Adhyaya 36

Verse 1

नारद उवाच । अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत । पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर

Nārada dijo: «¿Qué sucedió después de esto? Dímelo, oh tú de excelentes votos. Y cuéntame también por completo lo ocurrido antes, oh el mejor de los oradores».

Verse 2

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे । केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो

«¿Durante cuánto tiempo permaneció establecido aquel lugar? Dímelo. ¿Y por quién fue protegido en verdad, y bajo la orden de quién funciona, oh Señor?»

Verse 3

ब्रह्मोवाच । त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः । तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः

Dijo Brahmā: «Desde la era de Tretā hasta el fin de Dvāpara, hasta la llegada de Kali—durante todo ese lapso, el único guardián en la protección fue Hanumān, hijo del Viento»

Verse 4

समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत । लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः

«Nadie más es capaz de igual modo sin Hanumān, hijo mío—él fue quien devastó Laṅkā y abatió a los poderosos rākṣasas.»

Verse 5

स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक । द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च

«Él solo protege allí por mandato de Rāma, querido hijo. Allí prevalece el precepto de los dvija, y asimismo la autoridad de la venerada Madre.»

Verse 6

दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः । पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान्

Día tras día, brotaba el júbilo entre los moradores de aquel lugar. Allí los dvija recitaban los Vedas—Ṛg, Yajus y Sāman—con sus debidas marcas y disciplinas del canto.

Verse 7

अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् । वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे

Allí también recitaban el Atharva(veda) día y noche. El sonido nacido de la proclamación de los Vedas resonaba en los tres mundos, entre todo lo que se mueve y lo que permanece inmóvil.

Verse 8

उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः

Allí surgen festividades en cada aldea y en cada ciudad. Se ponen en marcha diversos yajñas, sustentados en múltiples formas de dharma.

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच । कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा । दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः

Yudhiṣṭhira dijo: ¿Ha habido alguna vez destrucción de ese lugar sagrado, o no la ha habido? ¿Fue alguna vez conquistado por los Dānavas, o por malvados Rākṣasas?

Verse 10

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः । आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः

Vyāsa dijo: Bien has preguntado, oh Rey; eres conocedor del dharma y siempre puro. Ahora escucha, oh noble, lo que fue dispuesto cuando al comienzo llegó la Era de Kali.

Verse 11

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च । यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते

Por el bien de los pueblos, para el cumplimiento de los deseos justos y para la dicha, describiré también el yajña; escucha todo ello, oh Rey.

Verse 12

इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह । कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः

Y cuando llegó la Era de Kali, hubo un rey llamado Āmo, ilustre señor de Kānyakubja, conocedor del dharma y dedicado al buen gobierno.

Verse 13

शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः । द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे कलौ युगे

Sereno, dueño de sí, de conducta noble y entregado a la verdad y al dharma—oh el mejor de los reyes—al término del Dvāpara, antes de la llegada de la Era de Kali.

Verse 14

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः । सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः

Por temor—por los terrores propios de Kali y por el espanto del adharma—todos los devas abandonaron la tierra y se acogieron a Naimiṣāraṇya.

Verse 15

रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप

Incluso Rāma, junto con sus aliados, fue a Setu-bandha, oh Rey.

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् । यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा

Yudhiṣṭhira dijo: Cuando ha llegado Kali, ¿qué clase de temor—tan difícil de atravesar—se cierne sobre el mundo, de modo que la Tierra, portadora de joyas, es abandonada por los dioses?

Verse 17

व्यास उवाच । शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप । असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः

Vyāsa dijo: Escucha, oh Rey, cómo serán las costumbres de Kali. Los hombres hablarán falsedad y se entregarán a censurar a los virtuosos.

Verse 18

दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः । स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः

Todos se entregarán a las obras de los salteadores, privados de veneración a los antepasados; apegados a mujeres de su propio linaje, y por entero absortos en pensamientos movidos por una codicia inconstante.

Verse 19

ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः । शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे

Todos se volverán enemigos de Brahman y del orden védico, hostiles entre sí; y en la era de Kali llegarán incluso a matar a quienes acudan buscando refugio.

Verse 20

वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः । भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः

Cuando llegue Kali, los brāhmaṇas se complacerán en la conducta de los comerciantes, se apartarán del Veda, se volverán orgullosos y—siendo dos veces nacidos—descuidarán los ritos de Sandhyā.

