Adhyaya 9

Verse 1

लोमश उवाच । एकदा तु सभामध्य आस्थितो देवराट् स्वयम् । लोकपालैः परिवृतो देवैश्च ऋषिभिस्तथा

Dijo Lomāśa: Una vez, el Señor de los dioses en persona estaba sentado en medio de la asamblea real, rodeado por los guardianes de las direcciones, por los dioses y también por los sabios ṛṣis.

Verse 2

अप्सरोगणसंवीतो गंधर्वैश्च पुरस्कृतः । उपगीयमानविजयः सिद्धविद्याधरैरपि

Estaba acompañado por huestes de apsarases, honrado al frente por los gandharvas, y sus victorias eran cantadas—también por siddhas y vidyādharas.

Verse 3

तदा शिष्यैः परिवृतो देवराजगुरुः सुधीः । आगतोऽसौ महाभागो बृहस्पति रुदारधीः

Entonces llegó, rodeado de sus discípulos, el sabio preceptor del rey de los dioses: el afortunado Bṛhaspati, firme en su devoción a Rudra.

Verse 4

तं दृष्ट्वा सहसा देवाः प्रणेमुः समुपस्थिताः । इंद्रोपि ददृशे तत्र प्राप्तं वाचस्पतिं तदा

Al verlo, los dioses presentes se postraron de inmediato. Indra también vio entonces que Vācaspati (Bṛhaspati) había llegado allí.

Verse 5

नोवाच किंचिद्दुर्मेधावचो मानुपुरःसरम् । नाह्वानं नासनं तस्य न विसर्जनमेव च

Pero aquel de mente necia no dijo nada, ni palabras de cortesía. No lo invitó, ni le ofreció asiento, ni siquiera una despedida adecuada.

Verse 6

शक्रं प्रमत्तं ज्ञात्वाथ मदाद्राज्यस्य दुर्मतिम् । तिरोधानमनुप्राप्तो बृहस्पती रुषान्वितः

Sabiendo que Śakra era descuidado y que, por la embriaguez del reinado, tenía el juicio corrompido, Bṛhaspati, lleno de indignación, partió para ocultarse.

Verse 7

गते देवगुरौ तस्मिन्विमनस्काऽभवन्सुराः । यक्षा नागाः सगंधर्वा ऋषयोऽपि तथा द्विजाः

Cuando el divino gurú se hubo marchado, los dioses se abatieron. Los Yakṣas, nāgas, gandharvas, e incluso los sabios y brāhmaṇas se angustiaron igualmente.

Verse 8

गांधर्वस्या वसाने तु लब्धसंज्ञो हरिः सुरान् । पप्रच्छ त्वरितेनवै क्व गतो हि महातपाः

Cuando concluyó la música gandharva, Hari (Indra) recobró el sentido y preguntó rápidamente a los dioses: "¿A dónde ha ido ese gran asceta?"

Verse 9

तदैव नारदेनोक्तः शक्रो देवाधिपस्तथा । त्वया कृता ह्यवज्ञा च गुरोर्नस्त्यत्र संशयः

Justo entonces Nārada habló a Śakra, señor de los dioses: "De hecho, has mostrado desprecio hacia tu Gurú; de esto no hay duda."

Verse 10

गुरोरवज्ञया राज्यं गतं ते बलसूदन । तस्मात्क्षमापनीयोऽसौ सर्वभावेन हि त्वया

¡Oh matador de Bala! Por haber faltado al respeto al Gurú, tu realeza se te ha escapado. Por ello, debes pedirle perdón con todo tu ser.

Verse 11

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः । आसनात्सहसोत्थाय तैः सर्वैः परिवारितः । आगच्छत्त्वरया शक्रो गुरोर्गेहमतंद्रितः

Al oír las palabras del magnánimo Nārada, Śakra se levantó de un salto de su asiento y, rodeado de todos sus séquitos, se apresuró sin demora hacia la morada de su Gurú.

Verse 12

पृष्ट्वा तारां प्रणम्यादौ क्व गतो हि महातपाः । न जानामीत्युवाचेदं तारा शक्रं निरीक्षती

Tras preguntar a Tārā y postrarse primero ante ella, inquirió: «¿Adónde ha ido el gran asceta?» Tārā, mirando a Śakra, respondió: «No lo sé».

Verse 13

तदा चिंतान्वितो भूत्वा शक्रः स्वगृहमाव्रजत् । एतस्मिन्नंतरे स्वर्गे ह्यनिष्टान्द्भुतानि च

Entonces Śakra, lleno de inquietud, regresó a su propia morada. Entretanto, en el cielo comenzaron a manifestarse presagios funestos e indeseables prodigios.

Verse 14

अभवन्सर्वदुःखार्थे शक्रस्य च महात्मनः । पातालस्थेन बलिना ज्ञातं शक्रस्य चेष्टितम्

Aquellos presagios surgieron para colmar de aflicción a Śakra, el grande. Y Bali, que mora en Pātāla, llegó a conocer las acciones y el estado de Śakra.

