Adhyaya 1

Verse 1

। अध्याय

«Capítulo»: marca de apertura del manuscrito que indica el inicio de un nuevo adhyāya.

Verse 2

ॐ नमः श्रीपुरुषोत्तमाय । ॐ नमः श्रीनर्मदायै । ॐ नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः । ॐ मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् । सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्

Om: salutación al auspicioso Puruṣottama; Om: salutación a la venerable Narmadā (Revā). Salutación a Hari, a Hara y a Hiraṇyagarbha; salutación a Vyāsa, Vālmīki, Śuka y Parāśara; salutación al Guru, a la Vaca y a los Brāhmaṇas. Que las aguas de la Narmadā os protejan: aguas perfumadas por el embriagador licor que mana de las mejillas de los elefantes al bañarse, y teñidas por el azafrán que se desprende de los pechos de las doncellas Siddha cuando se sumergen; aguas cuyas riberas, al alba y al ocaso, quedan cubiertas por montones de flores recogidas por los sabios; aguas cuyas olas son agitadas por las manos de elefantes y cocodrilos, y sobre las que se deslizan los cisnes.

Verse 3

उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा । देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्

Que la Narmadā—cuyas dos riberas son sagrados tīrthas, que lava el torrente de pecados de todos los mundos, y que es venerada por dioses, sabios y humanos—borre siempre nuestra falta.

Verse 4

नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम् । सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति

Que ella destruya todo pecado de los seres que habitan la tierra, sea del pasado, del porvenir o del presente. Oh toda-purificadora, tu esencia semejante al néctar se vuelve Narmadā, cuyas aguas son sagradas.

Verse 5

तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा । मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा

Sea Revā para mi bien: aquella cuyas riberas y arenales desean aun los ascetas; aquella a quien sirven multitudes de sabios; la auspiciosa, consagrada a Śiva.

Verse 6

नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

Habiendo rendido homenaje a Nārāyaṇa, y también a Nara, el mejor de los hombres, a la Diosa Sarasvatī y a Vyāsa, debe entonces proclamarse la victoria (para la sagrada narración).

Verse 7

नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते । शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात्

En Naimiṣa, morada santa frecuentada por muchos ṛṣis, Śaunaka, sentado en la sesión sacrificial, interrogó al Sūta con amplitud.

Verse 8

मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम् । पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि

Considero que en ti, oh Sūta, está siempre establecida la pericia en el Dharma. Pues tú eres el narrador de relatos sagrados, néctarinos, y en verdad eres discípulo de Vyāsa.

Verse 9

अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे । बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च

Por eso te pregunto, oh poeta, refugio del Dharma y de los tīrthas. Muchos son los lugares sagrados, y de muchos he oído hablar una y otra vez.

Verse 10

श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया । तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा

He oído del río divino de Brahmā, y asimismo del río de Viṣṇu; pero en ninguna parte he oído de un tercero: el supremo río de Rudra.

Verse 11

तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम् । वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्

Dime, oh sapientísimo, acerca de ese río célebre: preñado de los Vedas, venerado por huestes de dioses y engalanado con multitudes de tīrthas.

Verse 12

कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा । तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे

¿En qué tierra mora Revā (Narmadā), y cómo es ella la gloriosa nacida de Rudra? Dime también de los tīrthas establecidos en ella, sean cuales fueren.

Verse 13

सूत उवाच । साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम् । चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम

Sūta dijo: «Bien has preguntado, oh señor de noble linaje, acerca del relato sagrado ligado a Narmadā. Es maravilloso, purificador y destructor de faltas; digno de ser oído y proclamado, oh el mejor de los virtuosos».

Verse 14

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः । अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः

«Habiendo expuesto plenamente los Vedas, los Upavedas, los Vedāṅgas y lo demás, el hijo de Satyavatī (Vyāsa) llegó a ser el expositor de los dieciocho Purāṇas».

Verse 15

तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम् । येषामभिव्याहरणादभिवृद्धिर्वृषायुषोः

Habiéndome postrado ante Él, relataré los Purāṇas en el debido orden; por su reverente recitación crecen el dharma y la longevidad.

Verse 16

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः

Śruti y Smṛti son proclamadas como los dos ojos de los sabios vipras. Quien carece de uno es llamado tuerto; quien carece de ambos, ciego.

