Adhyaya 40

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेषा भवता प्रोक्ता ब्राह्मी तत्र महाशिला । मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी

Los sabios dijeron: “Esa gran piedra allí, llamada ‘Brāhmī’ según has descrito, ¿cómo otorga liberación a todos los seres y cómo destruye los pecados?”

Verse 2

सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज । एतन्नो ब्रूहि निःशेषं न हि तृप्यामहे वयम्

Oh hijo de Sūta, ¿cómo fue establecida allí y cuál es su poder? Dínoslo todo sin omitir nada, pues aún no quedamos satisfechos.

Verse 3

सूत उवाच । ब्रह्मलोकनिविष्टस्य ब्रह्मणोऽ व्यक्तजन्मनः । पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा

Sūta dijo: Antaño, Brahmā, morador de Brahmaloka, de origen no manifiesto, fue tomado por una gran preocupación surgida del asunto de la peregrinación a los tīrthas sagrados.

Verse 4

सर्वेषामेव देवानां संति तीर्थानि भूतले । मुक्त्वा मां तन्मया कार्यं तीर्थमेकं धरातले

(Reflexionó:) «Todos los dioses tienen, en verdad, sus tīrthas sagrados sobre la tierra; sólo yo carezco de uno. Por ello, debe establecerse en el mundo un único tīrtha consagrado a mí».

Verse 5

यत्र त्रिकालमासाद्य कर्म संध्यासमुद्भवम् । मर्त्यलोकं समासाद्य करोमि तदनंतरम्

«Allí, en las tres sandhyās —los tres encuentros del tiempo— llegaré y cumpliré los ritos nacidos de la Sandhyā; después vendré al mundo de los mortales y obraré conforme a ello».

Verse 6

तथान्यदपि यत्किञ्चित्कर्म धर्म्यं हितावहम् । तत्करोमि यथान्येऽपि चक्रुर्देवाः शिवादयः

«Asimismo, cualquier otra acción que sea dhármica, justa y benéfica, también la realizaré, tal como lo hicieron los dioses, encabezados por Śiva».

Verse 7

न स्वर्गेऽस्ति हि कृत्यानामधिकारोऽत्र कश्चन । शुभानां कर्मणामेव केवलं भुज्यते फलम्

«Pues en el cielo no hay en absoluto ámbito para realizar acciones; allí sólo se goza el fruto de las obras auspiciosas ya cumplidas».

Verse 8

तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति । त्रिसंध्यं तत्र गन्तव्यमनुष्ठानार्थमेव हि

«Por ello, dondequiera que sobre la faz de la tierra caiga esta piedra, a ese mismo lugar debe acudirse en las tres sandhyās, únicamente para el cumplimiento del rito».

Verse 9

एवमुक्त्वा सुविस्तीर्णां शिलां तामा सनोद्भवाम् । प्रचिक्षेप धरापृष्ठं समुद्दिश्य पितामहः

Dicho esto, Pitāmaha (Brahmā) arrojó aquella piedra ancha y bien extendida—nacida de Sanā—hacia la faz de la tierra, apuntándola al lugar que le estaba destinado.

Verse 10

अथ सा पतिता भूमौ सर्वरत्नमयी शिला । चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये

Entonces aquella piedra—hecha de todas las gemas—cayó sobre la tierra, en el campo sagrado de Camatkārapura, el gran resplandor que se alza entre todos los lugares santos.

Verse 11

तत आगत्य लोकेशः स्वयमेव धरातलम् । तत्क्षेत्रं वीक्षयामास व्याप्तं तीर्थैः समन्ततः

Luego Lokeśa mismo descendió a la tierra y contempló aquel campo sagrado, impregnado por todas partes de tīrthas.

Verse 12

ततः पुण्यतमे देशे दृष्ट्वा तां समुपस्थिताम् । शिलामानंदमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम्

Entonces, en aquella región santísima, al ver la piedra allí presente, se colmó de dicha y habló de inmediato después.

Verse 14

सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते । तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः

Puesto que sin agua ningún rito sagrado puede llevarse a cabo, por ello aquí debo crear un gran lago colmado de aguas puras.

