serenos alcanzan rectamente la liberación suprema; y, oh gran rey, cuando allí se realiza el śrāddha, los antepasados también ascienden al cielo.

Verse 40

शृणु तत्राभवत्पूर्वं यदाश्चर्यं महामते । ऋषिर्मंकणकोनाम सरस्वत्यास्तटे स्थितः

Escucha, oh magnánimo, una maravilla que allí aconteció en tiempos antiguos: un ṛṣi llamado Maṅkaṇa moraba en la ribera del Sarasvatī.

Verse 41

तपस्तेपे सुधर्मात्मा कामक्रोधविवर्जितः । तस्यैवं वर्तमानस्य क्षुतमासीत्कदाचन

Aquel de alma justa practicaba austeridades, libre de deseo y de ira; viviendo así, en cierta ocasión le sobrevino el hambre.

Verse 42

पित्तं प्रपतितं तत्र तच्च रक्तमयं बभौ । तद्दृष्ट्वाऽतीव हृष्टः स मंकणर्षिर्बभूव ह

Allí cayó la bilis, y parecía como si fuese de sangre; al verlo, el sabio Maṅkaṇa se llenó de inmensa alegría.

Verse 43

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततो नृत्यं चकार सः । तस्यैवं वर्तमानस्य जगत्स्थावरजंगमम्

Sabiéndose: «Soy un siddha, he alcanzado la perfección», se puso entonces a danzar. Y mientras así continuaba, el mundo entero —lo móvil y lo inmóvil— quedó conmovido.

Verse 44

तत्र संक्षोभमापन्नं सागरा अपि चुक्षुभुः । गृहकृत्यानि संत्यज्य सर्वे विस्मयमा गताः

Allí surgió una gran conmoción: aun los océanos se agitaron como batidos. Dejando sus quehaceres domésticos, todos acudieron sobrecogidos de asombro.

Verse 45

तस्यैवं नृत्यमानस्य सर्वे लोका नृपोत्तम । ननृतुः पार्थिवश्रेष्ठ प्रभावात्तस्य सन्मुनेः

Mientras él danzaba así, oh el mejor de los reyes, todos los mundos también danzaron—oh soberano excelso—por la potencia de aquel santo sabio.

Verse 46

ततो देवगणाः सर्वे गत्वा कामनिषूदनम् । यथाऽयं नृत्यते नैव तथा कुरु महेश्वर

Entonces todas las huestes de los dioses fueron al Destructor de Kāma y dijeron: «Oh Maheśvara, obra de modo que éste ya no dance así».

Verse 47

अथ ब्राह्मणरूपेण शंभुनोक्तो द्विजोत्तमः । त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्तमधुना नृत्यते कथम्

Luego Śambhu, tomando forma de brāhmaṇa, se dirigió al mejor de los dos veces nacidos: «Oh brahmán, has practicado austeridades; ¿cómo es que ahora danzas?»

Verse 48

मंकण उवाच । किं न पश्यसि हे ब्रह्मन्रक्तं पित्तं च मे स्थितम् । संजातं सिद्धिमापन्नो रक्तं पित्तं यतो मम

Maṃkaṇa dijo: «Oh brahmán, ¿no ves que en mí están la sangre y la bilis? Puesto que esto ha surgido en mí, he alcanzado el siddhi; por eso danzo».

Verse 49

एतस्मात्कारणाद्धर्षाद्द्विज नृत्यं करोम्यहम् । एवमुक्तस्ततस्तेन देवदेवो महेश्वरः

«Por esta causa, por júbilo, oh dos veces nacido, danzo». Dicho esto por él, el Dios de los dioses, Maheśvara (Śiva), respondió entonces.

Verse 50

तर्जन्या ताडयामास स्वांगुष्ठं नृपसत्तम । ततोंगुष्ठाद्विनिष्क्रांतं भस्म वै बिसपांडुरम्

Con el dedo índice golpeó su propio pulgar, oh el mejor de los reyes; y de aquel pulgar brotó ceniza, blanca como la fibra del loto.

Verse 51

ततो मंकणकं प्राह पश्य विप्र करान्मम । शुभ्रं भस्म विनिष्क्रांतं पश्य मे द्विज कौतुकम्

Entonces dijo a Maṃkaṇa: «Mira, oh brāhmana: mira desde mi mano; ha surgido ceniza de blanco resplandeciente. Contempla, oh dos veces nacido, esta maravilla mía».

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । तद्दृष्ट्वा विस्मितो विप्रो ज्ञात्वा तं वृषभध्वजम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

Dijo Pulastya: Al ver aquello, el brāhmana quedó maravillado; reconociéndolo como el Señor del estandarte del Toro (Śiva), cayó de rodillas en tierra y pronunció estas palabras.

Verse 53

मंकण उवाच । नूनं भवान्महादेवः साक्षाद्दृष्टः प्रसीद मे । निश्चितं त्वं मया ज्ञात एतन्मे हृदि वर्तते

Maṃkaṇa dijo: «Sin duda eres Mahādeva en persona, visto directamente; séme propicio. Con certeza te he reconocido: esta convicción mora en mi corazón».

Verse 54

नान्यस्यायं प्रभावश्च त्वया यो मे प्रदर्शितः । मां समुद्धर देवेश कृपां कृत्वा महेश्वर

«Este poder que me has mostrado no pertenece a ningún otro. Levántame, oh Señor de los dioses—ten compasión, oh Maheśvara.»

Verse 55

श्रीमहादेव उवाच । सम्यग्ज्ञातोऽस्मि विप्रेन्द्र त्वयाऽहं नात्र संशयः । वरं वरय भद्रं ते नृत्याधिक्यं यतः कृतम्

Dijo Śrī Mahādeva: «Me has reconocido correctamente, oh jefe de los brāhmaṇas; no hay duda. Elige un don; bendición para ti, pues has realizado una danza tan exuberante».

Verse 56

मंकण उवाच । येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति सरस्वत्यां समाहिताः । त्वत्प्रसादात्फलं तेषां राजसूयाश्वमेधयोः

Maṃkaṇa dijo: «Quienes, con la mente recogida, se bañen aquí en el Sarasvatī—por tu gracia, que obtengan el mérito igual al de los sacrificios Rājasūya y Aśvamedha».

Verse 57

श्रीमहादेव उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सरस्वत्यां समाहिताः । ते यास्यंति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

Śrī Mahādeva dijo: «Quienes, con la mente recogida, se bañen aquí en el Sarasvatī, alcanzarán la morada suprema, libre de vejez y muerte».

Verse 58

अत्र गंगासरस्वत्योः संगमे लोकविश्रुते । श्राद्धं कुर्युर्द्विजश्रेष्ठ ते यास्यंति परां गतिम्

En esta confluencia, célebre en el mundo, del Gaṅgā y el Sarasvatī, oh el mejor de los nacidos dos veces, quienes realicen el śrāddha alcanzarán la meta suprema.

Verse 59

सुवर्णं येऽत्र दास्यंति यथाशक्त्या द्विजोत्तमे । सर्व पापविनिर्मुक्तास्ते यास्यन्ति परां गतिम्

Oh el mejor de los nacidos dos veces, quienes den oro aquí según su capacidad quedarán libres de todo pecado y alcanzarán el estado supremo.

Verse 60

इत्युक्त्वांतर्दधे राजन्देवदेवो महेश्वरः

Dicho esto, oh Rey, Maheśvara—Dios de los dioses—se desvaneció y desapareció de la vista.