Adhyaya 61

Verse 1

वेन उवाच । भार्यातीर्थं समाख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । पितृतीर्थं समाख्याहि पुत्राणां तारणं परम्

Vena dijo: «El Bhāryā-tīrtha ha sido descrito como el mejor de los mejores entre todos los lugares sagrados. Ahora explica el Pitṛ-tīrtha, supremo para la liberación de los hijos».

Verse 2

विष्णुरुवाच । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे कुंडलो नाम ब्राह्मणः । सुकर्मा नाम सत्पुत्रः कुंडलस्य महात्मनः

Dijo Viṣṇu: En Kurukṣetra, ese gran campo sagrado, vivía un brāhmaṇa llamado Kuṇḍala. Su noble hijo se llamaba Sukarmā, nacido de aquel magnánimo Kuṇḍala.

Verse 3

गुरू तस्य महावृद्धौ धर्मज्ञौ शास्त्रकोविदौ । द्वावेतौ तु महात्मानौ जरया परिपीडितौ

Sus dos maestros eran muy ancianos, conocedores del dharma y versados en los śāstra. Aquellos dos magnánimos estaban afligidos por la vejez.

Verse 4

तयोः शुश्रूषणं चक्रे भक्त्या च परया ततः । धर्मज्ञो भावसंयुक्तो अहर्निशमनारतम्

Entonces les prestó servicio con devoción suprema: conocedor del dharma, colmado de reverencia del corazón, y dedicado sin cesar día y noche.

Verse 5

तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः । सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः

Por ello estudió los Vedas y, una y otra vez, los numerosos tratados de su padre. Era devoto de toda conducta correcta, hábil y diligente, conocedor del dharma y amante del conocimiento.

Verse 6

अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः । पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्

Él mismo masajeó los miembros de sus dos maestros; y asimismo lavó sus pies, y cumplió los deberes relativos a su baño y a sus comidas.

Verse 7

भक्त्या चैव स्वभावेन तद्ध्याने तन्मयो भवेत् । मातापित्रोश्च राजेंद्र उपचर्यां प्रकारयेत्

Por la devoción y también por la propia naturaleza, uno se vuelve enteramente absorbido en la meditación de Aquello. Y, oh rey, debe cumplirse con esmero el servicio reverente a la madre y al padre.

Verse 8

सूत उवाच । तद्वर्तमानकाले तु बभूव नृपसत्तम । पिप्पलो नाम वै विप्रः कश्यपस्य महात्मनः

Sūta dijo: Oh el mejor de los reyes, en aquel tiempo vivía un brāhmaṇa llamado Pippala, el noble hijo del gran sabio Kaśyapa.

Verse 9

तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः । दयादानदमोपेतः कामं क्रोधं विजित्य सः

Practicó austeridades en ayuno, dueño de sí y libre de envidia. Dotado de compasión, caridad y dominio, venció el deseo y la ira.

Verse 10

दशारण्यगतो धीमाञ्ज्ञानशांतिपरायणः । सर्वेंद्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः

Habiendo ido a Daśāraṇya, el sabio—consagrado al conocimiento y a la paz interior—refrenó todos sus sentidos y, magnánimo, realizó austeridades.

Verse 11

तपःप्रभावतस्तस्य जंतवो गतविग्रहाः । वसंति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव

Por el poder de su austeridad, las criaturas de allí quedaron libres de la limitación corporal; en aquella edad excelente moraban juntas como si hubiesen entrado en un solo vientre.

Verse 12

तत्तपस्तस्य मुनयो दृष्ट्वा विस्मयमाययुः । नेदृशं केनचित्तप्तं यथासौ तप्यते मुनिः

Al contemplar la austeridad de aquel sabio, los demás munis quedaron sobrecogidos de asombro: «Jamás nadie ha emprendido una penitencia como la que este muni realiza ahora».

Verse 13

देवाश्च इंद्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहो अस्य तपस्तीव्रं शमश्चेंद्रियसंयमः

Los dioses, encabezados por Indra, quedaron en el mayor asombro: «¡Ah! ¡Qué intensa es su austeridad; qué grande su serenidad y su dominio de los sentidos!»