Verse 15

ययौ दैत्यैः परिवृतः पातालादमरावतीम् । तदा युद्धमतीवासीद्देवानां दानवैः सह

Rodeado por los Daitya, marchó desde Pātāla hasta Amarāvatī. Entonces estalló una batalla feroz entre los dioses y los Dānava.

Verse 16

देवाः पराजिता दैत्यै राज्यं शक्रस्य तत्क्षणात् । संप्राप्तं सकलं तस्य मूढस्य च दुरात्मनः

Los dioses fueron derrotados por los Daitya, y en ese mismo instante el reino de Śakra (Indra) fue arrebatado por completo por aquel insensato de alma perversa.

Verse 17

नीतं सर्वप्रयत्नेन पातालं त्वरितं गताः । शुक्रप्रसादात्ते सर्वे तथा विजयिनोऽभवन्

Con todo empeño lo llevaron consigo y regresaron con presteza a Pātāla; por el favor de Śukra, todos ellos llegaron a ser verdaderos vencedores.

Verse 18

शक्रोऽपि निःश्रिको जातो देवैस्त्यक्तस्ततो भृशम् । देवी तिरोधानगता बभूव कमलेक्षणा

Śakra (Indra) también quedó totalmente despojado, abandonado por los dioses. Y la Diosa—Śrī, de ojos de loto—se apartó de él y desapareció en el ocultamiento.

Verse 19

ऐरावतो महानागस्तथैवोच्चैःश्रवा हयः । एवमादीनि रत्नानि अनेकानि बहून्यपि । नीतानि सहसा दैत्यैर्लोभादसाधुवृत्तिभिः

Airāvata, el gran elefante, y Uccaiḥśravā, el caballo celestial—junto con muchas otras joyas preciosas—fueron arrebatados de improviso por los Dānava, de conducta impía, movidos por la codicia.

Verse 20

पुण्यभांजि च तान्येव पतितानि च सागरे । तदा स विस्मयाविष्टो बलिराह गुरुं प्रति

Aquellos mismos tesoros—dispensadores de mérito—cayeron al océano. Entonces Bali, sobrecogido de asombro, habló a su gurú.

Verse 21

देवान्निर्जित्य चास्माभिरानीतानि बहूनि च । रत्नानि तु समुद्रेऽथ पतितानि तदद्भुतम्

«Tras vencer a los dioses, trajimos muchos tesoros; y, sin embargo, esas joyas han caído ahora al océano: ¡qué maravilla!»

Verse 22

बलेस्तद्वचनं श्रुत्वा उशना प्रत्युवाच तम् । अश्वमेधशतेनैव सुरराज्यं भविष्यति । दीक्षितस्य न संदेहस्तस्माद्भोक्त स एव च

Al oír las palabras de Bali, Uśanā (Śukra) le respondió: «Con sólo realizar cien sacrificios Aśvamedha, surgirá sin duda el señorío sobre los dioses. Para quien ha sido debidamente consagrado, no hay incertidumbre; por eso, él mismo lo disfrutará».

Verse 23

अश्वमेधं विना किंचित्स्वर्गं भोक्तं न पार्यते

Sin el Aśvamedha, no es posible alcanzar ni gozar del cielo, ni siquiera en mínima medida.

Verse 24

गुरोर्वचनमाज्ञाय तूष्णींभूतो बलिस्ततः । बभूव देवैः सार्द्धं च यथोचितमकारयत्

Comprendiendo la instrucción de su gurú, Bali guardó silencio; y luego, junto con los dioses, hizo que se cumpliera debidamente lo que era apropiado.

Verse 25

इन्द्रोपि शोच्यतां प्राप्तो जगाम परमेष्ठिनम् । विज्ञापयामास तथा सर्वं राज्यभयादिकम्

Indra también, caído en un estado digno de compasión, fue ante Parameṣṭhin (Brahmā) y le expuso todo: su temor por el reino y cuanto más acontecía.

Verse 26

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा परमेष्ठी उवाच ह

Al oír las palabras de Śakra, Parameṣṭhin habló.

Verse 27

संमिलित्वा सुरान्सर्वांस्त्वया साकं त्वरान्विताः । आराधनार्थं गच्छामो विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम्

«Reuniendo a todos los dioses, y contigo—con presteza—vayamos a rendir adoración a Viṣṇu, el Señor de los señores de todos.»

Verse 28

तथेति गत्वा ते सर्वे शक्राद्या लोकपालकाः । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तटं क्षीरार्णवस्य च । प्राप्योपविश्य ते सर्वे हरिं स्तोतुं प्रचक्रमुः

Diciendo «Así sea», todos ellos—los guardianes del mundo encabezados por Śakra—partieron. Poniendo a Brahmā al frente, llegaron a la orilla del Océano de Leche; y sentados allí, todos comenzaron a entonar himnos a Hari.

Verse 29

ब्रह्मोवाच । देवदेव जगान्नाथ सुरासुरनमस्कृत । पुण्यश्लोकाव्ययानंत परमात्मन्नमोऽस्तु ते

Dijo Brahmā: «Oh Dios de dioses, Señor del universo, venerado por devas y asuras; oh Supremo Ser, imperecedero e infinito, ensalzado por himnos santos: ¡salutación a Ti!»

