Adhyaya 31

Verse 1

श्रीराम उवाच । भगवन्यानि तीर्थानि सेवितानि त्वया विभो । एतेषां परमं तीर्थं तन्ममाचक्ष्व मानद

Dijo Śrī Rāma: Oh Bienaventurado, oh Señor poderoso—puesto que has frecuentado y venerado muchos tīrthas, dime, oh dador de honor, cuál de ellos es el tīrtha supremo.

Verse 2

मया तु सीताहरणे निहता ब्रह्मराक्षसाः । तत्पापस्य विशुदयर्थं वद तीर्थोत्तमोत्तमम्

Pero durante el rapto de Sītā, di muerte a Brahma-rākṣasas. Para purificar ese pecado, dime el más excelso y supremo de los tīrthas.

Verse 3

वसिष्ठ उवाच । गंगा च नर्मदा तापी यमुना च सरस्वती । गंडकी गोमती पूर्णा एता नद्यः सुपावनाः

Vasiṣṭha dijo: Gaṅgā, Narmadā, Tāpī, Yamunā y Sarasvatī; también Gaṇḍakī, Gomatī y Pūrṇā: estos ríos son sumamente purificadores.

Verse 4

एतासां नर्मदा श्रेष्ठा गंगा त्रिपथगामिनी । दहते किल्बिषं सर्वं दर्शनादेव राघव

Entre ellas, Narmadā es la principal; y Gaṅgā, que corre por los tres mundos. Oh Rāghava, con solo verla quema toda culpa.

Verse 5

दृष्ट्वा जन्मशतं पापं गत्वा जन्मशतत्रयम् । स्नात्वा जन्मसहस्रं च हंति रेवा कलौ युगे

En la era de Kali, Revā (Narmadā) destruye los pecados de cien nacimientos con solo ser vista, de trescientos al ser alcanzada, y de mil al bañarse en ella.

Verse 6

नर्मदातीरमाश्रित्य शाकमूलफलैरपि । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटि भोजफलं लभेत

Refugiado en la ribera de la sagrada Narmadā, aun con simples hierbas, raíces y frutos, si se alimenta a un solo brāhmaṇa se obtiene el mérito equivalente a dar de comer a diez millones.

Verse 7

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

Aun desde cien yojanas de distancia, quien pronuncia “Gaṅgā, Gaṅgā” queda libre de todos los pecados y va al mundo de Viṣṇu.

Verse 8

फाल्गुनांते कुहूं प्राप्य तथा प्रौष्ठपदेऽसिते । पक्षे गंगामधि प्राप्य स्नानं च पितृतर्पणम्

Al final de Phālguna, al llegar el día de Kuhū (luna nueva), y asimismo en la quincena oscura de Prauṣṭhapada—habiendo llegado al Gaṅgā, debe uno bañarse y ofrecer tarpaṇa a los antepasados.

Verse 9

कुरुते पिंडदानानि सोऽक्षयं फलमश्नुते । शुचौ मासे च संप्राप्ते स्नानं वाप्यां करोति यः

Quien realiza ofrendas de piṇḍa alcanza un fruto imperecedero. Y quien, cuando ha llegado el mes de Śuci, se baña en una vāpī sagrada (estanque)…

Verse 10

चतुरशीतिनरकान्न पश्यति नरो नृप । तपत्याः स्मरणे राम महापातकिनामपि

Oh rey, oh Rāma: por el recuerdo de Tapatī, el hombre no contempla los ochenta y cuatro infiernos, aun cuando sea culpable de grandes pecados.

Verse 11

उद्धरेत्सप्तगोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम् । यमुनायां नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

Al bañarse en la sagrada Yamunā, el hombre queda libre de todos los pecados; eleva siete gotras y redime ciento una ramas de su linaje.

Verse 12

महापातकयुक्तोऽपि स गच्छेत्परमां गतिम् । कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे सरस्वत्यां निमज्जयेत्

Aun quien está cargado de grandes pecados puede alcanzar la suprema morada, si en el mes de Kārttika, en la auspiciosa conjunción de Kṛttikā, se sumerge en la Sarasvatī.

