Adhyaya 254
El capítulo se abre con la pregunta de un devoto (identificado como un Śūdra), asombrado y lleno de fervor, que pide una explicación más amplia sobre: (i) cómo Mahādeva danzó rodeado de los devas, (ii) cómo surgió la observancia de Cāturmāsya y qué voto (vrata) debe adoptarse, y (iii) qué forma tomó la gracia divina (anugraha). El sabio Gālava responde relatando una historia sagrada que otorga mérito. Al llegar Cāturmāsya, Hara (Śiva) asume el brahmacarya-vrata y convoca a devas y ṛṣis al monte Mandara; entonces Mahādeva inicia la danza Haratāṇḍava para complacer a Bhavānī. Se forma una inmensa asamblea cósmica: dioses, sabios, siddhas, yakṣas, gandharvas, apsarases y gaṇas; se describen con detalle sistemas musicales—clases de instrumentos, ritmos y linajes de canto. La narración introduce luego a los rāgas personificados como emanaciones de Śiva con sus consortes, integrando imágenes de cosmología y del cuerpo sutil (referencias a los cakras) en un marco estético y teológico. Concluido el ciclo estacional, Pārvatī queda complacida y anuncia un suceso futuro: un liṅga, caído por la maldición de un brāhmaṇa, será venerado por el mundo y quedará asociado a las aguas del Narmadā. Sigue un Śiva-stotra, y Śiva concede la phalaśruti: quienes reciten el himno con bhakti no sufrirán separación de lo que buscan, obtendrán salud y prosperidad a través de nacimientos, gozarán de bienes mundanos y finalmente alcanzarán la morada de Śiva. El capítulo cierra con alabanzas de Brahmā y otros devas, afirmando la omnipresencia de Śiva y la no-diferencia entre Śiva y Viṣṇu, junto con la declaración final de Gālava sobre la salvación de quienes contemplan la forma divina.
Shlokas
Verse 1
शूद्र उवाच । इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव । यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत
Dijo el Śūdra: «Tus palabras se me revelan maravillosas. Aunque al hablar te sobrevenga una gran aflicción, oh tú de excelente voto…»
Verse 2
तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः । न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः
«Con todo, por mi buena fortuna y por el mérito que he acumulado, has llegado a mi casa. Y aun así no me sacio, una y otra vez, del néctar de tus palabras que mana de tu boca, semejante a un loto.»
Verse 3
पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् । कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः
«Mientras ‘bebía’ el relato de Gaurī, colmado de virtudes extraordinarias, ¿cómo fue que Maheśvara danzó, rodeado por los dioses?»
Verse 4
चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते । अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः
«¿Cómo sucedió esto durante la estación de Cāturmāsya? ¿Qué voto se dice que debe asumirse entonces? ¿Cómo otorgó ella su gracia—y cuál fue, en verdad, esa gracia?»
Verse 5
एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम । भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः
Explícamelo con detalle, oh el mejor de los dos veces nacidos. Pues ese Señor Bienaventurado, que me concede su gracia, es adorado en todo el mundo.
Verse 6
प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत । गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान्
Con rostro sereno y mente sosegada, habla, oh hombre de excelente voto. Y Gālava también, al oírlo, habló de nuevo, lleno de júbilo.
Verse 7
गालव उवाच । इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ । शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्
Dijo Gālava: Oh intachable, te relataré esta historia sagrada. Escucha con plena atención, pues otorga el fruto de diez mil sacrificios.
Verse 8
चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः । ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्
Cuando llegó la estación de Cāturmāsya, Hara, colmado de devoción, resplandeció de gozo, dedicado al voto de brahmacarya.
Verse 9
देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह । समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः
Entonces formó un propósito en concordia con los dioses y los grandes sabios. Luego los dioses se reunieron y tomaron su lugar en el monte Mandara.
Verse 10
प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः । तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्
Tras postrarse ante Maheśāna, se quedaron de pie frente a Él con las manos juntas. Al ver a todos los dioses congregados, Hara les dirigió la palabra.
