Adhyaya 14

Verse 1

सोमशर्मोवाच । एवंविधं महापुण्यं धर्मव्याख्यानमुत्तमम् । कथं जानासि भद्रे त्वं कस्माच्चैव त्वया श्रुतम्

Dijo Somaśarmā: «Esta exposición del dharma, tan excelente, es de grandísimo mérito. ¿Cómo la conoces, oh señora auspiciosa, y de quién, en verdad, la has escuchado?»

Verse 2

सुमनोवाच । भार्गवाणां कुले जातः पिता मम महामते । च्यवनो नाम विख्यातः सर्वज्ञानविशारदः

Sumana dijo: «Oh magnánimo, mi padre nació en el linaje de los Bhārgavas; era célebre con el nombre de Cyavana y versado en todas las ramas del conocimiento.»

Verse 3

तस्याहं प्रिय कन्या वै प्राणादपि च वल्लभा । यत्रयत्र व्रजत्येष तीर्थारामेषु सुव्रत

Yo soy en verdad su amada hija, más querida para él que su propio aliento. Adondequiera que él vaya, oh tú de excelentes votos, recorre los sagrados vados y los bosques santos de peregrinación.

Verse 4

सभासु च मुनीनां तु देवतायतनेषु च । तेन सार्द्धं व्रजाम्येका क्रीडमाना सदैव हि

En las asambleas de los sabios y también en los santuarios de los dioses, voy con él—yo sola—siempre en gozoso juego sagrado.

Verse 5

कौशिकान्वयसंभूतो वेदशर्मा महामतिः । पितुर्मम सखा दैवादटमानः समागतः

El magnánimo Vedaśarmā, nacido en el linaje de Kauśika y amigo de mi padre, llegó aquí por designio del destino mientras vagaba.

Verse 6

दुःखेन महताविष्टश्चिंतयानो मुहुर्मुहुः । समागतं महात्मानं तमुवाच पिता मम

Abrumado por un gran dolor y una y otra vez perdido en la inquieta cavilación, cuando llegó aquel de alma noble, mi padre le dirigió la palabra.

Verse 7

भवंतं दुःखसंतप्तमिति जानामि सुव्रत । कस्माद्दुःखी भवाञ्जातस्तस्मात्त्वं कारणं वद

Oh hombre de buenos votos, sé que estás abrasado por el dolor. ¿Por qué causa has caído en tristeza? Dime, pues, la razón.

Verse 8

एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा च्यवनस्य महात्मनः । तमुवाच महात्मानं पितरं मम सुव्रतः

Al oír entonces estas palabras del magnánimo Cyavana, aquel de buenos votos habló a mi padre, también de gran alma.

Verse 9

वेदशर्मा महाप्राज्ञ सर्वदुःखस्य कारणम् । मम भार्या महासाध्वी पातिव्रत्यपरायणा

Oh sabio Vedaśarmā, tú eres la causa de toda mi aflicción. Mi esposa es una mujer sumamente virtuosa, enteramente entregada a la fidelidad conyugal.

Verse 10

अपुत्रा सा हि संजाता मम वंशो न विद्यते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं प्रश्नितोस्मि यतस्त्वया

Ella, en verdad, ha quedado sin hijo; mi linaje no prosigue. Ésta es la causa que te he declarado, puesto que me lo preguntaste.

Verse 11

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः कश्चित्सिद्धः समागतः । मम पित्रा तथा तेन ह्युत्थाय वेदशर्मणा

Entretanto, llegó allí un cierto Siddha. Mi padre—y también Vedaśarman—se levantaron en señal de respeto.

Verse 12

द्वाभ्यामपि च सिद्धोसौ पूजितो भक्तिपूर्वकैः । उपहारैस्स भोज्यान्नैर्वचनैर्मधुराक्षरैः

Aquel consumado fue venerado por ambos con devoción: con ofrendas, con alimentos dignos de comer y con palabras de dulces sílabas.