Verse 30

यज्ञोऽसि यज्ञरूपोऽसि यज्ञांगोऽसि रमापते । ततोऽद्य कृपया विष्णो देवानां वरदो भव

Tú eres el sacrificio mismo; Tú eres la forma del sacrificio; Tú eres los miembros del sacrificio, oh Señor de Ramā. Por ello, hoy, oh Viṣṇu, por compasión, sé el otorgador de dones a los dioses.

Verse 31

गुरोरवज्ञया चाद्य भ्रष्टराज्यः शतक्रतुः । जातः सुरर्षिभिः साकं तस्मादेनं समुद्धर

Por haber despreciado a su guru, Śatakratu (Indra) ha caído ahora de su soberanía, junto con los sabios divinos. Por eso, levántalo de esta caída.

Verse 32

श्रीभगवानुवाच । दुकोकलज्ञया सर्वं नस्यतीति किमद्भुतम् । ये पापिनो ह्यधर्मिष्ठाः केवलं विषयात्मकाः । पितरौ निंदितौ यैश्च निर्दैवात्वेन संशयः

Dijo el Señor Bienaventurado: ¿Qué tiene de sorprendente que, al madurar el fruto de las malas acciones, todo se arruine? Los pecadores, los más contrarios al dharma, absorbidos sólo en los objetos de los sentidos, que incluso injurian a sus padres, llegan a dudar y a negar la misma providencia divina.

Verse 33

अनेन यत्कृतं ब्रह्मन्सद्यस्तत्फलमागतम् । कर्मणा चास्य शक्रस्य सर्वेषां संकटागमः

Oh Brahmā, el fruto de lo que él ha hecho ha llegado de inmediato. Por este acto de Śakra (Indra), la aflicción ha caído sobre todos ellos.

Verse 34

विपरीतो यदा कालः पुरुषस्य भवेत्तदा । भूतमैत्रीं प्रकुर्वंति सर्वकार्यार्थसिद्धये

Cuando el tiempo se vuelve adverso para una persona, entonces, para lograr todo propósito, la gente incluso cultiva amistad con antiguos enemigos.

Verse 35

तेन वै कारणेनेंद्र मदीयं वचनं कुरु । कार्यहेतोस्त्वया कार्यो दैत्यैः सह समागमः

Por esa misma razón, oh Indra, cumple mi palabra. Por el bien de la misión presente, debes reunirte y trabar alianza con los Daityas.

Verse 36

एवं भगवतादिष्टः शक्रः परमबुद्धिमान् । अमरावतीं ययौ हित्वा सुतलं दैवतैः सह

Así, instruido por el Señor, Śakra (Indra), de entendimiento excelso, partió con los dioses; dejando Sutala atrás, se dirigió a Amarāvatī.

Verse 37

इन्द्रं समागतं श्रुत्वा इंद्रसेनो रुषान्वितः । बभूव सह सैन्येन हंतुकामः पुरंदरम्

Al oír que Indra había llegado, Indrasena se llenó de ira; junto con su ejército, deseó matar a Purandara (Indra).

Verse 38

नारदेन तदा दैत्या बलिश्च बलिनां वरः । निवारितस्तद्वधाच्च वाक्यैरुच्चावचैस्तथा

Entonces Nārada contuvo a los Daityas y también a Bali, el mejor entre los poderosos, para que no lo mataran, valiéndose de palabras de muchas clases, altas y bajas, según lo exigía el momento.

Verse 39

ऋषेस्तस्यैव वचनात्त्यक्तमन्युर्बलिस्तदा । बभूव सह सैन्येन आगतो हि शतक्रतुः

Por la misma indicación de aquel sabio, Bali dejó entonces su ira. Y en verdad Śatakratu (Indra) llegó allí acompañado de su ejército.

Verse 40

इन्द्रसेनेन दृष्टोऽसौ लोकपालैः समावृतः । उवाच त्वरया युक्तः प्रहसन्निव दैत्यराट्

Visto por el ejército de Indra y rodeado por los Guardianes de los mundos, el rey Daitya (Bali) habló con premura, como si esbozara una sonrisa.

Verse 41

कस्मादिहागतः शक्र सुतलं प्रति कथ्यताम् । तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स्मयमान उवाचतम्

«¿Por qué has venido aquí, oh Śakra? Dilo: ¿qué te conduce hacia Sutala?» Al oír estas palabras, Indra le respondió con una leve sonrisa.

Verse 42

वयं कश्यपदायादा यूयं सर्वे तथैव च । यथा वयं तथा यूयं विग्रहो हि निरर्थकः

«Somos descendientes de Kaśyapa, y vosotros todos también. Como somos nosotros, así sois vosotros; por ello, la enemistad entre nosotros carece de sentido.»