Verse 13

गच्छेत्स गरुडारूढः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । स्नात्वा यः कार्तिके मासि यत्र प्राची सरस्वती

Quien se baña en el mes de Kārttika allí donde se halla la Sarasvatī Prācī, que fluye hacia el oriente, parte como si montara a Garuḍa, alabado por los más excelsos dioses.

Verse 14

प्राचीं माधवमास्तूय स गच्छेत्परमां गतिम् । गंडकीपुण्यतीर्थे हि स्नानं यः कुरुते नरः

Habiendo alabado a Mādhava en Prācī, alcanza la meta suprema. En verdad, el hombre que realiza el baño sagrado en el santo tīrtha de la Gaṇḍakī obtiene tal mérito.

Verse 15

शालग्रामशिलामर्च्य न भूयः स्तनपो भवेत् । गोमतीजलकल्लोलैर्मज्जयेत्कृष्णसन्निधौ

Tras adorar la piedra Śālagrāma, ya no vuelve a nacer para mamar del pecho. Debe sumergirse entre las olitas de la Gomatī, en la misma presencia de Kṛṣṇa.

Verse 16

चतुर्भुजो नरो भूत्वा वैकुण्ठे मोदते चिरम् । चर्मण्वतीं नमस्कृत्य अपः स्पृशति यो नरः

Haciéndose de cuatro brazos, se regocija largo tiempo en Vaikuṇṭha. Quien, tras postrarse ante la sagrada Carmaṇvatī, toca sus aguas, alcanza este fruto.

Verse 17

स तारयति पूर्वजान्दश पूर्वान्दशापरान् । द्वयोश्च संगमं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा सागरध्वनिम्

Él libera a diez generaciones de antepasados y a diez generaciones por venir. Al contemplar la confluencia de las dos aguas, o aun al oír el bramido del océano, surge tal mérito.

Verse 18

ब्रह्महत्यायुतो वापि पूतो गच्छेत्परां गतिम् । माघमासे प्रयागे तु मज्जनं कुरुते नरः

Aun quien esté manchado por el pecado de brahmahatyā queda purificado y alcanza el estado supremo, si en el mes de Māgha se sumerge en el baño sagrado de Prayāga.

Verse 19

इह लोके सुखं भुक्त्वा अन्ते विष्णुपदं व्रजेत् । प्रभासे ये नरा राम त्रिरात्रं ब्रह्मचारिणः

Habiendo gozado dicha en este mundo, al final va a la morada de Viṣṇu. Oh Rāma, los hombres que en Prabhāsa guardan brahmacarya durante tres noches obtienen este fruto.

Verse 20

यमलोकं न पश्येयुः कुंभीपाकादिकं तथा । नैमिषारण्यवासी यो नरो देवत्वमाप्नुयात्

No contemplarán el reino de Yama, ni los tormentos como Kumbhīpāka. El hombre que mora en Naimiṣāraṇya alcanza condición divina.

Verse 21

देवानामालयं यस्मात्तदेव भुवि दुर्लभम् । कुरुक्षेत्रे नरो राम ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः

Oh Rāma, puesto que este lugar es morada de los devas, un sitio tan santo es raro en la tierra. En Kurukṣetra el hombre obtiene gran puṇya, especialmente en el tiempo del eclipse de la luna o del sol.

Verse 22

हेमदानाच्च राजेंद्र न भूयः स्तनपो भवेत् । श्रीस्थले दर्शनं कृत्वा नरः पापात्प्रमुच्यते

Oh rey excelso, por el don de oro no se nace de nuevo como un lactante dependiente. Y al obtener darśana en Śrīsthāla, el hombre queda liberado del pecado.

Verse 23

सर्वदुःखविनाशे च विष्णुलोके महीयते । काश्यपीं स्पर्शयेद्यो गां मानवो भुवि राघव

Oh Rāghava, quien toca en la tierra a la vaca llamada Kāśyapī destruye toda aflicción y es honrado en el mundo de Viṣṇu.

Verse 24

सर्वकामदुघावासमृषिलोकं स गच्छति । उज्जयिन्यां तु वैशाखे शिप्रायां स्नानमाचरेत्

Él alcanza el mundo de los ṛṣis, morada que concede todos los fines deseados. Debe practicarse el baño en el Shiprā, en Ujjayinī, durante el mes de Vaiśākha.