Verse 13

द्वाभ्यामन्तर्गतं पृष्टं पूर्वोक्तं च यथा त्वया । उभौ तौ प्राह धर्मात्मा ससखं पितरं मम

Tal como preguntaste—abarcando ambos puntos y conforme a lo dicho antes—el justo habló de los dos: de mi padre junto con su amigo.

Verse 14

धर्मस्य कारणं सर्वं मयोक्तं ते तथा किल । धर्मेण प्राप्यते पुत्रो धनं धान्यं तथा स्त्रियः

En verdad te he expuesto todas las causas y fundamentos del dharma. Por el dharma se obtiene un hijo, riqueza, grano y también una esposa.

Verse 15

ततस्तेन कृतं धर्मं संपूर्णं वेदशर्मणा । तस्माद्धर्मात्सुसंजातं महत्सौख्यं सपुत्रकम्

Entonces, Vedaśarman cumplió plenamente aquel deber de dharma; y de ese mismo dharma surgió una gran dicha, junto con la bendición de un hijo.

Verse 16

तेन संगप्रसंगेन ममैष मतिनिश्चयः । यथा कांत तव प्रोक्तं मयैव च परं शुभम्

Por ese mismo trato y por sus consecuencias, ésta es mi convicción firme: tal como tú lo has declarado, amado, así también afirmo lo supremamente auspicioso.

Verse 17

तस्माच्छ्रुतं महासिद्धात्सर्वसंदेहनाशनम् । विप्रधर्मं समाश्रित्य अनुवर्त्तस्व सर्वदा

Por tanto, habiendo escuchado esta enseñanza del gran siddha, que destruye toda duda, acógete al dharma del brāhmaṇa y síguelo siempre.

Verse 18

सोमशर्मोवाच । धर्मेण कीदृशो मृत्युर्जन्म चैव वदस्व मे । उभयोर्लक्षणं कांते तत्सर्वं हि वदस्व मे

Somaśarman dijo: «Dime: ¿cómo son la muerte y el nacimiento cuando están regidos por el Dharma? Oh amada, explícame por completo las características de ambos».

Verse 19

सुमनोवाच । सत्य शौच क्षमा शांति तीर्थपुण्यादिकैस्तथा । धर्मश्च पालितो येन तस्य मृत्युं वदाम्यहम्

Sumana dijo: «Describiré la muerte de aquel que ha sostenido la rectitud mediante la veracidad, la pureza, el perdón, la paz y méritos como los obtenidos en peregrinaciones sagradas y demás».

Verse 20

रोगो न जायते तस्य न च पीडा कलेवरे । न श्रमो वै न च ग्लानिर्न च स्वेदो भ्रमस्तथा

En él no nace enfermedad alguna, ni hay dolor en el cuerpo. No hay fatiga ni desfallecimiento, ni sudor, ni mareo o confusión.

Verse 21

दिव्यरूपधरा भूत्वा गंधर्वा ब्राह्मणास्तथा । वेदपाठसमायुक्ता गीतज्ञानविशारदाः

Asumiendo formas celestiales, los Gandharvas—y asimismo ciertos Brāhmaṇas—se ocupaban en la recitación védica y eran consumados en el conocimiento del canto y la música.

Verse 22

तस्य पार्श्वं समायांति स्तुतिं कुर्वंति चातुलाम् । स्वस्थो हि आसने युक्तो देवपूजारतः किल

Se acercan a su lado y le ofrecen una alabanza incomparable. Pues él, sereno y firme en su asiento, permanece—según se dice—entregado al culto de la Deidad.

Verse 23

तीर्थं च लभते प्राज्ञः स्नानार्थं धर्मतत्परः । अग्न्यागारे च गोस्थाने देवतायतनेषु च

El sabio, dedicado al dharma, obtiene un sagrado tīrtha para el baño: incluso en el santuario del fuego, en el establo de vacas y en los recintos del templo de la deidad.