Verse 43

मम राज्यं क्षणेनैव नीतं दैववशात्तवया । तथा ह्येतानि तान्येन रत्नानि सुबहून्यपि । गतानि तत्क्षणादेव यत्नानीतानि वै त्वया

«En un solo instante mi reino me fue arrebatado por ti, por fuerza del destino. Del mismo modo, muchas joyas preciosas—aunque reunidas por ti con gran esfuerzo—fueron llevadas en ese mismo momento.»

Verse 44

तस्माद्विमर्शः कर्तव्यः पुरुषेण विपश्चिता । विमर्शज्जायते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो भविष्यति

«Por ello, el hombre prudente debe ejercitar la reflexión. De la reflexión nace el conocimiento, y del conocimiento vendrá la liberación (mokṣa).»

Verse 45

किं तु मे बत उक्तेन जाने न च तवाग्रतः । शरणार्थी ह्यहं प्राप्तः सुरैः सह तवांतिकम्

Pero, ¡ay de mí! ¿De qué sirve que hable? Ante Ti no sé qué hacer. Buscando refugio, he llegado a Tu presencia junto con los dioses.

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा तु शक्रस्य वाक्यं वाक्यविदां वरः । प्रहस्योवाच मतिमाञ्छक्रं प्रति विदां वरः

Al oír las palabras de Śakra, el mejor entre los elocuentes—sabio y perspicaz—sonrió suavemente y habló en respuesta a Śakra.

Verse 47

त्वमागतोसि देवेंद्र किमर्थं तन्न वेद्मयहम्

Has venido, oh Señor de los dioses; pero con qué propósito—eso no lo sé.

Verse 48

शक्रस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यश्रुपूर्णाकुलेक्षणः । किंचिन्नोवाच तत्रैनं नारदो वाक्यमब्रवीत्

Al oír esas palabras, los ojos de Śakra se turbaron y se llenaron de lágrimas. No dijo nada en absoluto; entonces Nārada le dirigió unas palabras.

Verse 49

बले त्वं किं न जानासि कार्याकार्यविचारणाम् । धर्मो हि महतामेष शरणागतपालनम्

Oh Bali, ¿acaso no sabes discernir lo que debe hacerse y lo que no debe hacerse? Éste es, en verdad, el dharma de los grandes: proteger a quien llega buscando refugio.

Verse 50

शरणागतं च विप्रं च रोगिणं वृद्धमेव च । यएतान्न च रक्षंति ते वै ब्रह्महणो नराः

Al que busca refugio, al brāhmaṇa, al enfermo y al anciano—los hombres que no los protegen son, en verdad, tenidos por matadores de Brahman (brahma-han).

Verse 51

शरणागतशब्देन आगतस्तव सन्निधौ । संरक्षणाय योग्यश्च त्वया नास्त्यत्र संशयः । एवमुक्तो नारदेन तदा दैत्यपतिः स्वयम्

Por el mismo término “buscador de refugio”, él ha venido a tu presencia. Es digno de ser protegido por ti—no hay duda en ello. Así amonestado por Nārada, entonces el señor de los Daityas (Bali) en persona…

Verse 52

विमृश्य परया बुद्ध्या कार्याकार्यविचारणाम् । शक्रं प्रपूजयामास बहुमानपुरःसरम् । लोकपालैः समेतं च तथा सुरगणैः सह

Tras reflexionar con aguda inteligencia sobre lo que debe y no debe hacerse, honró a Śakra (Indra) con gran reverencia—Śakra venía acompañado por los Lokapālas y las huestes de los dioses.

Verse 53

प्रत्ययार्थं च सत्त्वानि ह्यनेकानि व्रतानि वै । बलिप्रत्ययभूतानि स चकारः पुरंदरः

Y para dar seguridad y prueba, Puraṃdara (Indra) asumió muchos votos y actos de buena fe—sirviendo como garantías para Bali.

Verse 54

एवं स समयं कृत्वा शक्रः स्वार्थपरायणः । बलिना सह चावासीदर्थशास्त्रपरो महान्

Así, tras concertar aquel acuerdo, Śakra (Indra), entregado a su propio propósito, convivió con Bali, el grande, versado en el Arthaśāstra, la ciencia del gobierno y la política.

Verse 55

एवं निवसतस्तस्य सुतलेऽपि शतक्रतोः । वत्सरा बहवो ह्यासंस्तदा बुद्धिमकल्पयत् । संस्मृत्य वचनं विष्णोर्विमृश्य च पुनःपुनः

Así, mientras moraba—hasta en Sutala—pasaron muchos años para Śatakratu (Indra). Entonces urdió un plan, recordando las palabras de Viṣṇu y meditándolas una y otra vez.

Verse 56

एकदा तु सभामध्य आसीनो देवराट्स्वयम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बलिमुद्दिश्य नीतिमान्

Una vez, sentado en medio de la asamblea, el propio rey de los dioses—diestro en la política—pronunció con una sonrisa unas palabras dirigidas a Bali.

Verse 57

प्राप्तव्यानि त्वया वीर अस्माकं च त्वया बले । गजादीनि बहून्येव रत्नानि विविधानि च

Oh héroe, por ti (Bali) y por nosotros, muchas cosas han de obtenerse: elefantes y otros semejantes en gran número, y joyas de diversas clases.

