प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence

Verse 1

भवान्युवाच । किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना । तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद

Bhavānī dijo: «¿Qué le dijiste tú, yogui y gran asceta, a Girirāja (Señor de la Montaña)? Ahora, oh Poderoso, diestro en discernir la sabiduría espiritual, escucha de mí esa respuesta».

Verse 2

तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

Oh Śambhu, dotado del poder de la austeridad, realizas un tapas inmenso. En tu inteligencia ha nacido esta firme resolución de emprender austeridades, oh Gran Alma.

Verse 3

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते

Ese Poder ha de conocerse como Prakṛti, la energía operante tras todas las acciones. Por Ella, el universo entero es formado, sostenido y también conducido a la disolución.

Verse 4

कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः

«¿Quién eres Tú? ¿Y qué es esa sutil Prakṛti? Oh Señor Bienaventurado, que esto sea discernido con cuidado. Y sin Prakṛti, ¿cómo puede Mahādeva—Maheśvara—ser de la forma del Liṅga?»

Verse 5

अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा । प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्

«Eres siempre digno de adoración, digno de reverente salutación y digno de constante meditación por todos los seres. Por ello, tras contemplarlo con Tu propia Prakṛti y con discernimiento del corazón, declara plenamente toda esa verdad.»

Verse 6

ब्रह्मोवाच । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्

Dijo Brahmā: Al oír aquellas palabras de Pārvatī, Maheśa—siempre dedicado a procurar el bien supremo—sonrió suavemente; y con mente serena, pronunció estas palabras.

Verse 7

महेश्वर उवाच । तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः

Maheśvara dijo: «Sólo mediante la austeridad suprema disuelvo la Prakṛti, el poder que ata a la naturaleza material. Libre de Prakṛti, Yo—Śambhu—permanezco en la verdad, como el principio real.»

Verse 8

तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् । स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः

Por ello, para los nobles que buscan el bien supremo, nunca debe haber acaparamiento ni acumulación posesiva nacida de Prakṛti (la naturaleza mundana). Hay que permanecer firme, sin modificaciones internas, y vivir desapegado de la mera costumbre social, morando en una pureza de ser inquebrantable.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः । सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः

Dijo Brahmā: Así interpelada por Śambhu, oh amado, conforme al trato del mundo, Kālī—riendo con calidez en su corazón—pronunció dulces palabras.

Verse 10

काल्युवाच । यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो । सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

Dijo Kālī: «Oh Señor Śaṅkara, oh Soberano, oh Yogui supremo: esa afirmación que has pronunciado, ¿acaso lo que describes no es Prakṛti? Y si tú estás más allá de Prakṛti, ¿cómo entonces puedes ser relacionado o descrito en términos de ella?»

Verse 11

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् । प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम्

Tras reflexionar sobre esto, debe hablarse conforme a la verdad, tal como es en realidad. Pues todo esto, en verdad, está continuamente atado por Prakṛti (la Naturaleza), sin interrupción.

Verse 12

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि । वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा

Por tanto, no debes hablar, ni hacer absolutamente nada. Reconoce en tu mente que toda palabra y toda elaboración son de Prakṛti, meramente mundanas, y no la verdad suprema.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

Así concluye el capítulo decimotercero, titulado “Descripción del diálogo entre Pārvatī y Parameśvara”, en la tercera sección (Pārvatīkhaṇḍa) del segundo libro, la Rudra Saṃhitā, del Śrī Śiva Mahāpurāṇa.

Verse 14

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः । त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो

Si en verdad estás más allá de Prakṛti (la naturaleza material), ¿con qué propósito practicas austeridad? Oh Śambhu, oh Señor, ¿por qué ahora realizas tapas aquí, en este monte Himavat?

Verse 15

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर । निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः

Has sido como tragado por Prakṛti (la naturaleza material) y no reconoces tu propio Ser, oh Hara. Pero si, oh Señor, conoces tu verdadera esencia, ¿por qué entonces te abrasas en la austeridad y practicas tapas?

Verse 16

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह । प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः

“¿Qué necesidad hay de disputa verbal entre tú y yo, oh yogui? Pues los sabios saben que, cuando hay realización directa, la inferencia no se acepta como prueba válida.”

Verse 17

इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् । तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया

Mientras los seres encarnados se muevan dentro del ámbito de los sentidos, los sabios—con discernimiento claro—deben comprender que todo lo allí experimentado es sólo Prakṛti (naturaleza material), y no la realidad suprema de Śiva.

Verse 18

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् । सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः

Basta de muchas palabras, oh Señor de los yoguis: escucha mi declaración suprema. Yo soy Eso (Śakti), y tú eres el Puruṣa (Śiva). Es verdad—verdad en verdad—sin duda alguna.

Verse 19

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः । मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि

En verdad, es por Mi gracia que se te considera dotado de cualidades y poseedor de una forma manifiesta. Sin Mí, quedas sin poder y no puedes realizar absolutamente nada.

