Adhyaya 25

Verse 1

अर्जुन उवाच । देवर्षे वर्ण्यते चेयं कथा पीयूषसोदरा । पुनरेतन्मुने ब्रूहि यदा वेत्ति महेश्वरः

Arjuna dijo: «Oh vidente divino, este relato se describe como néctar. Repítelo de nuevo, oh sabio: ¿cuándo llega Maheśvara a saber de este asunto?»

Verse 2

भगवान्स्वां सतीं भार्यां वधार्थं चापि तारकम् । सत्याश्च विरहात्तप्यन्ददाह किमसौ स्मरम्

¿Acaso el Señor—buscando que se consumara la muerte de Tāraka y ardiendo por el dolor de la separación de su casta esposa Satī—por eso quemó a Kāma (Smara)?

Verse 3

त्वयैवोक्तं स विरहात्सत्यास्तप्यति वै तपः । हिमाद्रिमास्थितो देवस्तस्याः संगमवांछया

Tú mismo has dicho que, por la separación de Satī, Él en verdad practica la austeridad; el Dios, morando en el Himālaya, anhela unirse de nuevo con ella.

Verse 4

नारद उवाच । सत्यमेतत्पुरा पार्थ भवस्येदं मनीषितम् । अतप्ततपसा योगो न कर्तव्यो मयाऽनया

Dijo Nārada: Es verdad, oh príncipe. Desde antiguo, ésta fue la determinación de Bhava (Śiva): «Sin haber realizado austeridad, no debo emprender la unión (yoga) con ella».

Verse 5

तपो विना शुद्धदेहो न कथंचन जायते । असुद्धदेहेन समं संयोगो नैव दैहिकः

Sin austeridad, de ningún modo surge un cuerpo purificado; y con un cuerpo impuro, la unión corporal no es en verdad apropiada.

Verse 6

महत्कर्माणि यानीह तेषां मूलं सदा तपः । नातप्ततपसां सिद्धिर्महत्कर्माणि यांति वै

Cualesquiera que sean las grandes obras en este mundo, su raíz es siempre la austeridad; quienes no han practicado tapas no alcanzan el logro en empresas grandiosas.

Verse 7

एतस्मात्कारणाद्देवो दर्पितं तं ददाह तु । ततो दग्धे स्मरे चापि पार्वतीमपि व्रीतिताम्

Por esta misma causa, el Dios quemó a aquel arrogante; y cuando Smara fue reducido a cenizas, también Pārvatī quedó sobrecogida por la vergüenza.

Verse 8

विहाय सगणो देवः कैलासं समपद्यत । देवी च परमोद्विग्ना प्रस्खलंती पदेपदे

El Dios, dejando atrás y partiendo con su séquito, regresó a Kailāsa; y la Diosa, hondamente afligida, tropezaba a cada paso.

Verse 9

जीवितं स्वं विनिंदंती बभ्रामेतस्ततश्चसा । हिमाद्रिरपि स्वे श्रृंगे रुदतीं पृष्टवान्रतिम्

Reprochando su propia vida, vagó de un lado a otro; y hasta el Himālaya, en su propia cumbre, interrogó a la llorosa Rati.

Verse 10

कासि कस्यासि कल्याणि किमर्थं चापि रोदिषि । पृष्टा सा च रतिः सर्वं यथावृत्तं न्यवेदयत्

«¿Quién eres, y de quién eres, oh dama auspiciosa? ¿Y por qué lloras?» Preguntada así, Rati relató todo tal como había sucedido.

Verse 11

निवेदिते तथा रत्या शैलः संभ्रांतमानसः । प्राप्य स्वां तनयां पाणावादायागात्स्वकं पुरम्

Cuando Rati hubo expuesto así el asunto, la Montaña (Himālaya), con el ánimo turbado, tomó de la mano a su propia hija y regresó a su ciudad.

Verse 12

सा तत्र पितरौ प्राह सखीनां वदनेन च । दुर्भगेन शरीरेण किमनेन हि कारणम्

Allí habló a sus padres—repitiendo también lo dicho por sus compañeras—: «¿Qué propósito cumple este cuerpo desdichado?»

Verse 13

देहवासं परित्यक्ष्ये प्राप्स्ये वाभिमतं पतिम् । असाध्यं चाप्यभीष्टं च कथं प्राप्यं तपो विना

Renunciaré a esta morada corporal o conseguiré al esposo que deseo. ¿Cómo se puede alcanzar lo difícil y anhelado sin austeridad?

Verse 14

नियमैर्विविधैस्तस्माच्छोषयिष्ये कलेवरम् । अनुजानीत मां तत्र यदि वः करुणा मयि

Por lo tanto, mediante diversas disciplinas secaré este cuerpo. Permítanme ir allí, si tienen compasión de mí.

Verse 15

श्रुत्वेति वचनं माता पिता च प्राह तां शुभाम् । उ मेति चपले पुत्रि न क्षमं तावकं वपुः

Al oír sus palabras, su madre y su padre dijeron a la virtuosa joven: 'Oh hija impulsiva, tu cuerpo no es apto para soportar esto'.

Verse 16

सोढुं क्लेशात्मरूपस्य तपसः सौम्यदर्शने । भावीन्यप्यनि वार्याणि वस्तूनि च सदैव तु

Oh, tú de rostro amable, la austeridad es por naturaleza penosa y debe ser soportada; y en la vida, los sucesos inevitables también ocurren.

Verse 17

भाविनोर्था भवंत्येव नरस्यानिच्छतोपि हि । तस्मान्न तपसा तेऽस्ति बाले किंचित्प्रयोजनम्

Incluso para quien no lo desea, lo que está destinado sucede. Por lo tanto, oh niña, la austeridad no tiene ningún propósito para ti.

Verse 18

श्रीदेव्युवाच । यदिदं भवतो वाक्यं न सम्यगिति मे मतिः । केवलं न हि दैवेन प्राप्तुमर्थो हि शक्यते

La Diosa dijo: «A mi entender, lo que has dicho no es del todo correcto. Un propósito no puede alcanzarse sólo por el destino».