Verse 58

गतानि तत्क्षणादेव सागरे पतितानि वै । प्रयत्नो हि प्रकर्तव्यो ह्यस्माभिस्त्वयान्वितैः

Se han ido en el acto y han caído al océano. Por ello, es preciso esforzarnos sin falta—nosotros, unidos contigo.

Verse 59

तेषां चोद्धरणे दैत्य रत्नानामिह सागरात् । तर्हि निर्मथनं कार्यं भवता कार्यसिद्धये

«Oh Daitya, si esas joyas han de ser rescatadas de este océano, entonces debes emprender sin falta el batido (churning) para que se cumpla el propósito deseado»

Verse 60

बलिः प्रवर्तितस्तेन शक्रेण सुरसूदनः । उवाच शक्रं त्वरितः केनेदं मथनं भवेत्

Impulsado por Śakra (Indra), Bali—el matador de los dioses—dijo con presteza a Śakra: «¿Por qué medio podrá realizarse este batido?»

Verse 61

तदा नभोगता वाणी मेघगंभीरनिःस्वना । उवाच देवा दैत्याश्च मंथध्वं क्षीरसागरम्

Entonces resonó en el cielo una voz, profunda como el trueno de las nubes, que proclamó: «¡Oh Devas y Daityas, batid el Océano de Leche!»

Verse 62

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः

«Y vuestra fuerza crecerá—de ello no hay duda.»

Verse 63

मंदरं चैव मंथानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । पश्चाद्देवाश्च दैत्याश्च मेलयित्वा विमथ्यताम्

«Tomad al Mandara como vara de batir y a Vāsuki como cuerda. Luego, unidos Devas y Daityas, que se lleve a cabo el batido.»

Verse 64

नभोगतां च तां वाणीं निशम्याथ तदाःसुराः । दैत्यैः सार्द्धं ततः सर्व उद्यमं चक्रुरुद्यताः

Al oír aquella voz celeste, los Asuras, junto con los Daityas, se pusieron en marcha; todos, prestos y resueltos, emprendieron la obra.

Verse 65

पातालान्निर्गताः सर्वे तदा तेऽथ सुरासुराः । आजग्मुरतुलं सर्वे मंदरं पर्वतोत्तमम्

Entonces, todos aquellos Devas y Asuras salieron de Pātāla y, juntos, se encaminaron hacia el incomparable Mandara, el más excelso de los montes.

Verse 66

दैत्याश्च कोटिसंख्याकास्तथा देवा न संशयः । उद्युक्ताः सहसा प्राऽयुर्मंदरं कनकप्रभम्

Los Daityas, contados por crores, y asimismo los Devas, sin duda alguna, avanzaron con presteza y plena disposición hacia el Mandara, resplandeciente como el oro.

Verse 67

सरत्नं वर्तुलाकारं स्थूलं चैव महाप्रभम् । अनेकरत्नसंवीतं नानाद्रुमनिषेवितम्

Estaba cuajado de joyas, de forma redondeada, macizo y de gran fulgor; ceñido por múltiples gemas y habitado por árboles de muchas clases.

Verse 68

चंदनैः पारिजातैश्च नागपुन्नागचंपकैः । नानामृगगणाकीर्णं सिंहशार्दूलसेवितम्

Estaba colmado de manadas de animales diversos, engalanado con sándalo y árboles pārijāta, con flores de nāga, punnāga y campaka; y era frecuentado por leones y tigres.

Verse 69

महाशैलं दृष्ट्वा ते सुरसत्तमाः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे तदा ते सुरसत्तमाः

Al contemplar la gran montaña, aquellos excelsos dioses, con las manos juntas en reverencia, entonces le dirigieron la palabra.

Verse 70

देवा ऊचुः । अद्रे सुरा वयं सर्वे विज्ञप्तुमिह चागताः । तच्छृणुष्व महाशैल परेषामुपकारकः

Los dioses dijeron: «Oh monte Adre, todos nosotros, los suras, hemos venido aquí para presentar una súplica. Escúchanos, oh gran cumbre, bienhechor de los demás».

Verse 71

एवमुक्तस्तदा शैलो दवैर्दैत्यैः स मंदरः । उवाच निःसृतो भूत्वा परं विग्रहवान्वचः

Así interpelado por los dioses y los daityas, aquel monte—Mandara—se manifestó entonces y pronunció palabras sublimes, como si estuviera encarnado.

Verse 72

तेन रूपेण रूपी स पर्वतो मंदराचलः । किमर्थमागताः सर्वे मत्समीपं तदुच्यताम्

Tomando aquella forma, el monte Mandarācala, como dotado de cuerpo, dijo: «¿Con qué propósito habéis venido todos a acercaros a mí? Decidlo».

Verse 73

तदा बलिरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः । इंद्रोपि त्वरया युक्तो बभाषे सूनृतं वचः

Entonces Bali pronunció palabras acordes a la ocasión; e Indra también, apremiado por la prisa, habló con verdad y cortesía.