Verse 21

शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः । असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः

Valientes en tiempos de paz pero abatidos en el peligro, abandonarán el śrāddha y el tarpaṇa; entregados a costumbres demoníacas y privados de devoción a Viṣṇu.

Verse 22

परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः । अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः

Codiciarán la riqueza ajena y se deleitarán en aceptar sobornos; los brāhmaṇas comerán sin haberse bañado, y los kṣatriyas evitarán el campo de batalla.

Verse 23

भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः । मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः

Cuando haya llegado la era de Kali, los hombres serán impuros y de conducta perversa; todos se deleitarán en beber licor, y aun oficiarán como sacerdotes para quienes no son aptos para el sacrificio.

Verse 24

भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः । भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे

En la era de Kali, las mujeres odiarán a sus maridos; los hijos odiarán a sus padres; y los de mente mezquina odiarán a sus hermanos: así serán en el tiempo de Kali.

Verse 25

गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः । गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे

En verdad, en la era de Kali los brāhmaṇas se volverán vendedores de ganado, entregados a la riqueza; y las vacas ya no darán leche como antes.

Verse 26

फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत । कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः

Oh Bhārata, habrá ocasiones en que los árboles no darán fruto en absoluto; y habrá quienes vendan doncellas, y quienes se dediquen a vender vacas e incluso niños.

Verse 27

विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः । वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे

En la era de Kali habrá quienes vendan venenos, quienes comercien con esencias y placeres, y hasta quienes vendan el propio Veda.

Verse 28

नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि । एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः

En la era de Kali, una mujer concebirá aun a los once años; y por doquier la gente se apartará de la sagrada observancia del ayuno de Ekādaśī.

Verse 29

न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः । बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः

Las mujeres ya no se deleitarán en servir ni en visitar los tīrthas, los lugares santos; se entregarán al exceso de comida y quedarán abrumadas por el exceso de sueño.

Verse 30

जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः । यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम्

Todos se entregarán a una conducta torcida, empeñados en denigrar los Vedas; también se aplicarán a censurar a los yatis (ascetas) y se engañarán unos a otros con hipocresía y disfraz.

Verse 31

स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे । क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति

En la era de Kali ya no habrá temor de impureza por contacto indebido; los kṣatriyas quedarán sin soberanía, y un mleccha llegará a ser rey.

Verse 32

विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा । मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः

Todos se volverán traidores a la confianza, dados a la perfidia contra el guru; también se entregarán a traicionar a los amigos, oh Rey, atentos sólo a la lujuria y al vientre.

Verse 33

एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च । कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम

Se volverán de un solo (confuso) orden social, aunque se hable de las cuatro varṇas; cuando llegue Kali, oh gran rey, mis palabras no serán de otro modo.

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली । राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले

Al oír esto de su propio guru, el poderoso señor de Kānyakubja estableció allí su reino en la tierra: un rey llamado Āma.

Verse 35

सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः । प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत

Habiendo alcanzado la soberanía imperial y estando dedicado a proteger a sus súbditos, allí—por influencia de Kali—la mente del pueblo se inclinó al pecado.

Verse 36

वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः । प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः

Abandonando el dharma vaiṣṇava, adoptaron el dharma bauddha; y el pueblo lo siguió, instruido y persuadido por los kṣapaṇas, ascetas sectarios.

Verse 37

तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता । गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता

La gran reina de aquel rey, muy renombrada y llamada Māmā, concibió un hijo para el rey, estando dotada de todos los signos auspiciosos.

Verse 38

संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी । दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना

Cuando se cumplió por entero el décimo mes, en el tiempo debido la reina dio a luz una hermosa hija, cuyo rostro era semejante a la luna llena.

Verse 39

रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता । एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः

Fue llamada Ratnagaṅgā y estaba adornada con joyas y gemas. Una vez, por designio del destino, llegó alguien desde otra tierra.

Verse 40

नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके । षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा

Y en esta tierra de Kānyakubja había uno llamado Indrasūri. La hija del rey, aunque tenía dieciséis años, aún no había recibido la sagrada iniciación del upanayana.