Verse 15

ततः संचिंतयामास स्वसुतां च सरस्वतीम् । जन संस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम्

Entonces meditó en su propia hija, Sarasvatī—quien, por temor al contacto de los hombres, fluye por los estratos del Pātāla, el mundo subterráneo.

Verse 16

अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी । तां शिलाममलैस्तोयैः क्षालयन्ती समंततः

Luego, al hendir la superficie de la tierra, se manifestó el gran río, lavando aquella roca por todos sus lados con aguas inmaculadas.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । त्वयात्रैव सदा स्थेयं शिलायां मम संनिधौ । संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैर्येन कृत्यं करोम्यहम्

Dijo Brahmā: «Debes morar aquí para siempre, sobre esta roca, en mi misma presencia; pues aun en las tres sandhyās cumplo mis ritos prescritos con tus aguas».

Verse 19

तथा ये मानवाः स्नानं करिष्यंति जले तव । ते यास्यंति परां सिद्धिं दुर्लभां देवा मानुषैः

«Asimismo, quienes se bañen en tus aguas alcanzarán la realización suprema, rara en verdad tanto para los dioses como para los hombres».

Verse 20

सरस्वत्युवाच । अहं कन्या सुरश्रेष्ठ पातालतलवाहिनी । जनस्पर्शभयाद्भीता नागच्छामि महीतले

Sarasvatī dijo: «Oh el mejor de los dioses, soy una doncella y fluyo por las regiones del Pātāla. Por miedo al contacto de los hombres, no subo a la faz de la tierra».

Verse 21

तवादेशोऽन्यथा नैव मया कार्यः कथंचन । एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ यद्युक्तं तत्समाचर

«Tu mandato no debe ser cumplido por mí de otro modo, de ninguna manera. Sabiendo esto, oh el mejor de los dioses, obra según lo que sea conveniente»។

Verse 22

ब्रह्मोवाच । तवार्थे कल्पयिष्यामि स्थानेऽत्रैव महाह्रदम् । अगम्यं सर्वमर्त्यानां तत्र त्वं स्थातुमर्हसि

Brahmā dijo: «Por tu causa, formaré aquí mismo un gran lago, inaccesible a todos los mortales. Allí debes morar.»

Verse 23

एवमुक्त्वा स देवेशश्चखान च महाह्रदम् । ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरो दथ

Dicho esto, el Señor de los dioses excavó aquel gran lago; luego Sarasvatī hizo de ese lugar su propia morada.

Verse 24

ततो दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः । युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेस्मिञ्छासनान्मम

Entonces el Abuelo primordial (Pitāmaha) ordenó a las serpientes de mirada venenosa: «Por mi mandato, debéis permanecer siempre en este lago.»

Verse 25

यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशंति कथंचन । भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः

«Para que los mortales no puedan tocar a Sarasvatī de modo alguno, hacedlo así por todos los medios, oh los mejores de las serpientes.»

Verse 26

सूत उवाच । एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम् । तां च चित्रशिलां मध्ये ब्रह्मलोकं जगाम ह

Dijo Sūta: «Así, Brahmā, tras establecer debidamente a la diosa Sarasvatī en aquel campo sagrado—y situarla en medio de Citraśilā—partió al mundo de Brahmā».

Verse 27

अथ मंकणकोनाम महर्षिः संशितव्रतः । क्षेत्रे तत्र समायातो विषविद्याविचक्षणः

Entonces llegó a aquel lugar sagrado un gran sabio llamado Maṃkaṇaka, firme en sus votos y versado en la ciencia de los venenos.

Verse 28

सक्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन्सर्पाभिरक्षिते । तं मुनिं वेष्टयामासुर्बबन्धुश्चैव पाशकैः

Pero al entrar y comenzar a moverse por aquel lugar custodiado por serpientes, éstas se enroscaron en torno al muni y lo ataron con firmeza, como con lazos.