Verse 74

अस्माभिः सह कार्यार्थे भव त्वं मंदराचल । अमृतोत्पादनार्थे त्वं मंथानं भव सुव्रत

«Sé con nosotros para que esta obra se cumpla, oh Mandarācala. Para la producción del amṛta, conviértete en la vara de batido (manthana), oh noble.»

Verse 75

तथेति मत्वा तद्वाक्यं देवानां कार्यसिद्धये । ऊचे देवासुरांश्चेदमिन्द्रं प्रति विशेषतः

Pensando: «Así sea», para que se cumpliese la empresa de los dioses, pronunció estas palabras ante dioses y asuras, dirigiéndose en especial a Indra.

Verse 76

छेदितौ च त्वया पक्षौ वज्रेण शतपर्वणा । गंतुं कथं समर्थोऽहं भवतां कार्यसिद्धये

«Y mis dos alas fueron cercenadas por ti con el vajra de cien junturas. ¿Cómo, entonces, podré ir para consumar vuestra tarea?»

Verse 77

तदा देवासुराः सर्वे स्तूयमाना महाचलम् । उत्पाटयेयुरतुलं मंदरं च ततोद्भुतम्

Entonces todos los dioses y los asuras, alabando la gran montaña, arrancaron de raíz al incomparable y prodigioso Mandara.

Verse 78

क्षीरार्णवं नेतुकामा ह्यशक्तास्ते ततोऽभवन् । पर्वतः पतितः सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

Deseando llevarla al Océano de Leche, se vieron incapaces de hacerlo. La montaña cayó de inmediato—sin duda—sobre dioses y daityas.

Verse 79

केचिद्भग्ना मृताः केचित्केचिन्मूर्छापरा भवन् । परीवादरताः केचित्केचित्क्लेशत्वमागताः

Unos quedaron aplastados y quebrados; otros incluso murieron. Unos cayeron en hondos desmayos. Algunos se entregaron al reproche amargo y a la culpa, mientras otros se hundieron en pura aflicción y tormento.

Verse 80

ेवं भग्नोद्यमा जाता असुराःसुरदानवाः । चेतनां परमां प्राप्तास्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

Así, quebrantados sus empeños, las huestes de los Asuras y de los Devas/Dānavas recobraron la lucidez; alcanzando la conciencia suprema, alabaron al Señor del universo.

Verse 81

रक्षरक्ष महाविष्णो शरणागतवत्सल । त्वया ततमिदं सर्वं जंगमाजंगमं च यत्

Protégennos, protégennos, oh Gran Viṣṇu—amante de quienes buscan refugio. Por Ti está todo penetrado: cuanto se mueve y cuanto no se mueve.

Verse 82

देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतो हरिस्तदा । तान्दृष्ट्वा सहसा विष्णुर्गरुडोपरि संस्थितः

Entonces Hari se manifestó para el cumplimiento del propósito de los dioses. Al verlos, Viṣṇu apareció de inmediato, sentado sobre Garuḍa.

Verse 83

लीलया पर्वतश्रेष्ठमुत्तभ्यारोपयत्क्षणात् । गरुत्मति तदा देवः सर्वेषामभयं ददौ

Con su divina lila, en un instante alzó la mejor de las montañas y la colocó sobre Garuḍa; luego el Dios concedió a todos la ausencia de temor.

Verse 84

तत उत्थाय तान्देवान्क्षीरोस्योत्तरं तटम् । नीत्वा तं पर्वतं वृद्धं निक्षिप्याप्सु ततो ययौ

Luego se incorporó y condujo a aquellos dioses a la orilla septentrional del Océano de Leche; llevando aquella gran montaña, la depositó en las aguas y después partió.

Verse 85

तदा सर्वे सुरगणाः स्वागत्य असुरैः सह । वासुकिं च समादाय चक्रिरे समयंच तम्

Entonces todas las huestes de los dioses, reunidas junto con los asuras, tomaron a Vāsuki y establecieron entre ellos aquel pacto sagrado.

Verse 86

मंथानं मंदरं चैव वासुकिं रज्जुमेव च । कृत्वा सुराऽसुराः सर्वे ममंथुः श्रीरसागरम्

Haciendo del monte Mandara la vara de batir y de Vāsuki la cuerda, todos los Devas y Asuras, unidos, batieron el glorioso Océano de Leche.

Verse 87

क्षीराब्धेर्मथ्यमानस्य पर्वतो हि रसातलम् । गतः स तत्क्षणादेव कूर्मो भूत्वा रमापतिः । उद्धृतस्तत्क्षणादेव तदद्भुतमिवाभवत्

Mientras se batía el Océano de Leche, la montaña se hundió al instante en Rasātala. En ese mismo momento, el Señor de Ramā se hizo Kūrma, la Tortuga, y la alzó de inmediato: un prodigio verdaderamente maravilloso.

Verse 88

भ्राम्यमाणस्ततः शैलो नोदितः सुरदानवैः । भ्रममाणो निराधारो बोधश्चेव गुरुं विना

Luego la montaña, impulsada por los Devas y los Dānavas, comenzó a girar; girando sin apoyo, era como el conocimiento que se confunde cuando no hay maestro.