Verse 25

मोचयेद्रौरवाद्घोरात्पूर्वजांश्च सहस्रशः । सिंधुस्नानं नरो राम प्रकरोति दिनत्रयम्

Oh Rāma, el hombre que se baña en el Sindhu durante tres días libera incluso a miles de sus antepasados del terrible Raurava (infierno).

Verse 26

सर्वपापविशुद्धात्मा कैलासे मोदते नरः । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम्

Purificado de todos los pecados, el hombre se regocija en Kailāsa. Tras bañarse en Koṭitīrtha y contemplar a Śiva como Koṭīśvara, alcanza ese estado.

Verse 27

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्लिप्यते न च स क्वचित् । अज्ञानामपि जंतूनां महाऽमेध्ये तु गच्छताम्

Nunca, en lugar alguno, queda manchado por pecados como el brahminicidio. Incluso los seres ignorantes, al acudir a este gran purificador, el tīrtha, quedan limpios.

Verse 28

पादोद्भूतं पयः पीत्वा सर्वपापं प्रणश्यति । वेदवत्यां नरो यस्तु स्नाति सूर्योदये शुभे

Al beber el agua surgida del (lavado de) los pies, todo pecado se destruye. Y el hombre que se baña en la Vedavatī al auspicioso amanecer también obtiene purificación.

Verse 29

सर्वरोगात्प्रमुच्येत परं सुखमवाप्नुयात् । तीर्थानि राम सर्वत्र स्नानपानावगाहनैः

Oh Rāma, uno quedaría libre de todas las enfermedades y alcanzaría la dicha suprema, pues los tīrthas por doquier otorgan tales frutos mediante el baño, el beber sus aguas y la inmersión.

Verse 30

नाशयंति मनुष्याणां सर्वपापानि लीलया । तीर्थानां परमं तीर्थं धर्मारण्यं प्रचक्षते

Destruyen, como si fuera un juego, todos los pecados de los seres humanos. Se proclama que Dharmāraṇya es el tīrtha supremo entre todos los tīrthas.

Verse 31

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैर्यदादौ संस्थापितं पुरा । अरण्यानां च सर्वेषां तीर्थानां च विशेषतः

Establecido en tiempos antiguos, desde el comienzo, por Brahmā, Viṣṇu, Śiva y los demás dioses: este Dharmāraṇya es el más excelso de todos los bosques y, de modo especial, de todos los tīrtha, los vados sagrados.

Verse 32

धर्मारण्यात्परं नास्ति भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः

Nada supera a Dharmāraṇya, dador de goce mundano y de liberación (mokṣa). Aun en el cielo, los dioses alaban a quienes moran en Dharmāraṇya.

Verse 33

ते पुण्यास्ते पुण्यकृतो ये वसंति कलौ नराः । धर्मारण्ये रामदेव सर्वकिल्बिषनाशने

Bienaventurados, en verdad hacedores de mérito, son aquellos hombres que, en la era de Kali, habitan en Dharmāraṇya, ¡oh Rāma-deva, destructor de toda culpa!

Verse 34

ब्रह्महत्यादिपापानि सर्वस्तेयकृतानि च । परदारप्रसंगादि अभक्ष्यभक्षणादि वै

Pecados como el asesinato de un brāhmaṇa y otros, todos los actos de robo, la unión ilícita con la esposa ajena y el comer lo que no debe comerse—en verdad (todas tales transgresiones)…

Verse 35

अगम्यागमना यानि अस्पर्शस्पर्शनादि च । भस्मीभवंति लोकानां धर्मारण्यावगाहनात्

Pecados como acercarse a lo prohibido y tocar lo que no debe tocarse se reducen a cenizas para los hombres mediante la inmersión o el baño en Dharmāraṇya.

Verse 36

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च बालघ्नोऽनृतभाषणः । स्त्रीगोघ्नश्चैव ग्रामघ्रो धर्मारण्ये विमुच्यते

El matador de un brāhmaṇa, el ingrato, el asesino de un niño, el que habla falsedad; quien mata a una mujer o a una vaca, e incluso el destructor de una aldea: tal persona queda liberada (del pecado) en Dharmāraṇya.