Verse 19

त्किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वभावतः । पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्

«Unos frutos provienen del destino, otros surgen de improviso, y otros nacen de la propia naturaleza; así el hombre alcanza resultados: no hay aquí una cuarta causa.»

Verse 20

ब्रह्मणा चापि ब्रह्मत्वं प्राप्तं किलतपोबलात् । अन्यैरपि च यल्लब्धं तन्नसंख्यातुमुत्सहे

«Incluso Brahmā alcanzó, según se dice, la condición de Brahmā por el poder de la austeridad (tapas). Lo que otros también han obtenido por ella—no me atrevo a contarlo.»

Verse 21

अध्रुवेण शरीरेण यद्यभीष्टं न साध्यते । पश्चात्स शोच्यते मंदः पतितेऽस्मिञ्छरीरके

«Si con este cuerpo perecedero no se cumple lo deseado, después el necio se lamenta cuando este cuerpo cae.»

Verse 22

यस्य देहस्य धर्मोऽयं क्वचिज्जायेत्क्वचिन्म्रियेत् । क्वचिद्गर्भगतं नश्येज्जातमात्रं क्वचित्तथा

Ésta es la condición del cuerpo: en algún lugar nace, en algún lugar muere; en algún lugar perece aún en el vientre, y en algún lugar también es destruido apenas nacido.

Verse 23

बाल्ये च यौवने चापि वार्धक्येपि विनश्यति । तेन चंचलदेहेन कोऽर्थः स्वार्थो न चेद्भवेत्

Perece en la niñez, también en la juventud, y aun en la vejez. ¿Qué valor tiene este cuerpo inconstante si no se alcanza el verdadero fin del ser?

Verse 24

इत्युक्त्वा स्वसखीयुक्ता पितृभ्यां साश्रु वीक्षिता । श्रृंगं हिमवतः पुण्यं नानाश्चर्यं जगाम सा

Dicho esto, acompañada por sus propias compañeras y contemplada por sus padres entre lágrimas, ella partió hacia la cumbre sagrada del Himavat, colmada de múltiples maravillas.

Verse 25

तत्रां बराणि संत्यज्य भूषणानि च शैलजा । संवीता वल्कलैर्दिव्यैस्तपोऽतप्यत संयता

Allí, Śailajā dejó sus vestidos y ornamentos; vestida con divina corteza, dueña de sí, emprendió la austeridad sagrada.

Verse 26

ईश्वरं हृदि संस्थाप्य प्रणवाभ्यसनादृता । मुनीनामप्य भून्मान्या तदानीं पार्थ पार्वती

Asentando al Señor en su corazón y entregada a la práctica disciplinada del Praṇava (Oṁ), Pārvatī llegó entonces a ser digna de honor aun entre los sabios, oh Pārtha.

Verse 27

त्रिस्नाता पाटलापत्रभक्षकाभूच्छतं समाः । शंत च बिल्वपत्रेण शीर्णोन कृतभोजना

Bañándose tres veces al día, vivió cien años alimentándose de hojas de pāṭalā; y otros cien años se sostuvo con hojas de bilva—marchitas—sin tomar alimento cocido de manera regular.

Verse 28

जलभक्षा शतं चाभूच्छतं वै वायुभोजना । ततो नियममादाय पादांगुष्ठस्थिताभवत्

Durante cien años subsistió sólo de agua; durante otros cien, vivió únicamente del aire. Luego, asumiendo un voto aún más severo, permaneció en pie sobre la punta del dedo gordo del pie.

Verse 29

निराहारा ततस्तापं प्रापुस्तत्तपसो जनाः । ततो जगत्समालोक्य तदीयतपसोर्जितम्

Entonces quedó por completo sin alimento; y por el ardor de aquella austeridad, los seres fueron afligidos por su poder abrasador. Luego, al contemplar el mundo afectado por la fuerza de su tapas—

Verse 30

हरस्तत्राययौ साक्षाद्ब्रह्मचारिवपुर्द्धरः । वसानो वल्कलं दिव्यं रौरवाजिनसंवृतः

Entonces Hara (Śiva) mismo llegó allí en persona, asumiendo la forma de un brahmacārin, un estudiante célibe. Vestía la divina tela de corteza y se cubría con una piel de raurava.

Verse 31

सुलक्षणाषाढधरः सद्वृत्तः प्रति भानवान् । ततस्तं पूजयामासुस्तत्सख्यो बहुमानतः

Él llevaba signos auspiciosos y vestía una prenda āṣāḍha; era de conducta recta y resplandecía por su inteligencia. Entonces las compañeras de ella lo adoraron con gran veneración.

Verse 32

वक्तुमिच्छुः शैलपुत्रीं सखीभिरिति चोदितः । ब्रह्मन्नियं महाभागा गृहीतनियमा शुभा

Deseoso de hablar con la Hija de la Montaña, e instado por sus compañeras, se le dijo: «Oh Brāhmaṇa, esta noble y auspiciosa dama ha asumido un sagrado niyama (observancia).»

Verse 33

मुहूर्तपंचमात्रेण नियमोऽस्याः समाप्यते । तत्प्रतीक्षस्व तं कालं पश्चादस्मत्सखीसमम्

En tan sólo cinco muhūrtas se cumplirá su observancia. Aguarda ese momento; después podrás verla en compañía de nosotras, sus amigas.

Verse 34

नानाविदा धर्मवार्ताः प्रकरिष्यसि ब्राह्मण । इत्युक्त्वा विजयाद्यास्ता देवीचरितवर्णनैः

Diciendo: «Oh Brāhmaṇa, relatarás muchas clases de conversaciones sobre el dharma», Vijayā y las demás compañeras pasaron el tiempo narrando las hazañas y relatos de la Diosa.

Verse 35

अश्रुमुख्यो द्विजस्याग्रे निन्युः कालं च तं तदा । ततः काले किंचिदूने ब्रह्मचारी महामतिः

Entonces, con los rostros bañados en lágrimas, pasaron aquel tiempo en presencia del Brāhmaṇa. Luego, cuando aún quedaba un poco, aquel brahmacārin de gran ánimo actuó.