Verse 11
पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति । मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः
Él habló conforme a lo comunicado por Pārvatī: “¿Con qué otro propósito habéis venido? En la acción que Yo he dispuesto, vosotros debéis ser Mis auxiliares.”
Verse 12
भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते । ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम्
«Así sea: cuando llegue la sagrada estación de Cāturmāsya, que Indra vaya al frente.» Ellos respondieron gozosos; tras inclinarse ante el Señor portador del tridente (Śiva), asintieron.
Verse 13
स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः । तथाऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः
Regresaron cada uno a su morada en vimānas radiantes como el sol. Luego, en el mes de Āṣāḍha, en el día decimocuarto de la quincena luminosa, Maheśvara (Śiva)…
Verse 14
प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च । मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः
Comenzó a danzar para complacer a Bhavānī (Pārvatī). Y los grandes ṛṣis fueron al monte Mandara, el mejor de los montes, para contemplar aquel prodigio.
Verse 15
नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः । अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः
Nārada, Devala, Vyāsa y Śuka, de la estirpe de Dvaipāyana; junto con Aṅgiras, Marīci y Kardama, el Prajāpati—todos ellos llegaron allí.
Verse 16
कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च । जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च
Kaśyapa, Gautama, Atri, Vasiṣṭha y Bhṛgu; Jamadagni y Uttaṅka; y también Rāma Bhārgava (Paraśurāma) llegaron allí.
Verse 17
अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा । प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः
Agastya, Pulomā, Pulastya y Pulaha; Pracetā y Kratu también; y de igual modo muchos otros grandes sabios acudieron.
Verse 18
सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह । आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ
Los Siddha, los Yakṣa y los Piśāca; los Cāraṇa junto con sus coros; los Āditya, los Guhyaka, los Sādhya, los Vasu y los dos Aśvin—también acudieron.
Verse 19
एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः
Todos ellos—Indra y los demás, con Brahmā y Viṣṇu al frente—se congregaron, anhelando contemplar la danza de Maheśa (Śiva).
Verse 20
ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा । भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम्
Entonces los gaṇas, encabezados por Nandimukha, repartieron joyas; y también ornamentos y vestiduras, a los sabios y a los demás, según el debido orden.
Verse 21
ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः । सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्
Luego, mientras miles de instrumentos musicales resonaban por doquier y todos clamaban «¡Victoria!», el Señor Bienaventurado prescribió un vrata, una observancia sagrada.
Verse 22
भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् । जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा
Bhavānī, con el corazón colmado de gozo, contempló a Mahādeva. Con ella estaban Jayā y Vijayā, y también Jayantī, la auspiciosa, de tono rojizo como el alba.
Verse 23
चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना । तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम्
En medio del círculo de sus cuatro compañeras, la Señora de hermoso rostro resplandecía con majestad. Por la sola fuerza de su presencia, el mundo parecía ennoblecido en virtud y excelencia.
Verse 24
यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते । ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः
El esplendor nacido de su propio cuerpo no puede describirse en verdad. Ni siquiera el Señor mismo—contemplando con incontables huestes y con múltiples rostros—pudo agotar su belleza.
Verse 25
पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः । स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः
Rodeado por huestes de piśācas y bhūtas, apareció Nandin, supremamente espléndido, portando un báculo de oro; al frente, con rostro semejante al de un mono.
Verse 26
विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा । चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः
Allí estaban los Vidyādharas y los Gandharvas—Citraseṇa y otros también. Los nāgas y los grandes sabios parecían como si estuvieran dispuestos en una pintura.
Verse 27
श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः । अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः
Los rāgas, encabezados por Śrīrāga, eran sus hijos de gran vigor y fulgor. Esos hijos eran, en verdad, sin forma, pues habían surgido de Hara, el Señor divino.
Verse 28
एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः । ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा
Cada uno tenía seis consortes, y para todas ellas había un solo abuelo primordial. Junto con esas esposas, los rāgas también asumieron formas juguetonas, propias de la līlā.