Verse 37

नातः परं पावनं हि पापिनां प्राणिनां भुवि । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वांछितार्थप्रदं शुभम्

Para los seres pecadores en la tierra, no hay nada más purificador que esto. Concede cielo, fama, larga vida, el logro de los fines deseados y auspiciosidad.

Verse 38

कामिनां कामदं क्षेत्रं यतीनां मुक्तिदायकम् । सिद्धानां सिद्धिदं प्रोक्तं धर्मारण्यं युगेयुगे

Dharmāraṇya es proclamado, era tras era, como un campo que concede deseos a los dominados por el deseo, liberación a los ascetas y logros espirituales a los siddhas.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । वसिष्ठवचनं श्रुत्वा रामो धर्मभृतां वरः । परं हर्षमनुप्राप्य हृदयानंदकारकम्

Brahmā dijo: Al oír las palabras de Vasiṣṭha, Rāma —el mejor de los sostenedores del dharma— alcanzó una dicha suprema que alegró su corazón.

Verse 40

प्रोत्फुल्लहृदयो रामो रोमाचिंततनूरुहः । गमनाय मतिं चक्रे धर्मारण्ये शुभव्रतः

Con el corazón en flor y los vellos del cuerpo erizados por el éxtasis, Rāma —de votos auspiciosos— decidió partir hacia Dharmāraṇya.

Verse 41

यस्मिन्कीटपतंगादिमानुषाः पशवस्तथा । त्रिरात्रसेवनेनैव मुच्यन्ते सर्वपातकैः

En aquel lugar sagrado, incluso los insectos y las aves, así como los hombres y los animales, quedan libres de toda culpa con solo observar el rito de tres noches.

Verse 42

कुशस्थली यथा काशी शूलपाणिश्च भैरवः । यथा वै मुक्तिदो राम धर्मारण्यं तथोत्तमम्

Así como Kuśasthalī es como Kāśī, y Śūlapāṇi está allí como Bhairava; y así como aquel lugar es en verdad dador de liberación, así también, oh Rāma, Dharmāraṇya es supremamente excelente.

Verse 43

ततो रामो महेष्वासो मुदा परमया युतः । प्रस्थितस्तीर्थयात्रायां सीतया भ्रातृभिः सह

Entonces Rāma, el gran arquero, colmado de suprema alegría, partió en peregrinación a los sagrados tīrthas, junto con Sītā y sus hermanos.

Verse 44

अनुजग्मुस्तदा रामं हनुमांश्च कपीश्वरः । कौशल्या च सुमित्रा च कैकेयी च मुदान्विता

Entonces siguieron a Rāma: Hanumān, señor de los monos; y también Kauśalyā, Sumitrā y Kaikeyī, todas colmadas de alegría.

Verse 45

लक्ष्मणो लक्षणोपेतो भरतश्च महामतिः । शत्रुघ्नः सैन्यसहितोप्ययोध्यावासिनस्तथा

Lakṣmaṇa, dotado de nobles cualidades; Bharata, de gran sabiduría; y Śatrughna junto con el ejército; y asimismo los habitantes de Ayodhyā también lo acompañaron.

Verse 46

प्रकृतयो नरव्याघ्र धर्मारण्ये विनिर्ययुः । अनुजग्मुस्तदा रामं मुदा परमया युताः

Los súbditos, oh tigre entre los hombres, partieron hacia Dharmāraṇya; y entonces siguieron a Rāma, colmados de gozo supremo.

Verse 47

तीर्थयात्राविधिं कर्तुं गृहात्प्रचलितो नृपः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यमिदमाह महीपते

Habiendo salido de su morada para cumplir el rito debido de la peregrinación a los tīrthas, el rey dijo esto a Vasiṣṭha, preceptor de su linaje, oh soberano.

Verse 48

श्रीराम उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं किमादि द्वारकाभवत् । कियत्कालसमुत्पन्ना वसिष्ठेदं वदस्व मे

Śrī Rāma dijo: Este prodigio incomparable, ¿cómo comenzó Dvārakā y de qué origen surgió? ¿Tras cuánto tiempo se manifestó? Oh Vasiṣṭha, dímelo.