Verse 20

पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी । निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्

«Aunque pareces estar siempre bajo dominio ajeno, eres el Señor soberano que realiza múltiples acciones. Si en verdad eres inmutable, ¿cómo no quedas manchado por el obrar? Y entonces, ¿cómo no quedas atado por mí, Prakṛti/Māyā?»

Verse 21

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर

«Si tus palabras son verdad—que estás más allá de Prakṛti—entonces, oh Śaṅkara, no debes temer permanecer cerca de mí.»

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति

Dijo Brahmā: Habiendo escuchado así las palabras de ella, expresadas según la enseñanza del Sāṅkhya, Śiva—firmemente establecido en la perspectiva del Vedānta—pronunció estas palabras a Śivā (Pārvatī).

Verse 23

श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि

Śrī Śiva dijo: «Oh Girijā, tú que sostienes la sabiduría discriminativa del Sāṃkhya, si esto es en verdad lo que declaras, entonces, oh de dulce palabra, sírveme cada día—un servicio debido y no prohibido».

Verse 24

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा

«Aun si Yo soy Brahman—sin mancha de Māyā, el Señor Supremo, el Dueño de Māyā y cognoscible por el Vedānta—¿qué podrías hacer entonces, en verdad, contra Mí?»

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः

Brahmā dijo: Habiendo hablado así a Girijā, el Señor dirigió palabras a la montaña (Himālaya)—Él que deleita a Sus devotos y concede gracia a quienes Le son devotos.

Verse 26

शिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन्

Śiva dijo: «Aquí mismo—en esta hermosísima meseta de tu montaña—permanezco mediante la austeridad suprema. Recorriendo la tierra, contemplo y revelo la forma colmada de ānanda de la verdad suprema, la propia naturaleza de la realidad última».

Verse 27

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते

Oh señor de las montañas, concédeme tu permiso para practicar tapas, la santa austeridad. Sin tu consentimiento, no es debido—más aún, no es posible—realizar ni siquiera el más mínimo tapas.

Verse 28

ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्

Brahmā dijo: Al oír aquellas palabras del Dios de los dioses, el Señor portador del tridente, Himavān se postró ante Śambhu y luego pronunció estas palabras.

Verse 29

हिमवानुवाच । त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते

Himavān dijo: «En verdad, todo este universo es Tuyo, junto con los devas, los asuras y los humanos. Y aun así, oh Mahādeva, volviéndome como un insignificante, me atrevo a decirte algo».

Verse 30

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः । विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्

Brahmā dijo: Así interpelado por Himavān, Śaṅkara—bienhechor de los mundos—sonrió y, con respetuosa consideración, dijo a aquel rey de las montañas: «Ve, conforme a tu determinación».

Verse 31

शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः

Con la anuencia de Śaṅkara, Himavān regresó a su propia morada. Y en verdad, acompañado por Girijā, permaneció allí, recibiendo día tras día el darśana de Śiva.

Verse 32

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः । जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा

Aun sin la compañía de su padre, aquella Kāli—siempre acompañada por sus amigas—acudía con regularidad a la cercanía de Śaṅkara, entregada a servirle con devoción.

Verse 33

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः । महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः

Oh, amado, ningún gaṇa—comenzando por Nandīśvara y los demás—la detuvo; pues, puros y dedicados a cumplir el mandato de Mahādeva, obraron conforme a su ordenanza.

Verse 34

सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा । संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः

Se dice que el diálogo acerca de las doctrinas auspiciosas—las que otorgan a Śiva—de Sāṃkhya y Vedānta es siempre benéfico y fuente de gozo; pues, al reflexionar con discernimiento, se comprende que ambas, en la verdad a la que apuntan, son esencialmente no distintas.

Verse 35

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः । पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः

A la palabra de Girirāja (Himālaya), Śaṅkara aceptó a su hija y la mantuvo junto a Su costado; aunque Él trasciende todo honor mundano, lo hizo por gracia, respeto y consideración.

Verse 36

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः । नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

Entonces el Señor de los vaqueros dijo estas palabras a Kālī, en presencia de sus compañeras: «Que vengan a Mí quienes deseen servirme siempre. Y tú, permanece aquí, sin temor».

Verse 37

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः

Habiendo dicho esto a la Diosa, Hara la aceptó para el servicio. Aunque inmutable, el gran Yogin—el Señor Supremo—despliega múltiples līlās divinas.

Verse 38

इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् । विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते

Ésta es la gran firmeza valiente de los sabios y de los ascetas bien disciplinados: aunque surjan obstáculos y se los encuentre, no son abatidos ni desviados por tales impedimentos.

Verse 39

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर

Entonces el señor de la montaña regresó a su propia ciudad con sus servidores; y aquel soberano de los sabios, al reunirse con lo que le era querido, se regocijó grandemente en su corazón.