Verse 29
प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना । तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन
De pronto se manifestaron, con sólo haberlos pensado Śambhu. Voy a decirte sus nombres: escucha, oh muy afortunado.
Verse 30
श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः । आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः
Śrīrāga fue el primer hijo de Īśvara, encantador de los corazones. En el espacio entre las cejas trazó la señal sagrada, otorgando el don de la realización del Parabrahman, el Brahman Supremo.
Verse 31
तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः । द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः
De ese mismo centro, de Maheśa, surgió un excelso jefe entre los gaṇas. Luego el segundo—Vasanta, de gran fama—se manifestó desde la región de la cintura.
Verse 32
महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः । पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः
Del cakra purificador surgió el gran “Aṃka”, vinculado a los seres. Y como el quinto, apareció el tercer hijo, aquel que es el ornamento del universo.
Verse 33
महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् । नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्
Del corazón de Maheśvara nació el cakra Anāhata. Y de la región de la nariz emergió Bhairava: Bhairava mismo, auto-manifestado.
Verse 34
मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् । पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात्
Este cakra se llama Maṇipūraka, y en verdad concede la liberación (mokṣa). También las cincuenta letras, conocidas como “Aṃkā”, se dice que proceden de Maheśvara.
Verse 35
राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च । स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः
Los doce signos del zodíaco y, asimismo, las mansiones lunares surgieron de Svādhiṣṭhāna, dotados del poder-semilla del universo.
Verse 36
क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते । रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम्
En un instante crecen; entonces comienza a fluir la esencia generativa. De esa esencia se crea el mundo: éste es el órgano de generación del Señor.
Verse 37
आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् । महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः
De Ādhāra (el sostén) surgió el gran sexto: Nārāyaṇa, el danzante. Amado de Maheśa, su hijo fue Nīla, poseedor del valor de Viṣṇu.
Verse 38
एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः । भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः
Estos rāgas, tomando forma corpórea, surgieron junto con sus esposas como compañeras. Sus esposas nacieron de la región de la cabeza del Pinākin (Śiva, portador del arco Pināka).
Verse 39
षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय । गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी
Luego, en la medida de treinta y seis, escucha ahora sus nombres: Gaurī, Kolāhalī, Dhīrā, Drāviḍī, Māla y Kauśikī.
Verse 40
षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः । आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी
La sexta es Devagāndhārī. Éstas son queridas para Śrīrāga; y también se nombran Āndolā, Kauśikī y Caramamañjarī.
Verse 41
गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा । त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा
Gaṇḍagirī, Devaśākhā, Rāmagirī y Vasantagā; Triguṇā, Stambhatīrthā, Ahirī y también Kuṃkumā: éstos son los nombres recitados.
Verse 42
वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः । भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा
Vairāṭī y Sāmaverī: aquí se las considera entre las seis consortes del quinto grupo; asimismo están Bhairavī, Gurjarī, Bhāṣā y también Velāgulī.
Verse 43
कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः । बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका
Karṇāṭakī y Raktahaṃsā: estas seis consortes siguen a Bhairava; y también (se nombran) Baṃgālī, Madhurā, Kāmodā y Ākṣinārikā.
Verse 44
देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा । त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च
Devagirī y Devālī: estas rāgiṇīs siguen al rāga Megha; y también (se mencionan) Troṭakī, Mīḍakī y asimismo Narādumbī.
Verse 45
मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः । एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम्
Malhārī y Sindhumalhārī siguen a Naṭanārāyaṇa. Ellas, en verdad, tras postrarse ante Giriśa, veneraron también a Maheśa y a Maheśvarī.
Verse 46
स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः । ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम्
Dotados de sus propias formas y monturas, y permaneciendo junto a sus propios señores, Brahmā complació a Śaṅkara con el tañido del tambor mṛdaṅga.
Verse 47
चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः । तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः
De nuevo, con el instrumento llamado Caturakṣara, produjo una música excelente; y Keśava mostró ante Maheśa la ejecución rítmica (tāla-kriyā).