Verse 49

वसिष्ठ उवाच । न जानामि महाराज कियत्कालादभूदिदम् । लोमशो जांबवांश्चैव जानातीति च कारणम्

Vasiṣṭha dijo: Oh gran rey, no sé tras cuánto tiempo llegó esto a ser. Pero Lomāśa y Jāmbavān ciertamente lo saben, junto con su causa.

Verse 50

शरीरे यत्कृतं पापं नानाजन्मांतरेष्वपि । प्रायश्चितं हि सर्वेषामेतत्क्षेत्र परं स्मृतम्

Cualquier pecado cometido por el cuerpo, aun a través de múltiples nacimientos, este kṣetra sagrado es recordado como la expiación suprema para todos.

Verse 51

श्रुत्वेति वचनं तस्य रामं ज्ञानवतां वरः । गन्तुं कृतमतिस्तीर्थं यात्राविधिमथाचरत्

Al oír sus palabras, Rāma—el más excelso entre los sabios—resolvió ir a aquel vado sagrado, y luego cumplió debidamente los ritos prescritos para emprender la peregrinación.

Verse 52

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा महामांडलिकैर्नृपैः । पुनश्चरविधिं कृत्वा प्रस्थितश्चोत्तरां दिशम्

Poniendo a Vasiṣṭha al frente, acompañado por grandes reyes mandálicas, y tras realizar el debido rito de punaścaraṇa, partió hacia la región del norte.

Verse 53

वसिष्ठं चाग्रतः कृत्वा प्रतस्थे पश्चिमां दिशम् । ग्रामाद्ग्राममतिक्रम्य देशाद्देशं वनाद्वनम्

Con Vasiṣṭha puesto al frente, partió hacia la región occidental, pasando de aldea en aldea, de tierra en tierra y de bosque en bosque.

Verse 54

विमुच्य निर्ययौ रामः ससैन्यः सपरिच्छदः । गजवाजिसहस्रौघै रथैर्यानैश्च कोटिभिः

Entonces Rāma partió—libre y dispuesto—junto con su ejército y todo su ajuar real, con torrentes de miles de elefantes y caballos, y con carros y vehículos contados por crores.

Verse 55

शिबिकाभिश्चासंख्याभिः प्रययौ राघवस्तदा । गजारूढः प्रपश्यंश्च देशान्विविधसौहृदान्

Entonces Rāghava avanzó con incontables palanquines; montado en un elefante, contemplaba los diversos reinos, unidos por múltiples lazos de amistad.

Verse 56

श्वेतातपत्रं विधृत्य चामरेण शुभेन च । वीजितश्च जनौघेन रामस्तत्र समभ्यगात्

Sosteniendo un blanco parasol real y un espléndido abanico de cola de yak, mientras la multitud lo abanicaba, Rāma llegó allí a su debido tiempo.

Verse 57

वादित्राणां स्वनैघोरैर्नृत्यगीतपुरःसरैः । स्तूयमानोपि सूतैश्च ययौ रामो मुदान्वितः

Entre los atronadores sones de los instrumentos, con la danza y el canto abriendo el camino, y alabado también por los bardos, Rāma avanzó colmado de gozo.

Verse 58

दशमेऽहनि संप्राप्तं धर्मारण्यमनुत्तमम् । अदूरे हि ततो रामो दृष्ट्वा मांडलिकं पुरम्

Al décimo día alcanzó el incomparable Dharmāraṇya; y entonces, al ver cerca una capital provincial, Rāma se dirigió hacia ella.

Verse 59

तत्र स्थित्वा ससैन्यस्तु उवास निशि तां पुरीम् । श्रुत्वा तु निर्जनं क्षेत्रमुद्वसं च भयानकम्

Deteniéndose allí con su ejército, pasó aquella noche en la ciudad. Pero oyó que el sagrado territorio estaba desierto, sin moradores y temible.