Verse 41

दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः । शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत

Oh Bhārata, Indrasūri—que vivía de su oficio—se encontró con ella por mediación de una sirvienta, y le enseñó la ciencia de mantras de la Śābarī.

Verse 42

एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता । ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा

Engañada por aquella práctica, se volvió de mente única; luego cayó en el embeleso, entregándose por completo a cada una de sus palabras.

Verse 43

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा । ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते

Oh amado, instruida por los kṣapaṇas, ella se consagró al sendero jaina; y fue entregada al sabio Kumbhīpāla, señor de Brahmāvarta.

Verse 44

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी । मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः

Así, el rey valeroso le entregó en matrimonio a la noble Ratnagaṅgā; engañado por el destino, le concedió en esa boda su único tesoro.

Verse 45

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा । देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान्

Al llegar a Dharmāraṇya, la convirtió entonces en su capital; y estableció deidades modeladas según las prescripciones de la doctrina jaina.

Verse 46

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः । ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम्

Así, todos los estamentos sociales se hicieron seguidores del camino jaina. Los brahmanes ya no eran honrados, y no se realizaban ritos de paz y prosperidad.

Verse 47

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते । लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम्

Nadie da jamás limosna; así transcurren los tiempos. Los bráhmanas, aunque poseían saber y disciplina, vivían día y noche sin patronos ni amparo.

Verse 48

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः । कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम्

Con la mente turbada, se acercaron al rey—que residía en Kānyakubja—; aunque valiente, estaba cercado por todas partes por sectarios heréticos.

Verse 49

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप । गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः

Oh Rey, tras llegar a la ciudad de Kānyakubja en pocos días, aquellos brāhmaṇas Moḍha, fatigados, se alojaron en la ribera del sagrado Gaṅgā.

Verse 50

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः । प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि

Informados por los espías del rey, aquellos brāhmaṇas fueron llevados ante él; convocados por la mañana, entraron en la asamblea real.

Verse 51

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः

El rey no cumplió con respeto las cortesías acostumbradas—levantarse para recibirlos, ofrecer salutaciones y demás. Mientras todos los brāhmaṇas permanecían de pie, entonces los interrogó.

Verse 52

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत्

«¿Con qué propósito habéis venido, oh brāhmaṇas? ¿Qué asunto es? Decidlo.»

Verse 53

विप्रा ऊचुः । धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप । राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः

Dijeron los brāhmaṇas: «Oh señor de los hombres, hemos venido desde Dharmāraṇya hasta tu presencia. Oh Rey, el esposo de tu hija es Kumārapālaka».

Verse 54

तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् । वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा

Por él ha sido quebrantada la antigua ordenanza de los brāhmaṇas, grande y venerable; pues vive conforme al dharma jaina, instigado por Indrasūri.

Verse 55

राजोवाच । केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे । एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम्

Dijo el rey: «¿Por quién fuisteis establecidos en esta ciudad de Moheraka? En verdad, oh Vāḍavas, decidme todo lo sucedido, tal como ocurrió».

Verse 56

विप्रा ऊचुः । काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता । कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी

Dijeron los brāhmaṇas: «Antaño fuimos establecidos por Kājeśa, el sabio Dharmarāja. Y después, en este lugar auspicioso, Rāma fundó aquí la ciudad».

Verse 57

शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः । पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम

Oh el mejor de los reyes, al ver la ordenanza de Rāmacandra, también otros reyes la mantuvieron aquí, fielmente y conforme al dharma.

Verse 58

इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि । तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत्

«Ahora tu yerno no protege en absoluto a los brāhmaṇas». Al oír las palabras pronunciadas por los brāhmaṇas, el rey entonces se dirigió a ellos.

Verse 59

यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया । राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम्

«Id pronto, oh brāhmaṇas, y por mi mandato decid esto: “Entrega al rey Kumārapāla la morada destinada a los brāhmaṇas”.»

Verse 60

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः । जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम्

Al oír sus palabras, los brāhmaṇas se colmaron de gran júbilo. Luego, muy complacidos, fueron y allí entregaron el mensaje.

Verse 61

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् । कुमारपाल उवाच । रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि

Habiendo oído las palabras de su suegro, el rey habló. Dijo Kumārapāla: «Oh brāhmaṇas, no obedeceré el mandato de Rāma».