Verse 14

निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इवस्थितः

Inmutable e imperturbable, libre de deseo y de ira, soportando frío, viento y ardor del sol, permanecía firme como una montaña.

Verse 15

विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः

Apartado de los objetos de los sentidos, el sabio firme —cuya mente ha trascendido todo aferramiento— ni siquiera oye, por así decirlo, las palabras de otro, oh el mejor de los dvijas.

Verse 16

संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः

Habiendo llegado a tal lugar y permaneciendo allí con la mente unificada, absorbido en la meditación de Brahman, su rostro, como un loto, resplandecía de dicha.

Verse 17

अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः

Como si estuviera hecho de piedra y madera, inmóvil y erguido como una montaña, se le veía cual pilar inconmovible: firme, sereno y amante del dharma.

Verse 18

तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः

Su cuerpo, consumido por las austeridades, estaba afligido; con todo, rebosaba fe y carecía de envidia. Así, para aquel sabio, transcurrió un millar de años.

Verse 19

पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्

Por obra de innumerables hormigas se formó un cúmulo de tierra acumulada; sobre él se alzó un enorme hormiguero, su propia morada.

Verse 20

वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः

En el centro del hueco del hormiguero, permanecía como si se hubiera vuelto inerte. Así, el brāhmaṇa Pippala practicó austeridades inmensamente grandes.

Verse 21

कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः

Entonces el mejor de los dvija quedó rodeado por todas partes de serpientes negras; aquellas fieras, cargadas de veneno, mordían a ese brāhmaṇa de terrible resplandor.

Verse 22

संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्

Aunque el veneno alcanzó los puntos vitales de su cuerpo, no pudo atravesarlo. Por el resplandor espiritual de aquel brāhmaṇa, las serpientes se apaciguaron y alcanzaron la calma.

Verse 23

तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्

De su cuerpo brotaron llamas de fulgor resplandeciente; tomando muchas formas diversas, se veían en gran número, cada una apareciendo por separado.

Verse 24

यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः

Oh el mejor de los hombres, así como las llamas más feroces arden de ese modo, así también el sol—aunque haya entrado en el vientre de una nube—sigue brillando con sus rayos.

Verse 25

वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि

Y el brāhmaṇa, sentado dentro del hormiguero, resplandecía con fulgor espiritual como el sagrado pippala. Aun así, las serpientes—airadas—seguían mordiéndolo con sus colmillos.

Verse 26

न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः

Oh el mejor de los reyes, aun tras perforar la piel, las puntas de sus colmillos no se quiebran. De este modo, después, él practicó austeridad (tapas) durante mil años completos.

Verse 27

गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः

Pero, oh rey de reyes, el tiempo transcurrió para aquel sabio de gran alma mientras cumplía su disciplina tres veces al día, soportando frío, lluvia y ardor del sol.

Verse 28

गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना

Oh gran rey, el tiempo transcurrió para el noble Pippala, de gran alma; y del mismo modo, aquel gran hombre emprendió vivir alimentándose sólo del aire.

Verse 29

त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा

Cuando habían transcurrido tres mil años mientras continuaba sus austeridades, los dioses de antaño derramaron una lluvia de flores sobre su cabeza.

Verse 30

ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा

Oh muy afortunado, eres conocedor de Brahman; eres conocedor del dharma, sin duda. Estás colmado de todo saber, nacido como fruto de tus propias acciones pasadas.

Verse 31

यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि

Cualquier deseo que anheles, ése mismo alcanzarás, y no de otro modo. Por ti mismo llegarás a ser célebre como aquel a quien se le cumplen todos los deseos.

Verse 32

समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः

Al oír aquella gran declaración, incluso Pippala, el magnánimo, se inclinó; con devoción se postró ante todas las deidades, con el cuello doblado en reverencia.