Verse 60

व्याघ्रसिंहाकुलं तत्र यक्षराक्षससेवितम् । श्रुत्वा जनमुखाद्रामो धर्मारण्यमरण्यकम् । तच्छ्रुत्वा रामदेवस्तु न चिंता क्रियतामिति

Oyendo de boca del pueblo que Dharmāraṇya era un verdadero yermo—colmado de tigres y leones y frecuentado por yakṣas y rākṣasas—Rāma, al oírlo, dijo: «Que no se haga preocupación».

Verse 61

तत्रस्थान्वणिजः शूरान्दक्षान्स्वव्यवसायके

Entonces Rāma se dirigió a los mercaderes allí presentes: valientes y capaces, diestros en su propio oficio.

Verse 62

समर्थान्हि महाकायान्महाबलपराक्रमान् । समाहूय तदा काले वाक्यमेतदथाब्रवीत्

Convocando entonces, en aquel momento, a hombres capaces, de gran corpulencia y dotados de fuerza y arrojo, pronunció estas palabras.

Verse 63

शिबिकां सुसुवणां मे शीघ्रं वाहयताचिरम् । यथा क्षणेन चैकेन धर्मरण्यं व्रजाम्यहम्

«Llevad mi palanquín, bellamente adornado con oro, con presteza y sin demora, para que, como en un solo instante, llegue yo a Dharmāraṇya.»

Verse 64

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापात्प्रमुच्यते । एवं ते वणिजः सर्वै रामेण प्रेरितास्तदा

«Al bañarse allí y beber de esa agua sagrada, uno queda libre de todo pecado.» Así, en aquel momento, todos los mercaderes fueron apremiados por Rāma.

Verse 65

तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे ऊहुस्तच्छिबिकां तदा । क्षेत्रमध्ये यदा रामः प्रविष्टः सहसैनिकः

Diciendo: «Así sea», todos ellos cargaron entonces aquel palanquín. Cuando Rāma, acompañado de sus tropas, entró en medio del sagrado kṣetra…

Verse 66

तद्यानस्य गतिर्मंदा संजाता किल भारत । मंदशब्दानि वाद्यानि मातंगा मंदगामिनः

Oh Bhārata, en verdad se volvió lenta la marcha de aquel carruaje; los instrumentos sonaron quedos, y también los elefantes avanzaron con paso suave y pausado.

Verse 67

हयाश्च तादृशा जाता रामो विस्मय मागतः । गुरुं पप्रच्छ विनयाद्वशिष्ठं मुनिपुंगवम्

Los caballos también quedaron de ese modo, lentos y apagados. Rāma, lleno de asombro, preguntó con humildad a su guru Vasiṣṭha, el más excelso de los sabios.

Verse 68

किमेतन्मंदगतयश्चित्रं हृदि मुनीश्वर । त्रिकालज्ञो मुनिः प्राह धर्मक्षेत्रमुपागतम्

(Dijo Rāma:) «Oh señor de los sabios, ¿por qué surge en mi corazón esta extrañeza: que todos avanzan lentamente?» El muni, conocedor de los tres tiempos, respondió: «Has llegado al Dharmakṣetra, el sagrado campo del Dharma».

Verse 69

तीर्थे पुरातने राम पादचारेण गम्यते । एवं कृते ततः पश्चात्सैन्यसौख्यं भविष्यति

«Oh Rāma, a este antiguo tīrtha se debe ir a pie. Hecho esto, después el ejército hallará descanso y bienestar».

Verse 70

पादचारी ततौ रामः सैन्येन सह संयुतः । मधुवासनके ग्रामे प्राप्तः परमभावनः

Así Rāma emprendió la marcha a pie, acompañado del ejército; y aquel supremamente noble llegó a la aldea llamada Madhuvāsanaka.

Verse 72

ततो रामो हरिक्षेत्रं सुवर्णादक्षिणे तटे । निरीक्ष्य यज्ञयोग्याश्च भूमीर्वै बहुशस्तथा

Entonces Rāma, en la ribera meridional del Suvarṇā, contempló Harikṣetra; y examinó con cuidado muchas extensiones de tierra aptas para los ritos del yajña.