Verse 36

विलोकनमिषेणागादाश्रमोपस्थितं ह्रदम् । निपपात च तत्रासौ चुक्रोशातितरां ततः

Con el pretexto de mirar alrededor, fue al lago situado junto al āśrama. Allí cayó dentro y luego clamó con voz desmesuradamente fuerte.

Verse 37

अहमत्र निमज्जामि कोऽपि मामुद्धरेत भोः । इति तारेण क्रोशंतं श्रुत्वा तं विजयादिकाः

«¡Me estoy hundiendo aquí! ¡Que alguien me saque, oh amigos!» Al oírlo clamar así con voz aguda, Vijayā y las demás (respondieron).

Verse 38

आजग्मुस्त्वरया युक्ता ददुस्तस्मै करं च ताः । स चुक्रोश ततो गाढं दूरेदूरे पुनःपुनः

Ellas acudieron presurosas y le ofrecieron su mano. Pero él clamó con mayor insistencia, una y otra vez: «¡Más lejos, más lejos!»

Verse 39

नाहं स्पृशाम्यसंसिद्धां म्रिये वा नानृतं त्विदम् । ततः समाप्तनियमा पार्वती स्वयमाययौ

«No tocaré a quien no haya concluido su observancia; antes moriría—y esto no es mentira». Entonces, cuando su voto quedó cumplido, Pārvatī misma acudió allí.

Verse 40

सव्यं करं ददावस्य तं चासौ नाभ्यनन्दत । भद्रे यच्छुचि नैव स्याद्यच्चैवावज्ञया कृतम्

Ella le ofreció su mano izquierda, pero él no la aceptó. Dijo: «Oh noble dama, lo que no es puro y lo que se hace con desdén no debe recibirse».

Verse 41

सदोषेण कृतं यच्च तदादद्यान्न कर्हिचित् । सव्यं चाशुचि ते हस्तं नावलंबामि कर्हिचित्

«Y lo que se hace con falta jamás debe aceptarse. Tu mano izquierda es impura; no me apoyaré en ella—nunca.»

Verse 42

इत्युक्ता पार्वती प्राह नाहं दत्तं च दक्षिणम् । ददामि कस्यचिद्विप्र देवदेवाय कल्पितम्

Así interpelada, Pārvatī dijo: «Aún no he entregado mi dakṣiṇā (ofrenda). Oh brāhmaṇa, sólo la doy a alguien cuando está destinada al Deva de los devas, el Dios de dioses (Śiva).»

Verse 43

दक्षिणं मे करं देवो ग्रहीता भव एव च । शीर्यते चोग्रतपसा सत्यमेतन्मयोदितम्

«Mi dakṣiṇā es esta mano derecha: que el Señor la tome; y tú también, oh brāhmaṇa, recíbela. Se consume por la áspera austeridad; ésta es la verdad que declaro».

Verse 44

विप्र उवाच । यद्येवमवलेपस्ते गमनं केन वार्यते । यथा तव प्रतिज्ञेयं ममापीयं तथाचला

El brāhmaṇa dijo: «Si tal orgullo hay en ti, ¿quién podría impedir tu partida? Pero así como tu voto ha de sostenerse, así también ha de permanecer firme mi reclamación, oh Acalā (la Inconmovible).»

Verse 45

रुद्रस्यापि वयं मान्याः कीदृशं ते तपो वद । विषमस्थं यत्र विप्रं म्रियमाणमुपेक्षसि

«Aun ante Rudra somos dignos de honor. Dime: ¿qué clase de austeridad es la tuya, que desatiendes a un brāhmaṇa en aflicción, muriendo ante ti?»

Verse 46

अवजा नासि विप्रांस्त्वं तच्छीघ्रं व्रज दर्शनात् । यदि वा मन्यसे पूज्यांस्ततोऽभ्युद्धर नान्यथा

«Si no desprecias a los brāhmaṇas, entonces aléjate pronto de nuestra vista. O si de veras los tienes por dignos de adoración, rescátame de inmediato: no hay otra salida.»

Verse 47

ततो विचार्य बहुधा इति चेति च सा शुभा । विप्रस्योद्धरणं सर्वधर्मेभ्योऽमन्यताधिकम्

Entonces la Diosa auspiciosa reflexionó de muchas maneras: «¿así es, o no lo es?»; y concluyó que rescatar al brāhmaṇa superaba a todos los demás deberes del dharma.

Verse 48

ततः सा दक्षिणं दत्त्वा करं तं प्रोज्जहार च । नरं नारी प्रोद्धरति सज्जन्तं भववारिधौ । एतत्सन्दर्शनार्थाय तथा चक्रे भवोद्भवः

Entonces ella ofreció la dakṣiṇā y soltó aquella mano. En verdad, una mujer puede levantar a un hombre que se hunde en el océano del devenir mundano; para mostrarlo, Bhavodbhava (Śiva) lo dispuso así.

Verse 49

प्रोद्धृत्य च ततः स्नात्वा बद्ध्व योगासनं स्थिता

Después de sacarlo, ella se bañó; luego se asentó en una postura de yoga y permaneció firme.

Verse 50

ब्रह्मचारी ततः प्राह प्रहसन्किमिदं शुभे । कर्तुकामासि तन्वंगि दृढयोगासनस्थिता

Entonces el brahmacārī dijo, sonriendo: «Oh bienaventurada, ¿qué es esto? Oh dama de miembros esbeltos, ¿qué intentas hacer, sentada firmemente en una postura de yoga tan estable?»

Verse 51

देवी प्राह ज्वालयिष्ये शरीरं योगवह्निना । महादेवकृतमतिरुच्छिष्टाहं यतोऽभवम्

La Diosa dijo: «Quemaré este cuerpo con el fuego del yoga. Pues mi mente fue moldeada por Mahādeva, y así he quedado como un resto tras él (indigna).»

Verse 52

ब्रह्मचारी ततः प्राह काश्चिद्ब्राह्मणकाम्यया । कृत्वा वार्तास्ततः स्वीयमभीष्टं कुरु पार्वति

Entonces habló el brahmacārin: «Por cierto deseo relacionado con un brāhmaṇa, después de conversar conmigo un momento, haz lo que tú misma anheles, oh Pārvatī.»