Verse 17

श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम् । यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोऽंशो माहेश्वरो मतः

Śruti, Smṛti y los Purāṇas son los tres ojos de los sabios. Quien ve con estos tres ojos es tenido por una porción de Maheśvara (Śiva).

Verse 18

आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता । शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या

El conocimiento védico, forjado por el Señor, atañe al más alto bien del Ser; y existe también la tradición puránica de Śaunaka, cuya esencia es el dharma-śāstra.

Verse 19

तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये । पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्

Estos tres saberes son primordiales para discernir todos los śāstras. «El Purāṇa es el quinto Veda»: tal es el mandato de Brahmā.

Verse 20

यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन । कतमः स हि धर्मोऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्

En verdad, quien no conoce el Purāṇa nada conoce aquí. ¿Qué dharma podría poseer en realidad, y qué conocimiento de tal clase?

Verse 21

अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते । वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः

¿Qué más puede decirse aquí? Lo que no se ve en el Purāṇa no se halla en verdad. Los mismos Vedas fueron establecidos primero en el Purāṇa; de ello no hay duda.

Verse 22

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा

El Veda recela de quien ha oído poco, pensando: «Este me tergiversará y me sobrepasará». Por eso, desde antiguo, mediante Itihāsa y Purāṇa se estableció esta conclusión firme: al Veda se ha de acercar con el sostén de las sagradas narraciones y tradiciones.

Verse 23

आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् । यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल

El Purāṇa es el aliento vital de los Vedas, y sus seis miembros se alzan como auxiliares distintos. En verdad, cuanto se ve en los Vedas se halla también —así se dice— en las Smṛtis.

Verse 24

उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्

Lo que se discierne en ambos (Veda y Smṛti), esa misma enseñanza se canta en los Purāṇas. El Purāṇa es recordado como el primero entre todos los śāstras, nacido del propio Brahmā.

Verse 25

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीदस्मिन् कल्पान्तरे मुने

Después, de sus bocas brotaron los Vedas. Pero en un kalpa anterior, oh sabio, existía un solo Purāṇa.

Verse 26

त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् । स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः

Recordando aquel Purāṇa supremamente meritorio—vastísimo, extendido hasta cien crores, y medio para cumplir los tres fines de la vida—Brahmā, el de cuatro rostros, lo proclamó a los sabios.

Verse 27

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः

De aquel Purāṇa procedió la actividad y el desarrollo de todos los demás śāstras. Luego, al ver el sabio que con el tiempo el Purāṇa ya no era debidamente retenido ni comprendido, tomó medidas para preservarlo.

Verse 28

व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा

En cada era, el Señor, asumiendo la forma de Vyāsa, lo compila y lo ordena. En cada Dvāpara-yuga, se fija en la medida de ocho lakhs.

Verse 29

तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

Dividiéndolo en dieciocho partes, se proclama aquí, en el mundo de los hombres. Aún hoy, en el mundo de los devas, permanece vastísimo, extendido a cien crores en su plenitud.

Verse 30

तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम् । पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम

Aquí, en forma abreviada, se han dispuesto cuatro lakhs. Ahora se enseñan aquí los dieciocho Purāṇas. Diré sus nombres uno por uno: escucha, oh el mejor de los sabios.

Verse 31

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

La creación y la recreación, las genealogías, las eras de los Manus y las crónicas de las estirpes de reyes y ṛṣis: estos cinco rasgos definen lo que se llama un Purāṇa.

Verse 32

ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्

Allí, el Brāhma Purāṇa se declara como el primero, engalanado como una saṃhitā completa. Consta de diez mil ślokas y está colmado de diversos relatos que otorgan puṇya (mérito).

Verse 33

पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते । तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया

El Pādma Purāṇa se dice también que tiene cincuenta y cinco mil (versos). El tercero se llama el Vaiṣṇava (Purāṇa), con un total de veintitrés mil.

Verse 34

चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् । शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया

El cuarto, proclamado por Vāyu, es recordado como el Vāyavīya. Y por estar unido a la devoción a Śiva, también es conocido con otro nombre como el Śaiva (Purāṇa).

Verse 35

चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक । चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा

Oh Śaunaka, su extensión se declara de veinticuatro mil versos. Asimismo, el Bhaviṣya Purāṇa, el quinto, se enseña como compuesto de cuatro secciones (parvan).