Verse 29

सोऽपि विद्याबलात्सर्पान्निर्विषांस्तांश्चकारह । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् । निष्क्रांतः सलिलात्तस्मात्कृतकृत्यो मुदान्वितः

Él también, por el poder de su vidyā sagrada, volvió inofensivas y sin veneno a aquellas serpientes. Luego se bañó allí, quedó purificado y ofreció tarpaṇa a los antepasados. Después salió de esas aguas, con el deber cumplido y el corazón colmado de gozo.

Verse 30

ततश्चक्रे मुनिर्यावत्सम्यक्कुशपरिग्रहम् । दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि

Entonces el muni se dispuso a tomar correctamente la hierba kuśa; pero en ese mismo instante, la punta de su mano fue cortada por el filo agudo de una brizna de darbha.

Verse 31

अथ तस्मात्क्षताज्जातस्तस्य शाकरसो महान् । तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः

Entonces, de aquella herida brotó un gran caudal de savia dulce, semejante al azúcar. Al verlo, él se alegró de manera especial, colmado de asombro.

Verse 32

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय नृत्यं चक्रे ततः परम् । ब्राह्मीं शिलां समारुह्य आनंदाश्रुपरिप्लुतः

Sabiendo: «He alcanzado la perfección», se puso a danzar. Subiendo a la piedra sagrada vinculada a Brahmā, quedó empapado en lágrimas de dicha.

Verse 33

अथैवं नृत्यमानस्य मुनेस्तस्य महात्मनः । लास्यं चक्रे ततः सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

Mientras aquel sabio magnánimo danzaba así, el mundo entero—lo inmóvil y lo móvil—se unió a su danza.

Verse 34

चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः । प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत्

Toda Camatkārapura quedó hecha añicos; perecieron los más excelsos de los dos veces nacidos. Con los palacios derrumbándose allí, se alzó un gran clamor de lamentación.

Verse 35

ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम् । लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्

Entonces, todas las huestes de dioses, al ver su proceder, se dirigieron al Señor del estandarte del toro, Vṛṣabhavāhana, para que detuviera aquella danza.

Verse 36

अनेन नृत्यमानेन जगत्स्थावरजंगमम् । नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय

Porque éste está danzando, el mundo entero—lo inmóvil y lo móvil—se ha puesto a danzar. Por eso, oh Señor de los dioses, ve y refrena esto.

Verse 37

नान्यः शक्तः सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथंचन । निषेधयितुमीशान ततः कुरु जगद्धितम्

Nadie más puede de modo alguno refrenar a este sabio, oh el más excelso de los dioses. Por tanto, oh Īśāna, obra por el bien del mundo.

Verse 38

अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । कृत्वा रूपं द्विजेंद्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत्

Al oír sus palabras, el Señor—cuyo estandarte lleva al Toro—tomó la forma de un brāhmaṇa eminente y al instante se apresuró hacia aquel lugar.

Verse 39

अब्रवीच्च मुने कस्मात्त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः

Y dijo: “Oh sabio, ¿por qué danzas así ahora? Dinos pronto la causa; en verdad nos embarga una gran curiosidad.”

Verse 40

एवमुक्तः स विप्रेंद्रः शंकरेण द्विजोत्तमाः । हस्तं संदर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम्

Así interpelado por Śaṅkara, aquel brāhmaṇa eminente mostró su mano, dotada del maravilloso ‘śākarasa’.

Verse 41

किं नपश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसो महान् । संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

Oh brāhmana, ¿acaso no lo ves? De mi mano ha brotado un gran śākarasa—nacido por una herida en la boca; por ello ha venido a mí una siddhi (logro extraordinario).

Verse 42

एतस्मात्कारणाद्विप्र नृत्यमेतत्करोम्यहम् । आनंदं परमं प्राप्य सिद्धिजं सिद्धसत्तम

Por esta causa, oh brāhmana, ejecuto esta danza: habiendo alcanzado la dicha suprema nacida de la siddhi, oh el mejor entre los realizados.

Verse 43

एवं तु वदतस्तस्य भगवान्वृषभध्वजः । अंगुष्ठं ताडयामास स्वांगुल्यग्रेण तत्क्षणात्

Mientras él hablaba así, en ese mismo instante el Bienaventurado Señor del estandarte del toro (Vṛṣabhadhvaja) golpeó suavemente su propio pulgar con la punta de su dedo.