Verse 62

त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् । तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः

«Renuncio a aquellos brāhmaṇas que, en el sacrificio, se entregan a la matanza de animales. Por eso, oh nacidos dos veces, no puedo tener devoción por los violentos.»

Verse 63

ब्राह्मणा ऊचुः । कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् । पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः

Dijeron los brāhmaṇas: «¿Cómo, siguiendo una senda herética, te has vuelto quien ha desechado la ordenanza establecida? Oh el mejor de los reyes, sosténla y protégela; no pongas tu mente en el pecado»

Verse 64

राजोवाच । अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः । अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम्

El rey dijo: «La no-violencia (ahiṃsā) es el dharma supremo; la no-violencia es la austeridad suprema. La no-violencia es el conocimiento supremo; la no-violencia es el fruto supremo.»

Verse 65

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च । कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च

«En las hierbas y en los árboles, en los insectos y en los seres humanos; en los gusanos y en criaturas como las chinches y otras, en las cabras y los caballos, y también en los elefantes—»

Verse 66

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा । जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च

«En las arañas y en las serpientes, y asimismo en los búfalos y los demás: los seres son semejantes, oh brāhmaṇas, sean pequeños o grandes.»

Verse 67

कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः । तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः

«¿Cómo procedéis, oh brāhmaṇas, estando entregados a la violencia?» Al oír aquella palabra, semejante a un rayo, los mejores entre los dos veces nacidos—

Verse 68

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा

Respondieron todos los Vaḍavās, con la mirada furiosa y los ojos enrojecidos por la ira.

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् । परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः

Dijeron los Brāhmaṇas: «La ahiṃsā es el dharma supremo; es verdad lo que has dicho. Sin embargo, hay también otro dharma; escucha con la mente concentrada en un solo punto».

Verse 70

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः । शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते

«La violencia prescrita por el Veda, según conclusión establecida, no se considera “violencia”. Pero cuando los seres son heridos con armas y en las criaturas surge el dolor—»

Verse 71

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर । वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः

«Eso solo es adharma en el mundo, oh el mejor de los conocedores del dharma: cuando las criaturas son matadas sin armas, únicamente por mantras védicos».

Verse 72

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्

«El acto que causa tormento a los seres vivos no es esa “violencia” que otorga bienestar. Hacer el bien a los demás conduce al puṇya; dañar a los demás conduce al pāpa».

Verse 73

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते । विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

«Aunque se ejecute la violencia prescrita por el Veda, no queda manchado por el pecado». Al oír las palabras de los brāhmaṇas, volvió a hablar en respuesta.

Verse 74

राजोवाच । ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् । ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते

El Rey dijo: «Dharmāraṇya es el supremo e insuperable campo sagrado de Brahmā y de los demás. Sin embargo, Brahmā, Viṣṇu, Maheśa y los otros no están aquí ahora».

Verse 75

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः । क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः

«Aquí no se halla dharma alguno; y ese “Rāma” del que habláis no es más que un hombre. ¿Y dónde está, en verdad, el de larga cola que fue liberado para protegeros?»

Verse 76

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् । द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा

«Si no habéis visto el mandato (la autoridad), yo no lo sostendré.» Entonces los nacidos dos veces, poseídos por la ira, dieron su respuesta.

Verse 77

द्विजा ऊचुः । रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः । स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च

Los nacidos dos veces dijeron: «¡Oh necio! ¿Cómo puedes saber y hablar así, codicioso de orgullo? Él existe para la destrucción de los Daityas y también para la protección del dharma».

Verse 78

रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि । अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः । दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः

Rāma—el Señor manifiesto de cuatro brazos—tomó forma humana en la tierra. Es refugio y verdadero camino de los desamparados, siempre entregado al dharma; compasivo, misericordioso y protector de los seres vivientes.

Verse 79

राजोवाच । कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः । भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति

Dijo el Rey: «¿Dónde está hoy Rāma, y dónde en verdad el Hijo de Vāyu? Todos vosotros parecéis como caídos de las nubes; decid, ¿dónde están Rāma y Hanumān?»

Verse 80

परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः । इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः

«Pero si Rāma y Hanumān, si en verdad están presentes por doquier, entonces ahora ésta es mi determinación: avanzaré con el auxilio de los brāhmaṇas.»