Verse 36

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् । मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्

Se dice que ese (Purāṇa) tiene catorce mil quinientos versos. El Mārkaṇḍa Purāṇa tiene nueve mil; es proclamado como el sexto.

Verse 37

आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश । अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः

El Āgneya Purāṇa se declara como el séptimo, con dieciséis mil versos. El Nāradīya se declara como el octavo, con veinticinco mil.

Verse 38

नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया

El noveno se llama Bhāgavata, adornado con dos partes. Su extensión textual se declara de dieciocho mil versos.

Verse 39

दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यमिहोच्यते । लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया

El décimo es el Brahmavaivarta, y aquí se dice que tiene esa misma extensión (la recién indicada). El Liṅga Purāṇa debe conocerse como el undécimo, con un cómputo de once mil versos.

Verse 40

भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः

Oh el mejor de los sabios, el Liṅga Purāṇa está compuesto en dos partes. El Vārāha Purāṇa, que los eruditos conocen como el duodécimo, contiene veinticuatro mil versos.

Verse 41

विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर । तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्

Oh el mejor entre los afortunados, el Skānda Purāṇa está dividido en siete khaṇḍas. Su extensión ha sido determinada, en verdad, como de ochenta y un mil versos.

Verse 42

ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम् । संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा

Después de ello, el Purāṇa llamado Vāmana es recordado como el decimocuarto; antiguamente, oh señor del linaje, se declaró que contenía diez mil versos en número.

Verse 43

कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम् । दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ

Declaran que el Kaurma Purāṇa es el decimoquinto, adornado con dos partes; en tiempos antiguos —oh señor del Sāṅkhya— (se decía que) tenía diecisiete mil versos, en la era de Kali.

Verse 44

मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् । तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर

El Mātsya Purāṇa, enseñado por la Encarnación del Pez a Manu, es en orden el decimosexto; su número es de catorce mil versos, oh el mejor de los oradores.

Verse 45

गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्

El Purāṇa Gāruḍa se recuerda como el decimoséptimo; y el Purāṇa Brahmāṇḍa como el decimoctavo, engalanado con dos partes.

Verse 46

तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम् । तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा

Y ese (Brahmāṇḍa Purāṇa) consta de doce mil (versos), junto con ciento ocho; asimismo (están) los Upapurāṇas que también fueron proclamados por el Creador, Brahmā.

Verse 47

इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्

Este excelso Saurā (Upapurāṇa) se halla con facilidad dentro del Brahma Purāṇa; está unido a dos saṃhitās, es meritorio y se apoya en relatos de Śiva.

Verse 48

आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता । सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने

La primera saṃhitā fue pronunciada por Sanatkumāra; la segunda fue dicha por Sūrya. En verdad, es célebre con el nombre de “Sanatkumāra”, oh gran sabio.

Verse 49

द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते । शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्

En el Padma Purāṇa, el segundo (Upapurāṇa) es el Nārasiṃha; y el tercero es el Śaukeya, así se sostiene en la tradición vaiṣṇava de los Purāṇas.

Verse 50

बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा । दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा

El cuarto es el Bārhaspatya, y el Vāyavya es siempre aceptado como autoridad; el quinto es el Daurvāsasa, recordado asimismo en la tradición Bhāgavata.

Verse 51

भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा । कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्

En el Bhaviṣya (Purāṇa) se dice que fue proclamado por Nārada y antiguamente narrado por los sabios; asimismo se mencionan el Kāpila y el Mānava, y también lo enseñado por Uśanas.

Verse 52

ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्

«(Estos son) el Brahmāṇḍa, el Vāruṇa y también los dos Kālikā; asimismo el Māheśvara, el Sāmba, el Saura y el Sarvārtha-saṃcaya—(así se nombran).»

Verse 53

पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् । एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्

«(Luego vienen) el Pārāśara, el Bhāgavata y el Kaurma: así, en orden, los dieciocho. Estos Upapurāṇas han sido expuestos por mí, uno tras otro, según su secuencia.»

Verse 54

पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च । सोऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्

«Quien recite este compendio puránico, o incluso lo escuche, llega a participar de un mérito sin fin; y al morir, va a Brahmapura, la morada de Brahmā.»