Verse 89

परमात्मा तदा विष्णुराधारो मंदरस्य च । दोर्भिश्चतुर्भिः संगृह्य ममंथाब्धिं सुखावहम्

Entonces Viṣṇu, el Ser Supremo, se volvió el sostén del monte Mandara; abrazándolo con sus cuatro brazos, batió el océano, otorgando bienestar y dicha.

Verse 90

तदा सुरासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् । एकीभूत्वा बलेनैवमतिमात्रं बलोत्कटाः

Entonces todos los dioses y los asuras batieron juntos el Océano de Leche; unidos por la sola fuerza, se tornaron inmensamente poderosos en su esfuerzo.

Verse 91

पृष्ठकंठोरुजान्वंतः कमठस्य महात्मनः । तथासौ पर्वतश्रेष्ठो वज्रसारमयो दृढः । उभयोर्घर्षणादेव वडवाग्निः समुत्थितः

Sobre la espalda, el cuello, los muslos y las rodillas de la gran Tortuga de alma excelsa, aquel monte supremo—de esencia adamantina y firme—rozó y trituró; del roce de ambos surgió el Vaḍavāgni, el fuego submarino.

Verse 92

हलाहलं च संजातं तदॄष्ट्वा नारदेन हि । ततो देवानुवाचेदं देवर्षिरमितद्युतिः

Cuando surgió el veneno Hālāhala, Nārada lo contempló; entonces aquel sabio divino de fulgor inconmensurable habló a los dioses de este modo.

Verse 93

न कार्यं मथनं चाब्धेर्भवद्भिरधुनाऽखिलैः । प्रार्थयध्वं शिवं देवाः सर्वे दक्षस्य याजनम् । तद्विस्मृतिं च वोयातं वीरभद्रेण यत्कृतम्

«Ahora no debéis continuar batiendo el océano. Oh dioses, suplicad a Śiva, recordando el sacrificio de Dakṣa; y que se disipe el olvido que os sobrevino por la acción de Vīrabhadra.»

Verse 94

तस्माच्छिवः स्मर्यतां चाशु देवाः परः पराणामपि वा परश्च । परात्परः परमानंदरूपो योगिध्येयो निष्प्रपंचो ह्यरूपः

«Por ello, oh dioses, recordad de inmediato a Śiva: más alto que lo alto, más allá incluso de lo más allá; trascendiendo toda trascendencia, cuya naturaleza es la dicha suprema; digno de contemplación para los yoguis, libre de toda proyección mundana y sin forma.»

Verse 95

ते मथ्यमानास्त्वरिता देवाः स्वात्मार्थसाधकाः । अभिलाषपराः सर्वे न श्रृण्वंति यतो जडाः

Pero aquellos dioses, apresurados en el batido y atentos sólo a su propio provecho, todos movidos por el deseo, no escucharon, pues estaban embotados.

Verse 96

उपदेशैश्च बहुभिर्नोपदेश्याः कदाचन । ते रागद्वेषसंघाताः सर्वे शिवपराङ्मुखाः

Aun con muchas exhortaciones, jamás pudieron ser instruidos; pues eran un cúmulo de apego y aversión, todos vueltos de espaldas a Śiva.

Verse 97

केवलोद्यमसंवीता ममंथुः क्षीरसागरम् । अतिनिर्मथनाज्जातं क्षीराब्धेश्चहलाहलम्

Envuelto sólo en el esfuerzo, se pusieron a batir el Océano de Leche; y por aquel batido excesivo nació del mar lechoso el veneno Hālāhala.

Verse 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

El veneno Kālākūṭa, crecido feroz hasta poder abrasar los tres mundos, avanzó para destruir a los moradores del cielo. Elevándose, lo invadió todo: se extendió por todas las direcciones y llenó la bóveda entera, como si hubiera surgido para devorar a todos los seres.

Verse 99

दृष्ट्वा बृहंतं स्वकरस्थमोजसा तं सर्पराजं सह पर्वतेन । तत्रैव हित्वापययुस्तदानीं पलायमाना ह्यसुरैः समेताः

Al ver a aquel poderoso rey de las serpientes, sostenido en la mano por pura fuerza junto con la montaña, abandonaron allí mismo el lugar y huyeron al instante, y en su fuga se unieron también los Asuras.

Verse 100

तथैव सर्व ऋषयो भृग्वाद्याः शतशाम्यति । दक्षस्य यजनं तेन यथा जातं तथाभवत्

Así también, todos los Ṛṣis—comenzando por Bhṛgu—fueron apaciguados por centenares; y de este modo el sacrificio de Dakṣa quedó tal como había acontecido, con su desenlace fijado en consecuencia.

Verse 101

सत्यलोकं गताः सर्वे भुगुणा नोदिता भृशम् । वेदवाक्यैश्च विविधैः कालकूटं शतशस्ततः । देवा नास्त्यत्र संदेहः सत्यं सत्यं वदामि वः

Impulsados con fuerza por Bhṛgu, todos fueron a Satyaloka. Allí, mediante diversas expresiones védicas, contrarrestaron una y otra vez el veneno Kālakūṭa. Oh Devas, no hay duda en esto: en verdad, en verdad os lo digo.