Verse 81

दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा । यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्

«Mostradnos a Hanumān—o a Rāma, y también a Lakṣmaṇa. Si hay alguna prueba, oh brāhmaṇas, que nos sea mostrada.»

Verse 82

ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा । मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः

«Y llegaron a ser de tres clases, querido: los Gobhūja, los Āḍālaja y también los Māṃḍalīya; así, estos encantadores eran triples.»

Verse 83

पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश । काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश

Volviendo de nuevo a este mismo lugar, se otorgaron trece aldeas; y en Kāśyapī y en el sagrado Gaṅgā se realizaron dieciséis grandes dádivas (mahādānas).

Verse 84

दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः । पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया

Estas dádivas fueron entregadas a los más eminentes brāhmaṇas; se donaron aldeas espléndidas. Y de nuevo, oh héroe, se resolvieron más concesiones, en número de cincuenta y seis.

Verse 85

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः । सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः

Y surgieron treinta y seis mil excelentes Gobhūjas. Y se asignó un lakh y un cuarto de comerciantes como dependientes, conocidos con el nombre de “Māṃḍalikas”.

Verse 86

तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् । यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम्

Entonces se dijo: «Vosotros todos, oh Vāḍavas, mostrad en verdad a Māruti; pues con sólo reconocerlo, os devolveré el estado anterior».

Verse 87

विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि । ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः

Haré conforme a la palabra de los brāhmaṇas, si se muestra la prueba. Entonces todos llegarán a ser devotos del dharma védico.

Verse 88

अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः । नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः

«De otro modo, en todo, conducíos conforme al dharma jaina». Al oír la orden del rey, todos regresaron, cada cual a su propio lugar.

Verse 89

वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि । निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च

Aquellos vāḍavas, con el ánimo abatido y cegados en la tierra por la ira, no cesaban de exhalar hondos suspiros, clamando: «¡Ay! ¡Ay!»

Verse 90

दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् । परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः

Rechinando todos los dientes y apretando mano contra mano, se decían entre sí: «¿Qué haremos ahora, desde aquí?»

Verse 91

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् । रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्

Reunidos, todos los vāḍavas trazaron entonces un excelente plan. Guardando en el corazón las palabras de Rāma, meditaron también en el hijo de Añjanī, Hanumān.

Verse 92

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि । तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा

Convocaron una asamblea de brāhmaṇas, tanto jóvenes como muy ancianos. Entonces, el brāhmaṇa más anciano entre ellos pronunció palabras auspiciosas.

Verse 93

चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः । स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः

Entre nosotros hay sesenta y cuatro gotras y setenta y dos ramas. Cada cual lleva la señal propia de su linaje, y todos hablan como una sola comunidad.

Verse 94

प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः । रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते

Que parta un brāhmaṇa sabio, uno por cada grupo, hacia Rāmeśvaram, hacia Setubandha; pues allí se halla Hanumān.

Verse 95

सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः । निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः

Que todos vayan allí mismo, junto a Rāma, libres de aflicción: ayunando, habiendo vencido la ira, y de nuevo apartando el engaño y la māyā.

Verse 96

एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् । ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु

Que todos, con la mente unificada y concentrada, lo alaben, lo mediten y reciten su nombre en japa. Entonces Dāśarathi Rāma, compadeciéndose de los dos veces nacidos…

Verse 97

शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे । महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम्

…otorgará un decreto inconmovible, era tras era. Satisfecho por la gran austeridad (tapas), concederá lo anhelado.

Verse 98

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै । स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः

Si un brāhmaṇa no acude ni se mantiene con la comunidad a la que pertenece, ciertamente debe ser expulsado de esa comunidad; tal es el sthāna-dharma, la norma establecida del lugar, sin duda.

Verse 99

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन । ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः

En los tratos mercantiles no debe haber trato con ellos, ni jamás alianza matrimonial. Incluso en los asuntos del pueblo no haya relación con ellos; en todo lugar han de mantenerse fuera, excluidos.

Verse 100

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः । वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्

Al oír las palabras pronunciadas en la asamblea, un Vāḍava puro se puso en medio de ellos: elocuente, hábil y de voz clara; e hizo oír a los dvijas su proclamación tres veces.