Verse 24

आरामे च तडागे च यत्राश्वत्थो वटस्तथा । ब्रह्मवृक्षं समाश्रित्य श्रीवृक्षं च तथा पुनः

En un bosque y junto a un estanque—donde estén los árboles sagrados como el aśvattha y el vaṭa—debe uno también acogerse al ‘árbol de Brahma’ y, de nuevo, al ‘árbol de Śrī’.

Verse 25

अश्वस्थानं समाश्रित्य गजस्थानगतो नरः । अशोकं चूतवृक्षं च समाश्रित्य यदास्थितः

El hombre que se acoge al lugar de los caballos y se dirige al lugar de los elefantes, y que entonces permanece a la sombra del aśoka y del árbol de mango—

Verse 26

संनिधौ ब्राह्मणानां च राजवेश्मगतोथवा । रणभूमिं समाश्रित्य पूर्वं यत्र मृतो भवेत्

Ya sea en presencia de los brāhmaṇas, o tras entrar en el palacio del rey, o tomando amparo en el campo de batalla—dondequiera que antes haya muerto, en tal lugar (se cuenta).

Verse 27

मृत्युस्थानानि पुण्यानि केवलं धर्मकारणम् । गोग्रहं तु सुसंप्राप्य तथा चामरकंटकम्

Aun los lugares ligados a la muerte se vuelven sagrados, únicamente por ser causa de dharma. Habiendo llegado debidamente a Gograha, y asimismo a Amarakaṇṭaka, (se obtiene mérito religioso).

Verse 28

शुद्धधर्मकरो नित्यं धर्मतो धर्मवत्सलः । एवं स्थानं समाप्नोति यदा मृत्युं समाश्रितः

Quien practica siempre el dharma puro, devoto del dharma y amante de la rectitud—cuando la muerte finalmente lo alcanza, obtiene tal morada.

Verse 29

मातरं पश्यते पुण्यं पितरं च नरोत्तमः । भ्रातरं श्रेयसा युक्तमन्यं स्वजनबांधवम्

Ese mejor de los hombres contempla a su virtuosa madre y a su padre; y también a un hermano dotado de auspiciosa fortuna, y a otros parientes y deudos.

Verse 30

बंदीजनैस्तथा पुण्यैः स्तूयमानं पुनःपुनः । पापिष्ठं नैव पश्येत मातृपित्रादिकं पुनः

Alabado una y otra vez por bardos y por los virtuosos, no volverá a mirar al más pecador—ni volverá a mirar a su madre, a su padre y a los demás parientes.

Verse 31

गीतं गायंति गंधर्वाः स्तुवंतिस्तावकाः स्तवैः । मंत्रपाठैस्तथा विप्रा माता स्नेहेन पूजयेत्

Los Gandharvas entonan cantos; los devotos la alaban con himnos; y los brāhmaṇas recitan mantras. Así debe honrarse a la madre con afecto y ternura.

Verse 32

पितास्वजनवर्गाश्च धर्मात्मानं महामतिम् । एवं दूताः समाख्याताः पुण्यस्थानानि ते विभो

«(Entre ellos están) el propio padre y los grupos de los propios parientes, todos de alma justa y gran entendimiento. Así han sido descritos los mensajeros; y así también, oh Señor, tus sagrados lugares de mérito.»

Verse 33

प्रत्यक्षान्पश्यते दूतान्हास्यस्नेहसमाविलान् । न च स्वप्नेन मोहेन क्लेदयुक्तेन नैव सः

Él ve a los mensajeros cara a cara, con rostros velados por risa burlona y un afecto fingido y cruel; no es sueño ni engaño, ni una confusión húmeda y entorpecedora: ciertamente no para él.

Verse 34

धर्मराजो महाप्राज्ञो भवंतं तु समाह्वयेत् । एह्येहि त्वं महाभाग यत्र धर्मः स तिष्ठति

Dharmarāja, el sumamente sabio, te llamará en verdad: «Ven, ven, oh muy afortunado; ve adonde mora el Dharma».