Verse 73

गुरुणा चोक्तमार्गेण मातॄणां पूजनं कृतम् । नानोपहारैर्विविधैः प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

Siguiendo el camino enseñado por el maestro, se realizó la adoración de las Madres (Mātṛkās), con variadas ofrendas, conforme a los debidos ritos de instalación y consagración.

Verse 74

सैन्यसंघं समुत्तीर्य्य बभ्राम क्षेत्रमध्यतः । तत्र तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च

Habiendo hecho cruzar a su hueste, recorrió el corazón de la región sagrada, visitando todos los tīrthas de allí y también los santuarios de las deidades.

Verse 75

यथोक्तानि च कर्माणि रामश्चक्रे विधानतः । श्राद्धानि विधिवच्चक्रे श्रद्धया परया युतः

Rāma realizó las acciones prescritas tal como fueron ordenadas, conforme al rito; y efectuó las ofrendas de śrāddha debidamente, colmado de la más alta fe.

Verse 76

स्थापयामास रामेशं तथा कामेश्वरं पुनः । स्थानाद्वायुप्रदेशे तु सुवर्णो भयतस्तटे

Él estableció (instaló) a Rāmeśa, y de nuevo también a Kāmeśvara, en un lugar del Vāyupradeśa, en la ribera del Suvarṇā conocida como Bhayata.

Verse 77

कृत्वैवं कृतकृत्योऽभूद्रामो दशरथात्मजः । कृत्वा सर्वविधिं चैव सभायां समुपाविशत्

Habiendo obrado así, Rāma, hijo de Daśaratha, sintió cumplidos sus deberes. Tras realizar todos los ritos prescritos, se sentó en la sala de la asamblea.

Verse 78

तां निशां स नदीतीरे सुष्वाप रघुनंदनः । ततोऽर्द्धरात्रे संजाते रामो राजीवलोचनः

Aquella noche, el deleite del linaje de Raghu durmió a la orilla del río. Luego, cuando llegó la medianoche, Rāma, de ojos de loto—

Verse 79

जागृतस्तु तदा काल एकाकी धर्मवत्सलः । अश्रौषीच्च क्षणे तस्मिन्रामो नारीविरोदनम्

Despierto a esa hora, solo y amante del dharma, Rāma oyó en aquel mismo instante el llanto lastimero de una mujer.

Verse 80

निशायां करुणैर्वाक्यै रुदंतीं कुररीमिव । चारैर्विलोकयामास रामस्तामतिसंभ्रमात्

En la noche, al oírla llorar con palabras compasivas, como el grito del ave kurarī, Rāma, muy alarmado, hizo que sus exploradores la buscaran.

Verse 81

दृष्ट्वातिविह्वलां नारीं क्रंदन्तीं करुणैः स्वरैः । पृष्टा सा दुःखिता नारी रामदूतैस्तदानघ

Al ver a la mujer sumamente turbada, clamando con voces dolientes, los mensajeros de Rāma preguntaron a aquella afligida mujer—oh, sin mancha—por su desgracia.

Verse 82

दूता ऊचुः । कासि त्वं सुभगे नारि देवी वा दानवी नु किम् । केन वा त्रासितासि त्वं मुष्टं केन धनं तव

Los mensajeros dijeron: «¿Quién eres tú, mujer afortunada? ¿Eres una diosa, o acaso una asurī? ¿Quién te ha atemorizado? ¿Y quién te ha arrebatado por la fuerza tus riquezas?»

Verse 83

विकला दारुणाञ्छब्दानुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । कथयस्व यथातथ्यं रामो राजाभिपृच्छति

«Aunque estremecida, lanzando una y otra vez gritos ásperos, di la verdad tal como es; pues el rey Rāma te interroga.»

Verse 84

तयोक्तं स्वामिनं दूताः प्रेषयध्वं ममांतिकम् । यथाहं मानसं दुःखं शांत्यै तस्मै निवेदये

Ella dijo a los mensajeros: «Enviad a vuestro señor a mí, para que le exponga la pena de mi corazón, a fin de que halle sosiego.»

Verse 85

तथेत्युक्त्वा ततो दूता राममागत्य चाब्रुवन्

Diciendo: «Así sea», los mensajeros fueron entonces a Rāma y le hablaron.