Verse 40

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः

Hara (Śiva), mediante la disciplina del yoga de la meditación, contempló con reverencia al Ser Supremo. Con su mente libre de todo obstáculo, permaneció firme, absorto en esa reflexión interior.

Verse 41

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता

Kālī, acompañada por sus dos compañeras, servía día tras día a Mahādeva—Candraśekhara. Permanecía siempre ocupada en ir y venir, atenta a su servicio.

Verse 42

प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् । वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्

Tras lavar los pies de Śambhu, bebió el agua de Sus pies. Luego, con un paño purificado por el fuego, enjugó y limpió Su cuerpo, rindiendo un servicio devocional íntimo al Señor.

Verse 43

षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् । पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्

Habiendo adorado debidamente a Hara conforme al rito prescrito con las dieciséis ofrendas tradicionales, se postró una y otra vez con honda reverencia, y cada día regresó a la casa de su padre.

Verse 44

एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् । व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम

Oh, el mejor de los sabios: mientras Śivā continuaba así atendiendo a Śaṅkara, enteramente absorto en la meditación, transcurrió un largo tiempo.

Verse 45

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे । वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्

En cierta ocasión, Kāli—acompañada por sus dos compañeras—en el eremitorio de Śaṅkara, entonó un canto hermoso, de ritmo perfecto, una melodía que despertaba y acrecentaba la fuerza del amor.

Verse 46

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् । सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा

A veces, ella misma llevaba flores de hierba kuśa y la leña sacrificial. Entonces, junto con sus dos amigas, se sentaba mientras ellas preparaban y santificaban el lugar para el culto.

Verse 47

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् । वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

En cierta ocasión, mientras permanecía contenida en el hogar, contempló con honda intensidad a Chandrashekhara—Aquel que porta la luna—; y, colmada de anhelo, quedó sobrecogida de asombro ante Él.

Verse 48

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् । सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च

Entonces Bhūteśa (el Señor Śiva), conmovido en su interior por su austeridad, la contempló establecida en total desapego. Al verla como si permaneciera fija en un cuerpo hecho de los elementos, reflexionó en su fuero interno.

Verse 49

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् । महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्

Sin embargo, Girīśa (el Señor Śiva) no aceptó a Kāli, que estaba cerca con la intención de ser su esposa, aunque era un tesoro de gran hermosura, capaz de hechizar incluso a los sabios.

Verse 50

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् । स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत्

Mahādeva, al volver a verla así—dueña de sus sentidos y siempre entregada a su servicio—reflexionó compasivamente en su interior sobre lo que debía hacerse.

Verse 51

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति । तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्

Cuando esta Kāli (Pārvatī) emprenda en verdad el voto de austeridad, entonces la aceptaré—una vez que esté libre de la misma semilla del orgullo.

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः । महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः

Dijo Brahmā: Habiendo reflexionado así, Bhūteśa (el Señor Śiva) se acogió sin demora a la meditación. En verdad, el Señor se volvió el supremo Mahāyogīśvara, el Soberano que realiza la gran lila divina (mahā-līlā).

Verse 53

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः । हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता

Oh sabio, mientras el Señor Śiva, el Ser Supremo, permanecía absorto en la meditación, en su corazón no surgió ni se asentó pensamiento alguno distinto.

Verse 54

काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत । विचिंतयंती सततं तस्य रूपं महात्मनः

Kālī, día tras día, servía a Śambhu con devoción verdadera y, sin cesar, contemplaba la forma divina de aquel Señor de gran alma.

Verse 55

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् । विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति

Hara, enteramente entregado a la meditación, seguía mirando sin cesar a Kālī, firme ante Él. Mas, habiendo olvidado su pensamiento anterior sobre ella, aunque miraba, no veía en verdad, tan absorto estaba en la contemplación interior.

Verse 56

एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते । ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्

Entretanto, los dioses—encabezados por Śakra (Indra)—junto con aquellos sabios, por mandato de Brahmā, enviaron respetuosamente a Smara (Kāma, dios del deseo) a aquel lugar.

Verse 57

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः । महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः

Por ello, movido por su deseo, Rudra—junto con Kālikā—se dispuso a consumar aquel sagrado propósito yóguico, mientras los mundos eran cruelmente oprimidos por el poderoso asura Tāraka.

Verse 58

गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् । चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह

Habiendo ido allí, Smara (Kāma) empleó todos sus recursos; mas Hara (Śiva) no se conmovió ni un ápice, y lo redujo a cenizas.

Verse 59

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती

Oh sabio, por su instrucción Pārvatī también quedó libre de orgullo. Luego, tras realizar una gran austeridad, la virtuosa Satī (Pārvatī) alcanzó a Śiva como su Señor y esposo.

Verse 60

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ

Así, Pārvatī y Parameśvara quedaron sumamente complacidos; y, siempre entregados al bien de los demás, emprendieron la obra que debía realizarse para los dioses.