Verse 48
वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा । महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः
Allí, los Vāyus tocaron instrumentos con vigor, de sonido bien afinado y armonioso; y Mahendra también ejecutó la flauta de bambú, derramando muchas notas dulces y melodiosas.
Verse 49
वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ । उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः
Vahni (el Fuego) hizo sonar el instrumento śūrpa, y los Aśvins asimismo tocaron el tambor paṇava. Soma y Sūrya, por todas partes, ejecutaron la música instrumental de acompañamiento.
Verse 50
घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः । मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा
Cientos de miles de Gaṇas hicieron sonar las campanas; asimismo los venerables sabios y las diosas, junto con Pārvatī, estuvieron presentes y participaron.
Verse 51
स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् । शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः
Sentados en asientos áureos y auspiciosos, contemplaban; y los Vasus, junto con las grandes serpientes, hicieron sonar los cuernos con estruendo.
Verse 52
भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः । झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे
En aquella gran festividad, los Sādhyas alzaron el resonante batir de los tambores bherī; y otros excelsos seres celestes tocaron diversos instrumentos—como la jharjharī y la gomukha—colmando la celebración de sonido auspicioso.
Verse 53
तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः । सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः
Los Gandharvas, unidos al compás de los instrumentos de cuerda y a voces de dulce timbre, cantaron y ejecutaron; y por doquier, los Siddhas también hicieron resonar el llamado de los cuernos de oro.
Verse 54
ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः । मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः
Entonces el Señor Bienaventurado apareció, asumiendo la espléndida forma del Gran Danzante (Naṭarāja); sobre Su corona se engalanaban serpientes de cinco cabezas, acrecentando Su majestad sobrecogedora.
Verse 55
जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः । बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः
Desanudando por completo sus trenzas de asceta, con el cuerpo espolvoreado de ceniza sagrada, el Señor se alzó con diez brazos, engalanado con collares y brazaletes.
Verse 56
त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे
Asumiendo una forma que abarcaba los tres mundos y resplandecía como diez millones de soles, el Bienaventurado Señor danzó—radiante—en aquella gran ciudad.
Verse 57
ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् । वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम्
Había instrumentos de cuerda como la vīṇā; percusión sólida como los címbalos de bronce; instrumentos de viento como la flauta; y otros conocidos por nombres como tomara.
Verse 58
चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत । तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च
Entonces se alzó un estruendo de música en cuatro secciones: címbalos, tambores como el paṭaha, y asimismo instrumentos tocados con las manos.
Verse 59
मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ । सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्
Las medidas rítmicas y las prolongaciones melódicas parecieron tomar forma visible: de garganta dulce, afinadas, claras e ininterrumpidas, profundas y de poderosa resonancia.
Verse 60
विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः । जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः
Viśvāvasu, Nārada y Tumburu—aquellos cantores—entonaron; y también los señores de los Gandharvas y las Apsarás, de voz dulce, se unieron al canto.
Verse 61
ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् । दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत
Allí surgió un canto—divino y puro, modelado por una intención sagrada—dotado de los tres grāmas y provisto de las siete notas de la escala.
Verse 62
पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः । भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्
Golpeada por las plantas de los pies de Hara, aun la montaña resonó con un bramido poderoso; y con sus remolinos hizo temblar y bambolear la tierra allí, con sus ciudades y bosques.
Verse 63
हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः । ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः
Del sudor de su frente, Sadāśiva hizo surgir ochenta y cuatro Hastakas: Sūtas, Māgadhas y bardos que cantan alabanzas.
Verse 64
महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः । ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः
Del corazón de Maheśa nacieron los Gandharvas, cantores del mundo entero—servidores encarnados del Dios de los dioses, dotados de salones celestiales y esplendor.
Verse 65
प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा । किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह
Ante los rishis que contemplaban, obraron prodigios con su poder; y los Kinnaras, por sus propias excelencias, hicieron caer allí una lluvia de flores.
Verse 66
एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत । अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता
Así, cuando la danza prosiguió durante cuatro meses, las lluvias pasaron y llegó el otoño, engalanado por un cielo puro y resplandeciente.