Verse 102

भृगुणोक्तं वचः श्रुत्वा कालकूटविषार्द्दिताः । सत्यलोकं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

Al oír las palabras de Bhṛgu, y afligidos por el veneno Kālakūṭa, llegaron a Satyaloka y acudieron a Brahmā en busca de refugio.

Verse 103

तदा जाज्वल्यमानं वै कालकूटं प्रभोज्जवलम् । दृष्ट्वा ब्रह्माथ तान्दृष्ट्वा ह्यकर्मज्ञानसुरासुरान् । तेषां शपितुमारेभे नारदेन निवारितः

Entonces Brahmā, al ver el Kālakūṭa ardiendo, resplandeciente por su fiera potencia, y al ver a aquellos Devas y Asuras faltos de recto discernimiento en la acción, comenzó a maldecirlos; pero Nārada lo contuvo.

Verse 104

ब्रह्मोवाच । अकार्यं किं कृतं देवाः कस्मात्क्षोभोयमुद्यतः । ईश्वरस्य च जातोऽद्य नान्यथा मम भाषितम्

Dijo Brahmā: «Oh Devas, ¿qué acto impropio se ha cometido para que haya surgido esta agitación? Esta perturbación ha ocurrido hoy por disposición del Señor; mi palabra no es de otro modo».

Verse 105

ततो देवैः परिवृतो वेदोपनिषदैस्तथा । नानागमैः परिवृतः कालकूटभयाद्ययौ

Entonces, rodeado por los Devas, y asimismo envuelto por los Vedas y las Upaniṣads—cercado por numerosos Āgamas—él prosiguió, impulsado por el temor al Kālakūṭa.

Verse 106

ततश्चिंतान्विता देवा इदमूचुः परस्परम् । अविद्याकामसंवीताः कुर्यामः शंकरं च कम्

Entonces los Devas, colmados de inquietud, se dijeron unos a otros: «Envuelto todo en ignorancia y deseo, ¿qué hemos de hacer—y a quién haremos nuestro Śaṅkara, protector?»

Verse 107

ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तदा देवास्त्वरान्विताः । वैकुण्ठमाव्रजन्सर्वे कालकूट भयार्द्दिताः

Luego, poniendo a Brahmā al frente, todos los Devas se apresuraron—atormentados por el temor al Kālakūṭa—y fueron a Vaikuṇṭha.

Verse 108

ब्रह्मादयश्चर्षिगणाश्च तदा परेशं विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमीशम् । वैकुण्ठमाश्रितमधोक्षजमाधवं ते सर्वे सुरासुरगणाः शरणं प्रयाताः

Entonces Brahmā y las huestes de Ṛṣis se acercaron a aquel Señor Supremo—Viṣṇu, el Hombre Primordial, soberano manantial de poder—Mādhava, el trascendente Adhokṣaja que mora en Vaikuṇṭha. Todas aquellas multitudes de Devas y Asuras acudieron a él en busca de refugio.

Verse 109

तावत्प्रवृद्धं सुमहत्कालकूटं समभ्ययात् । दग्ध्वादो ब्रह्मणो लोकं वैकुण्ठं च ददाह वै

Entonces el inmenso Kālakūṭa, crecido desmesuradamente, se precipitó; primero abrasó el mundo de Brahmā y, en verdad, también incendió Vaikuṇṭha.

Verse 110

कालकूटाग्निना दग्धो विष्णुः सर्वगुहाशयः । पार्षदैः सहितः सद्यस्तमालसदृशच्छविः

Quemado por el fuego de Kālakūṭa, Viṣṇu—morador de todas las grutas secretas (del corazón)—junto con sus asistentes, al instante tomó un tono oscuro como el árbol tamāla.

Verse 111

वैकुण्ठं च सुनीलं च सर्वलोकैः समावृतम् । जलकल्मषसंवीताः सर्वे लोकास्तदाभवन्

Vaikuṇṭha también se volvió de un azul profundo y quedó envuelto por todos los mundos; entonces todos los mundos fueron cubiertos por una asombrosa “impureza acuosa”, como aguas turbias y agitadas.

Verse 112

अष्टावरणसंवीतं ब्रह्मांडं ब्रह्मणा सह । भस्मीभूतं चकाराशु जलकल्मषमद्भुतम्

El huevo del universo, ceñido por las ocho envolturas, junto con Brahmā, fue convertido con rapidez en ceniza por aquella asombrosa “impureza acuosa”.

Verse 113

नोभूमिर्न जलं चाग्निर्न वायुर्न नभस्तदा । नाहंकारो न च महान्मूलाविद्या तथैव च । शिवस्य कोपात्संजातं तदा भस्माकुलं जगत्

Entonces no había tierra, ni agua, ni fuego, ni viento, ni siquiera el cielo; no quedaban ni el ego (ahaṃkāra), ni el Gran Principio (mahat), ni la ignorancia raíz. Por la ira de Śiva, el universo se volvió entonces un torbellino de ceniza.