Verse 44

निश्चक्राम ततो भस्म हिमस्फटिकसंनिभम् । क्षताग्रात्सहसा तस्य महाविस्मयकारकम्

Entonces, de la punta de aquella marca/herida salió de pronto ceniza, blanca como cristal helado, causándole un asombro inmenso.

Verse 45

ततः प्रोवाच तं विप्रं स देवो द्विजसत्तमाः । यस्यांगुष्ठाग्रतो मह्यं निष्क्रांतं भस्म पांडुरम्

Entonces el Dios habló a aquel brāhmana: «Oh el mejor de los dvija, de la punta de mi pulgar ha salido ceniza pálida, blanca».

Verse 46

तथाप्यहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे । त्वं पुनर्नृत्यसे कस्मादपि शाकरसेक्षणात्

Aun así, oh el mejor de los sabios, no siento inclinación a danzar. ¿Por qué, entonces, danzas tan sólo al ver el śākarasa?

Verse 47

विरामं कुरु तस्मात्त्वं नृत्यादस्माद्विगर्हितात् । तपः क्षरति विप्रेन्द्र नृत्यगीताद्द्विजन्मनः

Por ello, detén esta danza censurada. Oh el mejor de los brāhmaṇas, la austeridad (tapas) de un dos veces nacido mengua por la danza y el canto.

Verse 49

अब्रवीत्त्वामहं मन्ये नान्यं देवान्महेश्वरात् । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा न स्यात्तपःक्षतिः

Él dijo: «Sostengo que no hay otro dios más alto que Maheśvara. Por ello, concédeme tu gracia, para que mi tapas no sea menguado ni dañado»

Verse 50

श्रीभगवानुवाच । तपस्ते मत्प्रसादेन वृद्धिं शस्यति नित्यशः । स्थानेऽत्र भवता सार्धमहं स्थास्यामि सर्वदा

El Señor Bienaventurado dijo: «Por mi gracia, tu tapas crecerá y dará fruto sin cesar. Y aquí mismo, en este lugar, permaneceré siempre contigo.»

Verse 51

आनन्दितेन भवता प्रार्थितोऽहं यतो मुने । आनन्देश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं यास्यामि भूतले । एतत्पुरं च मे नाम्ना आनन्दाख्यं भविष्यति

Oh sabio, puesto que me suplicaste en un estado de gozo espiritual, seré conocido en la tierra con el nombre de «Ānandeśvara». Y esta ciudad también, por mi nombre, será llamada «Ānandā».

Verse 52

एवमुक्त्वा महादेवो गतश्चादर्शनं ततः । सोऽपि मंकणकस्तत्र तपस्तेपे मुनीश्वरः

Dicho esto, Mahādeva se desvaneció de la vista. Y allí, el señor de los sabios, Maṅkaṇaka, continuó practicando austeridades.

Verse 54

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा स्याद्दारुणं विषम् । नो चेद्वयं गमिष्यामः सर्वलोक पराभवम्

Por ello, concédenos tu gracia, para que no surja un veneno terrible. De lo contrario, iremos a la ruina ante todos los mundos.

Verse 55

मंकणक उवाच । अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेणापि कदाचन । तस्मादेवंविधाः सर्वे जलसर्पा भविष्यथ

Maṅkaṇaka dijo: «Jamás, ni aun con libertad o descuido, he pronunciado falsedad. Por eso, todos vosotros os convertiréis en serpientes de agua de esta misma clase».

Verse 56

सूत उवाच । ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले । तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः

Sūta dijo: «Desde entonces surgieron en la tierra serpientes de agua, de aquella misma forma, de lengua bífida, pero totalmente desprovistas de veneno».

Verse 57

अथ तस्मिन्ह्रदे मर्त्याः स्नात्वा सारस्वते शुभे । स्पृष्ट्वा चित्रशिलां तां च प्रयांति परमां गतिम्

Entonces, en ese lago, los mortales, tras bañarse en las auspiciosas aguas de Sārasvata y tocar la piedra Citraśilā, alcanzan el estado supremo.