Verse 33

हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्

Invadido por una inmensa alegría, respondió: «Que este universo entero—todo el mundo—quede bajo mi dominio».

Verse 34

तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम

«Así sea—haced según vuestra voluntad, oh señor de los dioses; yo llegaré a ser un Vidyādhara». Dicho esto, aquel sabio y excelso rey guardó silencio.

Verse 35

एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने

Entonces los dioses dijeron: «Así sea», al mejor de los dos veces nacidos. Concedido el don, oh afortunado, partieron de aquel gran sabio de alma excelsa.

Verse 36

गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्

Cuando aquellos dioses se hubieron marchado, Pippala—el más excelso de los dos veces nacidos—debe cultivar siempre el brahmaṇya, la devoción a Brahman y el respeto a los brahmanes, y meditar en el poder por el cual el mundo entero queda sometido.

Verse 37

तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते

Desde entonces, oh el mejor de los reyes, Pippala—el más excelso entre los brahmanes—al alcanzar la dignidad de Vidyādhara, pudo viajar a voluntad y fue grandemente honrado.

Verse 38

एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः

Así, el brahmán Pippala alcanzó el rango de Vidyādhara y nació como un señor en el mundo divino, plenamente versado en todos los śāstras.

Verse 39

एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः

Una vez, el resplandeciente Pippala reflexionó: «Por el supremo don que me ha sido concedido, que el mundo entero quede sujeto a mi voluntad».

Verse 40

तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्

Para cumplir ese propósito y darle certeza, el mejor de los nacidos dos veces se dispuso a la tarea; cuantoquiera que se proponga realizar, eso mismo debe traerlo bajo su dominio.

Verse 41

एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः

Cuando surgió tal convicción, imaginó en su mente: «En verdad, en el mundo no hay un segundo igual a mí, oh Persona Suprema».

Verse 42

सूत उवाच । एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह

Sūta dijo: Así, mientras el magnánimo Pippala meditaba, la grulla, comprendiendo el estado de su mente, le habló.

Verse 43

सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति

Oh Rey, al llegar a la orilla del lago, se dirigió a Pippala con una voz bien modulada, clara en la dicción y adornada con una suave elegancia de tono.

Verse 44

कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि

¿Por qué llevas tal orgullo, creyéndote el Paramātman, el Ser Supremo? En verdad, no creo que te pertenezca la siddhi del dominio por la cual todos quedan sujetos a tu voluntad.

Verse 45

वश्यावश्यमिदं कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते । पराचीनं न जानासि पिप्पल त्वं हि मूढधीः

Esta acción—sea que conduzca al dominio o a la sujeción—se alaba como algo inmediato y mundano. Pero tú no comprendes lo trascendente y antiguo, oh Pippala; pues tu entendimiento está extraviado.

Verse 46

वर्षाणां तु सहस्राणि यावत्त्रीणि त्वया तपः । समाचीर्णं ततो गर्वं कुरुषे किं मुधा द्विज

Has practicado austeridad durante tres mil años; ¿por qué, entonces, te entregas en vano al orgullo, oh brāhmaṇa?

Verse 47

कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मानाम यः सुधीः । वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्यासीच्छृणु सांप्रतम्

El hijo de Kundala era firme y sabio, hombre de obras nobles. El mundo entero—dócil o no—quedó bajo su dominio; escucha ahora lo que le aconteció.

Verse 48

अर्वाचीनं पराचीनं स वै जानाति बुद्धिमान् । लोके नास्ति महाज्ञानी तत्समः शृणु पिप्पल

Aquel sabio conoce en verdad lo cercano y lo lejano, lo anterior y lo posterior. En este mundo no hay gran conocedor igual a él; escucha, oh Pippala.

Verse 49

न कुंडलस्य पुत्रेण सदृशस्त्वं सुकर्मणा । न दत्तं तेन वै दानं न ज्ञानं परिचिंतितम्

En conducta noble no te pareces en absoluto al hijo de Kuṇḍala. Él nunca ha dado verdaderamente dāna (caridad), ni ha meditado sobre jñāna (conocimiento espiritual).