Verse 67
पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा । फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः
Los lotos, en racimos, cubrían la faz de los estanques; abundaban los árboles frutales y las hierbas medicinales—y la tierra vestía un resplandor suave, levemente pálido.
Verse 68
ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा । समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ
En la luminosa decimocuarta de Ūrja (Kārttika), Girijā se mostró propicia y benévola; y el Señor también resplandeció entonces, pues había concluido la observancia de su voto.
Verse 69
सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना । विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति
Entonces ella—con los ojos radiantes abiertos como lotos en flor—dijo a Śambhu: «Cuando un liṅga, abatido por la maldición de un brāhmaṇa, llegue a manifestarse…».
Verse 70
नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति । एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह
«Nacido de las aguas del Narmadā, será venerado por el mundo entero». Dicho esto, ella, complacida, compuso entonces un himno de alabanza a Hara.
Verse 71
नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने । जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च
¡Salve a Ti, Dios de dioses—Mahādeva, Señor coronado; sustentador del universo, Savitṛ, inspirador; a Śaṅkara, a Śiva—mis reverencias!
Verse 73
नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च । पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः
Homenaje, una y otra vez, al Señor que favorece a los brāhmaṇas y sostiene el orden sagrado; que porta la ceniza blanca; que se manifiesta con cinco rostros y, sin embargo, está más allá de toda forma: ¡namo namah!
Verse 74
सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे । अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः
Saludaciones a Ti, el de mil ojos, el radiante y puro; reverencia a Kṛttivāsa, el que viste la piel. Homenaje al libertador de Andhakāsura y a Paśupati, Señor de todos los seres.
Verse 76
विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च । शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः
Homenaje, una y otra vez, a Hara, a Bhava; a Śaṅkara, a Maheśa, a Īśvara: Él, el primero en la boca del fuego sacrificial del brāhmaṇa, receptor de ofrendas y plegarias.
Verse 77
नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे । अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते
Homenaje a Kṛṣṇa, a Śarva, destructor de Tripura. Salutación a Aghora; salutación a Ti, el Purusha supremo.
Verse 78
सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः । ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने
Oh Señor, salutación a Ti como Sadyojāta; homenaje a Ti como Vāmadeva. Salutación a Ti como Īśāna—oh de cinco rostros, portador del cráneo (kapālin).
Verse 79
विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने । पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने
Homenaje a Virūpākṣa, a Bhava—quien abatió el ojo de Bhaga, quebró el diente de Pūṣan y derribó el gran yajña de la soberbia ritual.
Verse 80
मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे । महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः
Homenaje al Cazador (que persigue al ciervo de la mente), al propio Dharma; a la Rueda del Tiempo y a quien la empuña; a Aquel a quien veneran los Grandes; a Gaṇapati, Señor de los Gaṇas.
Verse 82
गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च । नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे
Homenaje a Aquel que está más allá de los guṇas y, sin embargo, es Señor de todos los guṇas; al Sutil, y también al Gurú. Salutación al de inmensa forma cósmica, que hace nacer el bhasma, la ceniza sagrada.
Verse 83
वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः । मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक
Homenaje eterno a Ti, cuya forma es el desapego, verdadero maestro del Yoga. Oh Señor, destructor de Smara (Kāma), perdona las palabras desagradables que por mí fueron dichas.
Verse 84
क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये । शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः
Oh Señor del universo, debes perdonar; con la cabeza inclinada busco aplacarte. Esto se ha vuelto en verdad, para Ti, a la vez castigo y gracia; de ello no hay duda.
Verse 85
ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ । एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह
«Oh Inmaculado, no des lugar a la ira nacida de mi ofensa». Así aplacado, Śambhu (Śiva) se alegró en su corazón, junto con las huestes de los dioses.
Verse 86
तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् । य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् । तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति
Colmado de dicha suprema tras cumplir el voto, habló a Umā: «Oh Pārvatī, quien recite con devoción este himno de alabanza hacia mí, pronunciado por ti, no sufrirá separación de aquello por lo que se esfuerza (su propósito).»