Verse 53

नोपहन्यां कदाचिद्वि साधुभिर्विप्रकामना । धर्ममेनं मन्यसे चेन्मुहूर्तं ब्रूहि पार्वति

«Jamás haré daño en momento alguno—yo, a quien buscan los sadhus y los brāhmaṇas. Si consideras esto conforme al dharma, habla por un instante, oh Pārvatī».

Verse 54

देवी प्राह ब्रूहि विप्र मुहूर्तं संस्थिता त्वहम् । ततः स्वयं व्रती प्राह देवीं तां स्वसखीयुताम्

La Diosa dijo: «Habla, oh brāhmaṇa; estoy aquí de pie por un instante». Entonces el observante del voto habló por sí mismo a aquella Diosa, acompañada de sus propias compañeras.

Verse 55

किमर्थमिति रम्भोरु नवे वयसि दुश्चरम् । तपस्त्वया समारब्धं नानुरूपं विभाति मे

«¿Con qué propósito, oh mujer de muslos hermosos, en la lozanía de la juventud has emprendido esta áspera austeridad? Este tapas que has iniciado no me parece apropiado.»

Verse 56

दुर्लभं प्राप्य मानुष्यं गिरिराजगृहेऽधुना । भोगांश्च दुर्लभान्देवि त्यक्त्वा किं क्लिश्यते वपुः

«Habiendo alcanzado la rara condición humana y morando ahora en la casa del Señor de las Montañas, oh Diosa, ¿por qué se mortifica tu cuerpo, abandonando incluso goces difíciles de obtener?»

Verse 57

अतीव दूये वीक्ष्य त्वां सुकुमारतराकृतिम् । अत्युग्रतपसा क्लिष्टा पद्मिनीव हिमर्दिता

«Me aflijo en extremo al verte, tan delicada de figura, atormentada por austeridades tan severas, como un loto golpeado por la escarcha.»

Verse 58

इदं चान्यत्त्व शुभे शिरसो रोगदं मम । यद्देहं त्यक्तुकामा त्वं प्रबुद्धा नासि बालिके

Y hay otra cosa, oh bienaventurada, que me causa dolor de cabeza: que tú, deseosa de abandonar tu cuerpo, aún no has despertado para tu propio bien, oh muchacha.

Verse 59

वामः कामो मनुष्येषु सत्यमेतद्वचो यतः । स्पृहणीयासि सर्वेषामेवं पीडयसे वपुः

El deseo entre los hombres es torcido—verdadera es esta palabra; pues aunque todos te codician, tú sigues mortificando tu cuerpo de este modo.

Verse 60

अविज्ञातान्वयो नग्नः शूली भूतगणाधिपः । श्मशाननिलयो भस्मोद्धूलनो वृषवाहनः

(Él es) de linaje desconocido; desnudo; portador del tridente; señor de las huestes de espíritus; morador de los crematorios; cubierto de ceniza; y con un toro por montura.

Verse 61

गजाजिनो द्विजिह्वाद्यलंकृतांगो जटाधरः । विरूपाक्षः कथंकारं निर्गुणः स्यात्तवोचितः

Cubierto con piel de elefante, con el cuerpo adornado de serpientes y demás, llevando melenas enmarañadas, de ojos extraños—¿cómo podría serte adecuado alguien así, llamado “sin cualidades”?

Verse 62

गुणा ये कुलशीलाद्य वराणामुदिता बुधैः । तेषामेकोऽपि नैवास्ति तस्मिंस्तन्नोचितः स ते

Las virtudes—noble linaje, buena conducta y las demás—que los sabios proclaman como señales de un esposo excelente: ni una sola de ellas se halla en él. Por eso, no es una pareja digna de ti.

Verse 63

शोचनीयतमा पूर्वमासीत्पार्वति कौमुदी । त्वं संवृत्ता द्वितीयासि तस्यास्तत्संगमाशया

Oh Pārvatī, antes Kaumudī era la más digna de compasión; ahora tú has venido a ser la segunda, por la esperanza de unirte a Él.

Verse 64

तपोधनाः सर्वसमा वयं यद्यपि पार्वति । दुनोत्येव तवारंभः शूलायां यूपसत्क्रिया

Oh Pārvatī, aunque nosotros, los ascetas, somos ecuánimes con todos, tu empresa aún nos inquieta: ese ‘honrar el poste del sacrificio’ sobre un tridente.

Verse 65

वृषभारोहणं वासः श्मशाने पाणिसंग्रहः । सव्यालपाणिना क्षौमगजत्वग्बंधनः कथम्

¿Cómo puede haber matrimonio con aquel cuyo vehículo es un toro, cuya morada es el crematorio, cuya mano se estrecha mientras porta una serpiente, y que va ceñido con lino y piel de elefante?

Verse 66

जनहास्यकरं सर्वं त्वयारब्धमसांप्रतम् । स्त्रीभावाद्भूतिसंपर्क्कः कथं चाभिमतस्तव

Todo lo que has emprendido es intempestivo y provoca la risa del mundo. Y tú, en condición de mujer, ¿cómo puedes desear el contacto con la ceniza sagrada (bhasma)?

Verse 67

निवर्तय मनस्तस्मादस्मात्सर्वविरोधिनः । मृगाक्षि मदनारातेर्मर्कटाक्षस्य प्रार्थनात्

Oh, de ojos de gacela, aparta tu mente de Él, el que se opone a todo. Deja de suplicar a ese de ojos de mono, enemigo de Kāma (el Amor).

Verse 68

विरुद्धवादिनं चैवं ब्रह्मचारिणमीश्वरम् । निशम्य कुपिता देवी प्राह वाचा सगद्गदम्

Al oír al Señor—aparecido como brahmacārin—hablar así en contradicción, la Diosa se enfureció y habló, con la voz temblorosa por la emoción.