Verse 50

हुतयज्ञादिकं कर्म न कृतं तेन वै कदा । न गतस्तीर्थयात्रायां न च वह्नेरुपासनम्

Jamás realizó obras rituales como el homa y el yajña. Tampoco emprendió peregrinación a los sagrados tīrthas, ni practicó la adoración del fuego sagrado.

Verse 51

स कदा कृतवान्विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम् । स्वच्छंदचारी ज्ञानात्मा पितृमातृसुहृत्सदा

Oh brāhmaṇa, jamás realizó acto noble alguno al servicio del dharma. Vivía a su antojo, ‘sabio’ sólo de nombre, y siempre se oponía a su padre, a su madre y a sus bienhechores.

Verse 52

वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यादृशं तस्य वै ज्ञानं बालस्यापि सुकर्मणः

Aun quien está consumado en el estudio de los Vedas y versado en el sentido de todos los śāstras, su conocimiento no es del mismo linaje que el que se halla incluso en un simple niño entregado a la acción justa.

Verse 53

तादृशं नास्ति ते ज्ञानं वृथा त्वं गर्वमुद्वहेः । पिप्पल उवाच । को भवान्पक्षिरूपेण मामेवं परिकुत्सयेत्

No posees un conocimiento de esa índole; en vano llevas el orgullo. Dijo Pippala: ¿Quién eres tú, en forma de ave, para despreciarme así?

Verse 54

कस्मान्निंदसि मे ज्ञानं पराचीनं तु कीदृशम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्

¿Por qué desprecias mi conocimiento? ¿Y cómo es, en verdad, ese conocimiento ‘antiguo’ (tradicional)? Dímelo con amplitud: ¿cómo puede surgir tal saber en ti?

Verse 55

अर्वाचीनगतिं सर्वां पराचीनस्य सांप्रतम् । वद त्वमंडजश्रेष्ठ ज्ञानपूर्वं सुविस्तरम्

Dime ahora, oh el mejor de los nacidos del huevo, con plena amplitud y con verdadero entendimiento, todo el curso posterior de los sucesos, así como el anterior, tal como se halla en el presente.

Verse 56

किं वा ब्रह्मा च विष्णुश्च किं वा रुद्रो भविष्यसि । सारस उवाच । नास्ति ते तपसो भावः फलं नास्ति च तस्य तु

«¿Te convertirás en Brahmā y en Viṣṇu, o te convertirás en Rudra?» Dijo Sārasa: «Tu tapas no tiene intención verdadera; por eso, tampoco existe su fruto».

Verse 57

त्वया न परितप्तस्य तपसः सांप्रतं शृणु । कुंडलस्यापि पुत्रस्य बालस्यापि यथा गुणः

Escucha ahora la austeridad que no has cumplido plenamente: cómo, aun en el hijo de Kuṇḍala, aunque era sólo un niño, su poder se manifestó conforme al mérito innato.

Verse 58

तथा ते नास्ति वै ज्ञानं परिज्ञातं न तत्पदम् । इतो गत्वापि पृच्छ त्वं मम रूपं द्विजोत्तम

Así también, en verdad no posees ese conocimiento, ni has realizado ese estado supremo. Aun después de partir de aquí, pregunta por mi forma, oh el mejor de los brāhmaṇas.

Verse 59

स वदिष्यति धर्मात्मा सर्वं ज्ञानं तवैव हि । विष्णुरुवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं सारसेन प्रभाषितम्

Ese justo, de alma dhármica, te comunicará ciertamente todo el conocimiento. Dijo Viṣṇu: Habiendo oído así todo lo que Sārasa expresó,

Verse 60

निर्जगाम स वेगेन दशारण्यं महाश्रमम्

Partió con presteza y llegó a Daśāraṇya, el gran bosque-ermita.

Verse 61

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने एकषष्टितमोऽध्यायः

Así concluye el sexagésimo primer capítulo, el relato de Vena, en el Bhūmi-khaṇḍa del sagrado Padma Purāṇa.