Verse 58

अथ भीतः सहस्राक्षो गत्वा देवं पितामहम् । यमेन सहितस्तूर्णं प्रोवाचेदं वचस्तदा

Entonces Sahasrākṣa (Indra), sobrecogido de temor, fue presuroso ante el dios Pitāmaha (Brahmā) y, junto con Yama, pronunció estas palabras.

Verse 59

त्वत्प्रसादात्समुद्वीक्ष्य गच्छंति मनुजा दिवम् । पितामह महातीर्थं यत्त्वया विहितं क्षितौ । सारस्वतं नरास्तत्र स्नात्वा यांति त्रिविष्टपम्

«Por tu gracia, los hombres—con solo contemplarlo—van al cielo. Oh Pitāmaha, ese gran tīrtha que tú estableciste en la tierra, el Sārasvata: quienes se bañan allí alcanzan Triviṣṭapa (la morada celeste).»

Verse 60

अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताः । तत्र स्नात्वा शिलां स्पृष्ट्वा तदैवायांति सद्गतिम्

Aun quienes viven en conducta pecaminosa y han sido excluidos de todo deber religioso—al bañarse allí y tocar esa piedra sagrada—alcanzan de inmediato un destino bienaventurado.

Verse 61

यम उवाच । अप्रमाणं विभो कर्म संप्रयातं ममोचितम् । शुभाशुभपरिज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

Yama dijo: «Oh Señor, la función que me fue ordenada se ha vuelto inconmensurable e inestable; pues debo discernir las obras buenas y malas de todos los seres encarnados.»

Verse 62

तस्मात्त्यज त्वं मां देव यद्वा तत्तीर्थमुत्तमम् । यत्प्रभावाज्जनैर्हीनाः संजाता नरका मम

«Por eso, oh Dios, abandóname—o, si no, retira ese tīrtha supremo; pues por su poder mis infiernos se han quedado sin gente.»

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यमस्य प्रपितामहः । प्राह पार्श्वस्थितं शक्रं तत्तीर्थं नय संक्षयम्

Al oír aquellas palabras de Yama, su ancestro venerable habló a Śakra, que estaba cerca: «Lleva ese tīrtha a su destrucción total».

Verse 64

ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पूरयामास पांसुभिः । ह्रदं सारस्वतं तं च तां च चित्रशिलां द्विजाः

Entonces Śakra fue al lago y lo colmó de polvo: tanto aquel lago Sārasvata como la maravillosa Citraśilā, oh brāhmaṇas.

Verse 65

अद्यापि मनुजः सम्यक्त स्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । यः करोति तपश्चर्यां स शीघं सिद्धिमाप्नुयात्

Aun hoy, quien permanezca debidamente en ese lugar y practique allí austeridades (tapas) alcanza pronto la siddhi, la realización espiritual.

Verse 66

सोऽपि मंकणकस्तत्र सार्द्धं देवेन शंभुना । तिष्ठत्यद्यापि विप्रेंद्र पूरितं चैव पांसुभिः

Ese Maṃkaṇaka también permanece allí hasta hoy, junto con el dios Śambhu (Śiva); y el lugar sigue colmado de polvo, oh el mejor de los brāhmaṇas.

Verse 67

लिंगं मंकणकन्यस्तं तत्रास्ति सुमहोदयम् । तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यंते द्विजसत्तमाः

Allí existe un liṅga establecido por Maṃkaṇaka, de gloria inmensamente grande. Al tocarlo, los seres humanos quedan liberados de los pecados, oh el mejor de los brāhmaṇas.

Verse 68

माघ शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते

En el decimocuarto día luminoso de Māgha, el hombre que adora ese liṅga es honrado en el mundo de Śiva, aun si todavía está manchado por pecados.

Verse 93

अथ ते पन्नगाः प्रोचुः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । भगवन्निर्विषाः सर्वे वयं हि भवता कृताः

Entonces aquellas serpientes hablaron, postrándose ante el señor de los sabios: «Oh Bienaventurado, tú nos has dejado a todos libres de veneno».