Verse 87
जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः । भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम्
«Dotado de la riqueza de tres nacimientos y libre de toda enfermedad, gozará aquí de diversos deleites; y al final irá a mi morada.»
Verse 88
इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः । वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती
Dicho esto, Maheśa otorgó una parte de su propio cuerpo. Pārvatī aceptó la forma vaiṣṇava en el lado izquierdo (vāmabhāga).
Verse 89
शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् । रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः
Contemplaron a Śarva con un cráneo en la mano, la garganta en parte marcada por el veneno; llevando como medio adorno una guirnalda de cabezas cercenadas, y resplandeciente, blanco y luminoso por doquier.
Verse 90
ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः । सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम्
Vieron aquella cabeza que engendra crores de universos, adornada con las jaṭās; resplandeciente con el fulgor de gemas, como fragmentos de blanca luminosidad.
Verse 91
गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे । जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः
Salve a Ti: portador del Gaṅgā, Mṛḍa el compasivo, quien complace a Bhavānī; dador del gozo del mundo, y Aquel cuya forma es Brahman.
Verse 92
मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् । एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम्
En un lado, aquella forma estaba unida a quien tiene por vehículo un pez; en otro, llevaba el emblema del toro. De un lado era atendida por los pārṣadas, y del otro era servida por las compañeras (amigas).
Verse 93
रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः । तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम्
Al contemplar tal forma, Brahmā y las demás huestes de deidades alabaron al Señor con devoción suprema: a Aquel cuyos ojos estaban ornados de fulgor radiante.
Verse 94
त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् । पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः
Tú solo eres el Bhagavān, el Omnipresente en todos los seres encarnados. Eres protector como un padre; eres madre; eres el mismo principio de vida, llamado jīva.
Verse 95
साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः । उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः
Tú eres el testigo del universo; eres su semilla y el soberano que mantiene bajo dominio los brahmāṇḍas, los “huevos cósmicos”. En ti surgen y en ti se disuelven incontables miríadas de universos.
Verse 96
ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा । अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः
Así como las olas se alzan sin cesar en el océano y como las burbujas brotan sobre el agua, así también yo—unas veces desde tu ojo, otras desde tu frente—surjo.
Verse 97
क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् । तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः
A veces, en unión con Śivā Devī, se dice que te vuelves el Creador y haces surgir el mundo. Todos nosotros—Brahmā y los demás dioses—no somos sino ejecutores de tu mandato.
Verse 98
अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः । अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम्
Infinito en majestad, infinito en esencia, infinito en morada—¡oh Ananta, el Sin Fin! Siendo ilimitado, para la disolución de todas las formas, asumes una manifestación maravillosa.
Verse 99
भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् । शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम्
Oh Bhavānī, eres siempre temor para los impuros y la que obra la purificación. Tú otorgas incluso el nombre de «Śivā», y tú misma eres el fruto de las austeridades.
Verse 100
यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः । इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः
Quien es Śiva es en verdad Viṣṇu; y quien es Viṣṇu es Sadāśiva. Así, por tu gracia, ha nacido en nosotros—aunque sea un poco—la comprensión de la no-diferencia.
Verse 104
गालव उवाच । तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् । संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः
Dijo Gālava: Los seres humanos en la tierra que, con la mente, contemplan esa forma divina incomparable—la única barca para cruzar el océano del saṃsāra—ven borradas sus culpas; libres de apego, alcanzan la naturaleza de Brahman.
Verse 254
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये हरतांडवनर्त्तनवर्णनंनाम चतुःपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
Así concluye, en el Śrī Skanda Mahāpurāṇa—en la Ekāśītisāhasrī Saṃhitā, en el sexto Nāgara Khaṇḍa, en el Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya, en el episodio de Śeṣaśāyī, en el diálogo entre Brahmā y Nārada, en la grandeza de Cāturmāsya—el capítulo llamado «Descripción de la danza Tāṇḍava de Hara», siendo el Capítulo 254.