Verse 110

व्यास उवाच । न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्

Vyāsa dijo: Aquellos excelentes mercaderes, los ‘gobhujas’, que no estaban entregados al dharma jaina, allí practicaron sólo el silencio, por temor a que su sustento quedara arruinado.

Verse 120

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः । त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः

Sea vuestro el gobierno y la protección, concedidos por Rāmadatta, sin duda. Todos los más eminentes entre los Vāḍavas son célebres como conocedores de la triple ciencia védica.

Verse 130

विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः । सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः

Apostado en la puerta del sur para la destrucción de la comunidad de los brāhmaṇas, el caudillo de las gaṇas fue venerado con sindūra y guirnaldas de flores.

Verse 140

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ । ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह

«Abandonando vuestra propia palabra, quedaréis privados de sustento.» Entonces, de entre ellos, habló cierto maestro de la cuádruple ciencia.

Verse 150

देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् । तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः । ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः

Yendo de región en región y de bosque en bosque, realizaron śrāddha en cada tīrtha. Serenos y entregados al voto de la verdad, recorrieron un largo camino, anhelando el darśana de Hanumān.

Verse 160

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे

Oh mono, por la misma causa por la que los brāhmaṇas han sido afligidos, por esa misma causa yo también estoy afligido.

Verse 170

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव । वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः

«Entonces, brāhmaṇas, seguid vuestro camino; vivid largo tiempo—sed felices.» Al oír las palabras del anciano, los Vāḍavas también quedaron de un solo ánimo.

Verse 180

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् । ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः

Había cuatrocientos cuarenta devotos de dominio propio; y trece aldeas, junto con Sītāpura, fueron destinadas para el culto y las ofrendas.

Verse 190

आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् । अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम्

Si Āñjaneya (Hanumān) no nos concede lo que anhelamos, entonces, sólo con el voto de ayuno, abandonaremos la vida misma.

Verse 200

तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः । सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः

Oh el mejor de los dvijas, en la punta de mi dedo índice ella es inaccesible para otros sin mí. Resplandece como si fuera de oro: aquella en cuyo reino reina Vibhīṣaṇa.

Verse 201

स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी । नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः

Esta gran ciudad de Laṅkā fue establecida por el Señor Rāma; y es visitada y venerada por asambleas de sādhus, firmes en sus observancias, en el transcurso de las peregrinaciones.

Verse 202

आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च । क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे

Habiendo traído las aguas del Gaṅgā y habiendo bañado (ungido) a Rāmeśa, estas enormes cargas fueron arrojadas; y se ven en la inmensidad del océano.

Verse 203

निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः । नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते

Por aquel acto sagrado, los sādhus de voto firme quedaron libres de pecado. Ciertamente, cuando se eleva el mérito, crece; y el pecado disminuye y se extingue.

Verse 204

स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः । जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि । पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया

Antes, los dos veces nacidos, versados en los cuatro Vedas, habían sido apartados de sus asientos legítimos. Mas por la restauración de Rāma de lo arruinado, fueron establecidos de nuevo. Oh brāhmaṇas, en un nacimiento anterior yo rendí culto a Hari.

Verse 205

सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते । तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम्

Ahora se ve claramente una devoción inquebrantable y el servicio hacia vosotros. Satisfecho por el poder de tal mérito, os concederé una gracia.

Verse 206

धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

Dichoso soy; he cumplido mi deber; afortunado soy sobre la tierra. Hoy mi nacimiento ha dado fruto, y mi vida ha sido verdaderamente bien vivida.

Verse 207

यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम्

Pues he alcanzado la sagrada cercanía a los pies de los brāhmaṇas.

Verse 208

व्यास उवाच । दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः । सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः

Vyāsa dijo: Apenas vieron a Hanumān, sus cuerpos se erizaron de júbilo sagrado. Aunque la voz se les quebraba por la emoción, aquellos diestros en el hablar le dirigieron palabras justas y apropiadas.

Verse 18000

वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः । तदा ते मोढ १८००० गोभूजा

Para su sustento, él les otorgó en verdad crores de gemas inestimables. Luego, según una lectura corrompida del texto, se menciona “dieciocho mil”, junto con donaciones de vacas y concesiones de tierras.