Verse 69

मा मा ब्राह्मण भाषिष्ठा विरुद्धमिति शंकरे । महत्तमो याति पुमान्देवदेवस्य निंदया

No, no, oh brāhmaṇa: no llames a Śaṅkara «impropio» ni «contrario». Quien difama al Dios de los dioses cae en una gran oscuridad.

Verse 70

न सम्यगभिजानासि तस्य देवस्य चेष्टितम् । श्रृणु ब्राह्मण त्वं पापाद्यथास्मात्परिमुच्यसे

No comprendes rectamente las obras y los modos de ese Dios. Escucha, oh brāhmaṇa, para que seas liberado de este pecado.

Verse 71

स आदिः सर्वजगतां कोस्य वेदान्वयं ततः । सर्वं जगद्यस्य रूपं दिग्वासाः कीर्त्यते ततः

Él es el origen de todos los mundos: ¿qué «linaje védico» podría haber para Él? Puesto que el universo entero es Su forma, por eso es celebrado como «Digambara», el que se viste con las direcciones.

Verse 72

गुणत्रयमयं शूलं शूली यस्माद्बिभार्ते सः । अबद्धाः सर्वतो मुक्ता भूता एव च तत्पतिः

Porque porta el tridente constituido por las tres guṇas, se le llama «Śūlī», el Portador del Tridente. Y puesto que los seres (bhūtas) son en verdad no atados y liberados por todas partes, Él es también su Señor.

Verse 73

श्मशानं चापि संसारस्तद्वासी कृपयार्थिनाम् । भूतयः कथिता भूतिस्तां बिभर्ति स भूतिभृत्

Este mundo errante del saṃsāra es, en verdad, un campo de cremación; allí mora Él por quienes suplican compasión. “Bhūti” se dice que son las huestes de seres; Él porta esa bhūti, por eso es llamado Bhūtibhṛt, el Portador de Bhūti.

Verse 74

वृषो धर्म इति प्रोक्तस्तमारूढस्ततो वृषी । सर्पाश्च दोषाः क्रोधाद्यास्तान्बिभर्ति जगन्मयः

Se declara: «El toro es el Dharma»; y porque Él lo monta, por eso se le llama Vṛṣī. Y las serpientes son las faltas—la ira y las demás; el Señor que impregna el universo las sostiene incluso a ellas.

Verse 75

नानाविधाः कर्मयोगा जटारूपा बिभर्ति सः । वेदत्रयी त्रिनेत्राणि त्रिपुरं त्रिगुणं वपुः

Él lleva las múltiples disciplinas del karma-yoga como sus trenzas enmarañadas. Los tres Vedas son sus tres ojos; Tripura es su ciudad triple; y su propia forma es las tres guṇas.

Verse 76

भस्मीकरोति तद्देवस्त्रिपुरध्नस्ततः स्मृतः । एवंविध महादेवं विदुर्ये सूक्ष्मदर्शिनः

Aquel Dios lo reduce a cenizas; por eso es recordado como Tripuradhna, el Matador de Tripura. Quienes poseen visión sutil conocen a Mahādeva como de esta misma naturaleza.

Verse 77

कथंकारं हि ते नाम भजंते नैव तं हरम् । अथ वा भीतसंसाराः सर्वे विप्र यतो जनाः

¿Cómo es que veneran sólo la «mera palabrería» y no a ese Hara? O más bien—puesto que todos los hombres temen al saṃsāra, oh brāhmaṇa, deberían volverse hacia Él.

Verse 78

विमृश्य कुर्वते सर्वं विमृश्यैतन्मया कृतम् । शुभं वाप्यशुभं वास्तु त्वमप्येनं प्रपूजय

Tras reflexionar, ellos lo hacen todo; tras reflexionar, yo también he hecho esto. Sea auspicioso o infausto, tú también debes rendirle veneración y culto con esmero.

Verse 79

इति ब्रुवंत्यां तस्यां तु किंचित्प्रस्फुरिताधरम् । विज्ञाय तां सखीमाह किमप्येष विवक्षुकः

Mientras ella hablaba así, sus labios temblaron levemente. Al advertirlo, su amiga dijo: «Parece que él desea decir algo».

Verse 80

वार्यतामिति विप्रोऽयं महद्दूषणबाषकः । न केवलं पापभागी श्रोता वै स्यान्न संशयः

«¡Detenedlo!»—este brāhmaṇa profiere una gran calumnia. No sólo el que habla, sino también el que escucha, sin duda participará del pecado.

Verse 81

अथ वा किं च नः कार्यं वादेन सह ब्राह्मणैः । कर्णौ पिधाय यास्यामो यथा यः स्यात्ततास्तु सः

O bien, ¿qué necesidad tenemos de disputar con los brāhmaṇas? Vámonos tapándonos ambos oídos; que suceda lo que haya de suceder.

Verse 82

इत्युक्त्वोत्थाय गच्छंत्यां पिधाय श्रवणावुभौ । स्वरूपं समुपाश्रित्य जगृहे वसनं हरः

Dicho esto, al levantarse y marcharse tapándose ambos oídos, Hara también cubrió sus dos oídos; luego, recobrando su verdadera forma, tomó su vestidura.

Verse 83

ततो निरीक्ष्य तं देवं संभ्रांता परमेश्वरी । प्रणिपत्य महेशानं तुष्टावावनता उमा

Entonces, al contemplar a aquel Dios, la Diosa Suprema, sobrecogida de reverencia, se postró ante Maheśāna; y Umā, con la cabeza inclinada, lo alabó.

Verse 84

प्राह तां च महादेवो दासोऽस्मि तव शोभने । तपोद्रव्येण क्रीतश्च समादिश यथेप्सितम्

Mahādeva le dijo: «Oh hermosa, soy tu servidor; he sido “comprado” por la riqueza de tus austeridades. Ordéname lo que desees».

Verse 85

देव्युवाच । मनसस्त्वं प्रभुः शंभो दत्तं तच्च मया तव । वपुषः पितरावीशौ तौ सम्मानयितुमर्हसि

La Diosa dijo: «Oh Śambhu, tú eres el señor de mi mente, y esa mente te la he entregado. Pero en cuanto a mi cuerpo, sus padres son aquellos dos venerables; debes honrarlos».