Verse 35

तस्य मोहो न च भ्रांतिर्न ग्लानिः स्मृतिविभ्रमः । जायते नात्र संदेहः प्रसन्नात्मा स तिष्ठति

En él no surge ni engaño ni confusión, ni abatimiento ni trastorno de la memoria. De esto no hay duda: permanece firme con el alma serena.

Verse 36

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः स्मरन्देवं जनार्दनम् । तैः सार्द्धं तु प्रयात्येवं संतुष्टो हृष्टमानसः

Dotado de conocimiento espiritual y sabiduría realizada, recordó al Señor Janārdana; y así, junto con ellos, partió—satisfecho y con el corazón colmado de gozo.

Verse 37

एकत्वं जायते तत्र त्यजतः स्वंकलेवरम् । दशमद्वारमाश्रित्य आत्मा तस्य स गच्छति

Allí, al abandonar el propio cuerpo, surge la unidad; y, acogido a la «décima puerta», el ser de esa persona parte por ese sendero.

Verse 38

शिबिका तस्य आयाति हंसयानं मनोहरम् । विमानमेव चायाति हयो वा गज उत्तमः

Para él llega una litera, encantadora, como un carro de cisne. En verdad llega un vimāna celestial; o bien un excelente caballo, o un espléndido elefante.

Verse 39

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरैर्व्यजनैस्तथा । वीज्यमानः स पुण्यात्मा पुण्यैरेवं समंततः

Con un parasol sostenido sobre él, y también abanicado con cāmaras y abanicos, aquel de alma justa era así atendido por todas partes por los virtuosos.

Verse 40

गीयमानस्तु धर्मात्मा स्तूयमानस्तु पंडितैः । बंदिभिश्चारणैर्दिव्यैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

Aquel de alma recta era cantado y alabado—ensalzado por sabios, por bardos y cāraṇas divinos, y por brāhmaṇas consumados en los Vedas.

Verse 41

साधुभिः स्तूयमानस्तु सर्वसौख्यसमन्वितः । यथादानप्रभावेण फलमाप्नोति तत्र सः

Alabado por los virtuosos y colmado de toda dicha, allí alcanza el fruto conforme al poder de su caridad.

Verse 42

आरामवाटिकामध्ये स प्रयाति सुखेन वै । अप्सरोभिः समाकीर्णो दिव्याभिर्मंगलैर्युतः

Se mueve gozoso entre jardines y arboledas, rodeado de apsarās y adornado con divina y auspiciosa esplendidez.

Verse 43

देवैः संस्तूयमानस्तु धर्मराजं प्रपश्यति । देवाश्च धर्मसंयुक्ता जग्मुः संमुखमेव तम्

Mientras los dioses lo alababan, contempló a Dharmarāja; y los dioses, unidos al dharma, avanzaron de frente para encontrarse con él.

Verse 44

एह्येहि वै महाभाग भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान् । एवं स पश्यते धर्मं सौम्यरूपं महामतिम्

«Ven, ven, oh muy afortunado; goza de los deleites que siguen a tu corazón». Así contempla a Dharma, de forma apacible y de gran sabiduría.

Verse 45

स्वस्य पुण्यप्रभावेण भुंक्ते च स्वर्गमेव सः । भोगक्षयात्सधर्मात्मा पुनर्जन्म प्रयाति वै

Por el poder de su propio mérito (puṇya) goza ciertamente del cielo; mas, cuando se agotan esos goces, esa alma justa vuelve sin duda al renacimiento.

Verse 46

निजधर्मप्रसादात्स कुलं पुण्यं प्रयाति वै । ब्राह्मणस्य सुपुण्यस्य क्षत्रियस्य तथैव च

Por la gracia del propio dharma, la familia en verdad alcanza santidad; así ocurre con el Brāhmaṇa de gran mérito, y del mismo modo con el Kṣatriya.

Verse 47

धनाढ्यस्य सुपुण्यस्य वैश्यस्यैव महामते । धर्मेण मोदते तत्र पुनः पुण्यं करोति सः

Oh sabio, ese Vaiśya rico y de gran mérito se regocija allí mediante el dharma, y de nuevo realiza obras virtuosas.