Verse 86

महादेव उवाच । पित्रा हि ते परिज्ञातं दृष्ट्वा त्वां रूपशालिनीम् । बालां स्वयंवरं पुत्री महं दास्यामि नान्यथा

Mahādeva dijo: «En verdad, tu padre lo ha comprendido al verte, resplandeciente de hermosura. Él dará a su joven hija en un svayaṃvara; así será, y no de otro modo».

Verse 87

तत्तस्य सर्वमेवास्तु वचनं त्वं हिमाचलम् । स्वयंवरार्थं सुश्रोणि प्रेरय त्वां वृणे ततः

«Que todo sea exactamente como él ha dicho. Oh de bellas caderas, envía aviso a Himācala para el svayaṃvara; y luego, en esa asamblea, yo te escogeré».

Verse 88

इत्युक्त्वा तां महादेवः शुचिः शुचिषदो विभुः । जगामेष्टं तदा देशं स्वपुरं प्रययौ च सा

Dicho esto a ella, Mahādeva—el Señor puro, morador entre los puros—partió entonces al lugar de su elección; y ella también se encaminó a su propia ciudad.

Verse 89

दृष्ट्वा देवीं तदा हृष्टो मेनया सहितोऽचलः

Al ver entonces a la Diosa, Acala (el Himālaya), junto con Menā, se llenó de júbilo.

Verse 90

आलिंग्याघ्राय पप्रच्छ सर्वं सा च न्यवेदयत् । दुहितुर्देवदेवेन आज्ञप्तं तु हिमाचलः

Abrazándola y aspirando el aroma de su cabeza, le preguntó por todo, y ella se lo refirió íntegramente. Entonces Himācala, conforme a la orden del Dios de los dioses acerca de su hija, se dispuso a obrar.

Verse 91

स्वयंवरं प्रमुदितः सर्वलोकेष्वघोषयत् । अश्विनो द्वादशादित्या गन्धर्वरुडोरगाः

Regocijado, proclamó el svayaṃvara por todos los mundos, invitando a los dos Aśvins, a los doce Ādityas, a los Gandharvas, a los Garuḍas y a los Nāgas.

Verse 92

यक्षाः सिद्धास्तथा साध्या दैत्याः किंपुरुषा नगाः । समुद्राद्याश्च ये केचित्त्रैलोक्यप्रवरास्च ये

Yakṣas, Siddhas y Sādhyas; Daityas, Kiṃpuruṣas y Nāgas—junto con los océanos y cuantos seres eminentes hay en los tres mundos—se congregaron para aquella ocasión suprema.

Verse 93

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशच्च ये देवास्त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः

Había treinta y tres mil y también treinta y trescientos; estaban asimismo los treinta y tres Devas—y, además, otros treinta y tres crores.

Verse 94

जग्मुर्गिरीन्द्रपुत्र्यास्तु स्वयंवरमनुत्तमम् । आमंत्रितस्तथा विष्णुर्मेरुमाह हसन्निव

Fueron al svayaṃvara sin par de la hija del Rey de las Montañas. Y Viṣṇu también, invitado, habló a Meru como si sonriera.

Verse 95

तातास्माकं च सा देवी मेरो गच्छ नमामि ताम् । अथ शैलसुता देवी हैममारुह्य शोभनम्

«Padre, esa Diosa es verdaderamente nuestra; Meru, ve—me inclino ante Ella». Entonces la Diosa, hija de la Montaña, subió a un espléndido vehículo de oro.

Verse 96

विमानं सर्वतोभद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम् । अप्सरोभिः प्रनृत्यद्भिः सर्वाभरणभूषिता

Un vimāna espléndido y propicio por doquier, engalanado con toda gema; asistida por Apsaras danzantes, ella permanecía adornada con todos los ornamentos divinos.

Verse 97

गंधर्वसंघैर्विविधैः किंनरैश्च सुशोभनैः । बंदिभिः स्तूयमाना च वीरकांस्यधरा स्थिता

Rodeada por múltiples huestes de Gandharvas y por espléndidos Kiṃnaras, y alabada por los bardos de la corte, ella permanecía allí, llevando el heroico y resonante son de los bronces.

Verse 98

सितातपत्ररत्नांशुमिश्रितं चावहत्तदा । शालिनी नाम पार्वत्याः संध्यापूर्णेदुमंडला

Entonces Śālinī, resplandeciente como la luna llena al crepúsculo, alzó para Pārvatī un parasol blanco, entretejido con fulgores cual gemas.

Verse 99

चामरासक्तहस्ताभिर्दिव्यस्त्रीभिश्च संवृता । मालां प्रगृह्य सा तस्थौ सुरद्रुमसमुद्भवाम्

Rodeada de mujeres divinas con cāmaras en las manos, se mantuvo en pie sosteniendo una guirnalda nacida del árbol celeste que concede los deseos.

Verse 100

एवं तस्यां स्थितायां तु स्थिते लोकत्रये तदा । शिशुर्भूत्वा महादेवः क्रीडार्थं वृषभध्वजः

Así, mientras ella permanecía allí y los tres mundos quedaban atentos, Mahādeva, el Señor del estandarte del Toro, se hizo niño por puro juego divino.

Verse 101

उत्संगतलसंगुप्तो बभूव भगवान्भवः । जयेति यत्पदं ख्यातं तस्य सत्यार्थमीश्वरम्

Bhagavān Bhava (Śiva) quedó oculto sobre el regazo. Y el Señor hizo verdadero en su sentido aquel célebre clamor: «¡Jaya, victoria!»

Verse 102

अथ दृष्ट्वा शिशुं देवास्तस्य उत्संगवर्तिनः । कोयमत्रेति संमंत्र्य चुक्रुशुर्भृशरोषिताः

Entonces, al ver al infante sentado en su regazo, los dioses deliberaron entre sí y clamaron: «¿Quién es éste aquí?», gritando con furia vehemente.

Verse 103

वज्रमाहारयत्तस्य बाहुमुद्यम्य वृत्रहा । स बाहुरुद्यतस्तस्य तथैव समतिष्ठत

Vṛtrahā (Indra) alzó su brazo y sacó el vajra; mas su brazo levantado quedó inmóvil, permaneciendo así, sin moverse.

Verse 104

स्तंभितः शिशुरूपेण देवदेवेन लीलया । वज्रं क्षेप्तुं न शक्नोति बाहुं चालयितुं तदा

Paralizado por el Señor de los dioses, que jugueteaba en forma de infante, entonces no pudo arrojar el vajra ni siquiera mover el brazo.

Verse 105

वह्निः शक्तिं तदा क्षेप्तुं न शशाक तथोत्थितः । यमोऽपि दंडं खड्गं च निरृतिस्तं शिशुं प्रति

Agni, aunque se alzó, no pudo entonces arrojar su śakti (lanza). Yama también levantó su bastón y su espada, y Nirṛti volvió sus armas hacia aquel infante.

Verse 106

पाशं च वरुणो राजा ध्वजयष्टिं समीरणः । सोमो गुडं धनेशश्च गदां सुमहतीं दृढाम्

El rey Varuṇa empuñó el pāśa (lazo); Samīraṇa (Vāyu) la vara del estandarte; Soma una maza; y Dhaneśa (Kubera) una clava muy grande y firme.

Verse 107

नानायुधानि चादित्या मुसलं वसवस्तथा । महाघोराणि शस्त्राणि तारकाद्याश्च दानवाः

Los Ādityas también empuñaron diversas armas, y los Vasus un mazo (musala); y los Dānavas, encabezados por Tāraka, blandieron armas sumamente terribles.

Verse 108

स्तंभिता देवदेवेन तथान्ये भुवनेषु ये । पूषा दंतान्दशन्दंर्बालमैक्षत मोहितः

Así, ellos y otros en los mundos quedaron inmovilizados por el Dios de los dioses. Pūṣan, rechinando los dientes, miró al Niño con desconcierto, hechizado.

Verse 109

तस्यापि दशनाः पेतुर्दृष्टमात्रस्य शंभुना । भगश्च नेत्रे विकृते चकार स्फुटिते च ते

Aun sus dientes cayeron con solo ser mirado por Śambhu. Y los ojos de Bhaga también fueron deformados: en verdad, quedaron hendidos y partidos.

Verse 110

बलं तेजश्च योगांश्च सर्वेषां जगृहे प्रभुः । अथ तेषु स्थितेष्वेव मन्युमत्सु सुरेष्वपि

El Señor les arrebató a todos la fuerza, el resplandor y los poderes del yoga. Y mientras aquellos dioses aún permanecían allí, colmados de ira,

Verse 111

ब्रह्मा ध्यानमुपाश्रित्य बुबोध हरचेष्टितम् । सोऽभिगम्य महादेवं तुष्टाव प्रयतो विधिः

Brahmā, refugiándose en la meditación, comprendió que aquello era obra de Hara. Entonces el Creador (Vidhi), acercándose a Mahādeva con reverencia, lo alabó.

Verse 112

पौराणैः सामसंगीतैर्वेदिकैर्गुह्यनामभिः । नमस्तुभ्यं महादेव महादेव्यै नमोनमः

Con himnos puránicos, con melodías del canto Sāman, con alabanzas védicas y con los nombres secretos y místicos, nos postramos ante Ti, oh Mahādeva; y una y otra vez nos postramos ante la Gran Diosa, Mahādevī.

Verse 113

प्रसादात्तव बुद्ध्यादिर्जगदेतत्प्रवर्तते । मूढाश्च देवताः सर्वा नैनं बुध्यत शंकरम्

Por Tu gracia, incluso el intelecto y las demás facultades ponen en movimiento este mundo. Sin embargo, todos los dioses, extraviados, no reconocieron a Él: Śaṅkara.

Verse 114

महादेवमिहायातं सर्वदेवनमस्कृतम् । गच्छध्वं शरणं शीघ्रं यदि जीवितुमिच्छत

Mahādeva ha llegado aquí: Aquel ante quien todos los dioses se inclinan. Id pronto y tomad refugio, si deseáis vivir.

Verse 115

ततः संभ्रम संपन्नास्तुष्टुवुः प्रणताः सुराः । नमोनमो महादेव पाहिपाहि जगत्पते

Entonces los dioses, llenos de sobrecogimiento y postrados, Lo alabaron: «¡Homenaje, homenaje, oh Mahādeva—protégennos, protégennos, Señor del mundo!»

Verse 116

दुराचारान्भवानस्मानात्मद्रोहपरायणान् । अहो पश्यत नो मौढ्यं जानंतस्तव भाविनीम्

«Somos de conducta perversa, inclinados incluso a traicionarnos a nosotros mismos. ¡Ay, mirad nuestra necedad!: aun conociendo a Tu consorte destinada (Umā), así actuamos.»

Verse 117

भार्यामुमां महादेवीं तथाप्यत्र समागताः । युक्तमेतद्यदस्माकं राज्यं गृह्येत चासुरैः

«Aunque Umā, la Gran Diosa, es Tu propia esposa, aun así vinimos aquí (como si compitiésemos). Por ello es justo que nuestra soberanía sea arrebatada por los Asuras.»

Verse 118

येषामेवंविधाबुद्धिरस्माभिः किं कृतं त्विदम् । अथ वा नो न दोषोऽस्ति पशवो हि वयं यतः

Para quienes tienen un entendimiento de tal índole, ¿qué es lo que en verdad hemos “hecho” nosotros? O bien—quizá no tenemos culpa, pues al fin y al cabo no somos sino bestias movidas por el instinto.

Verse 119

त्वयैव पतिना सर्वे प्रेरिताः कुर्महे विभो । ईश्वरः सर्व भूतानां पतिस्त्वं परमेश्वरः

Sólo por Ti—como nuestro Señor y Dueño—somos todos impulsados; por eso actuamos, oh Poderoso. Tú eres el soberano de todos los seres; Tú eres el Señor, el Īśvara supremo.

Verse 120

भ्रामयस्यखिलं विश्वं यन्त्रारूढं स्वमायया । येन विभ्रामिता मूढाः समायाताः स्वयंवरम्

Por tu propia māyā haces girar el universo entero, como una máquina puesta en movimiento. Por ese mismo poder, nosotros, los necios, fuimos confundidos y llegamos a este svayaṃvara.

Verse 121

तस्मै पशुनां पतये नमस्तुभ्यं प्रसीद नः । अथ तेषां प्रसन्नऽभूद्देवदेवास्त्रियंबकः

Ante Él—Paśupati, Señor de las criaturas—nos postramos; sénos propicio. Entonces Triyambaka, el Dios de los dioses, quedó complacido con ellos.

Verse 122

यथापूर्वं चकारैतान्संस्तवाद्ब्रह्मणः प्रभुः । तारकप्रमुखा दैत्याः संक्रुद्धास्तत्र प्रोचिरे

Entonces el Señor, en respuesta al himno de alabanza de Brahmā, hizo que todo prosiguiera como antes. Pero los Dānavas, encabezados por Tāraka, enfurecidos, hablaron allí mismo.

Verse 123

कोयमंग महादेवो न मन्यामो वयं च तम् । ततः प्रहस्य बालोऽसौ हुंकारं लीलया व्यधात्

«¿Quién es en verdad este “Mahādeva”? ¡Nosotros no lo reconocemos!» Entonces aquel Niño divino, sonriendo, pronunció juguetonamente un solo “huṃ”.

Verse 124

हुंकारेणैव ते दैत्याः स्वमेव नगरं गताः । विस्मृतं सकलं तेषां स्वयंवरमुखं च तत्

Por ese mismo “huṃ” solamente, aquellos Daityas regresaron a su propia ciudad. Todo lo olvidaron, incluso el propósito mismo del svayaṃvara.

Verse 125

महादेवप्रभावेन दैत्यानां घोरकर्मणाम् । एवं यस्य प्रभावो हि देवदैत्येषु फाल्गुन

Por la majestad de Mahādeva, aun aquellos Daityas de obras terribles fueron así sometidos. Tal es, en verdad, su poder entre Devas y Daityas, oh Phālguna.

Verse 126

कथमीश्वरवाक्यार्थस्तस्मादन्यत्र मुच्यते । असंशयं विमुढास्ते पश्चात्तापः पुरा महान्

¿Cómo podría apartarse en otro lugar la intención de las palabras del Señor? Sin duda, aquellos extraviados cayeron después en un gran remordimiento.

Verse 127

ईश्वरं भुवनस्यास्य ये भजंते न त्र्यंबकम् । ततः संस्तूयमानः स सुरैः पद्मभुवादिभिः

Quienes adoran al Señor de este universo pero no adoran a Tryambaka—pierden el verdadero refugio. Entonces él fue alabado por los dioses, comenzando por Padmabhū (Brahmā).

Verse 128

वपुश्चकार देवेशस्त्र्यंबकः परमाद्भुतम् । तेजसा तस्य देवास्ते सेंद्रचंद्रदिवाकराः

Tryambaka, Señor de los dioses, asumió una forma sumamente maravillosa. Por el resplandor de esa forma, los dioses—junto con Indra, la Luna y el Sol—quedaron sobrecogidos y dominados por su fulgor.

Verse 129

सब्रह्मकाः ससाध्याश्च वसुर्विश्वे च देवताः । सयमाश्च सरुद्राश्च चक्षुरप्रार्थयन्प्रभुम्

Junto con Brahmā, con los Sādhyas, los Vasus y los Viśvedevas, y también con Yama y los Rudras, las deidades suplicaron al Señor que les concediera la visión divina.

Verse 130

तेभ्यः परतमं चक्षुः स्ववपुर्द्रष्टुमुत्तमम् । ददावम्बापतिः शर्वो भवान्याश्चालस्य च

Entonces Śarva—Señor de Ambā—les otorgó la visión divina suprema y excelente, para que pudieran contemplar su propia forma y también la de Bhavānī, su consorte.

Verse 131

लब्ध्वा रुद्रप्रसादेन दिव्यं चक्षुरनुत्तमम् । सब्रह्यकास्तदा देवास्तमपश्यन्महेश्वरम्

Habiendo obtenido, por la gracia de Rudra, aquella visión divina sin igual, los dioses—junto con Brahmā—contemplaron entonces a Maheśvara.

Verse 132

ततो जगुश्च मुनयः पुष्पवृष्टिं च खेचराः । मुमुचुश्च तदा नेदुर्देवदुंदुभयो भृशम्

Entonces los sabios entonaron cánticos; los seres celestes en el firmamento soltaron una lluvia de flores, y en ese mismo instante los timbales divinos resonaron con gran estruendo.

Verse 133

जगुगधर्वमुख्याश्च ननृतुश्चाप्सरोगणाः । मुमुदुर्गणपाः सर्वे मुमोदांबा च पार्वती

Los principales Gandharvas cantaron, y las huestes de Apsaras danzaron. Todos los Gaṇas se regocijaron, y la Madre Pārvatī también se colmó de dicha.

Verse 134

ब्रह्माद्या मेनिरे पूर्णां भवानीं च गिरीश्वरम् । तस्य देवी ततो हृष्टा समक्षं त्रिदिवौकसाम्

Brahmā y los demás dioses reconocieron a Bhavānī y a Girīśvara como plenamente consumados en gloria. Entonces la Diosa, gozosa, se presentó ante los propios ojos de los moradores del cielo.

Verse 135

पादयोः स्थापयामास मालां दिव्यां सुगंधिनीम् । सादुसाध्विति संप्रोच्य तया तं तत्र चर्चितम्

Ella colocó a sus pies una guirnalda divina y fragante; diciendo: «Bien hecho, bien hecho», lo honró allí con alabanzas.

Verse 136

सह देव्या नमश्चक्रुः शिरोभिर्भूतलाश्रितैः । सर्वे सब्रह्मका देवा जयेति च मुदा जगुः

Junto con la Diosa, se postraron, con la cabeza tocando la tierra. Todos los dioses, con Brahmā entre ellos, clamaron gozosos: «¡Victoria!»