Adhyaya 44: Subahu’s Counsel to the King of Kashi and Alarka’s Renunciation through Yoga

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । चतुःचत्वारिंशोऽध्यायः । सुबाहुरुवाच— यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव ॥

Así concluye en el Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa el capítulo cuadragésimo tercero, llamado «Relato acerca de Ariṣṭa». Ahora comienza el capítulo cuadragésimo cuarto. Dijo Subāhu: «Por aquello, oh tigre entre los reyes, vine a ti en busca de amparo; ese propósito entero ha sido alcanzado por mí. Me marcharé; sé dichoso».

Verse 2

काखिराज उवाच— किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोऽर्थश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥

Dijo Kākhirāja: «¿Por qué razón has venido, y cuál es el propósito que se te ha cumplido? Oh Subāhu, dímelo, pues siento gran curiosidad».

Verse 3

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः ॥

Mi gran reino ancestral—de mi padre y de mis antepasados—fue arrebatado por Alarka. Después de que tú lo hubiste vencido, me instaste diciendo: «¡Entrégale el reino!»

Verse 4

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानितं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम् ॥

Entonces me apoderé del reino de este hermano menor tuyo. Te he traído este ejército/esta fuerza; disfrútalo como corresponde a tu propio linaje.

Verse 5

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवान्श्चैव कारितोऽत्यन्तमुद्यमम् ॥

Dijo Subāhu: «Oh rey de Kāśī, comprende con qué propósito he emprendido este esfuerzo—y por qué también te he instado a la máxima diligencia».

Verse 6

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम ॥

«Este hermano mío se apega a los placeres rústicos/mundanos, aunque es conocedor de la verdad. Mis dos hermanos mayores están a la vez extraviados por el engaño—y, sin embargo, dotados de entendimiento».

Verse 7

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनिपते ॥

«Así como nuestra madre puso leche en nuestras bocas en la niñez, así también, oh señor de la tierra, puso entendimiento en nuestros oídos».

Verse 8

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव ॥

«Cuantos ‘objetos/significados’ tienen los hombres por dignos de ser conocidos, esos mismos, oh rey, fueron traídos por nuestra madre a la luz de nuestra mente».

Verse 9

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुःखं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते ॥

«Así, para quienes han partido con un solo propósito, cuando uno flaquea se vuelve motivo de pena para los virtuosos—de igual modo es para nosotros, oh rey».

Verse 10

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम् ॥

Cuando éste cae en el engaño de la vida de cabeza de familia, oh señor de los hombres, se hunde—imaginando “hermandad” y vínculos de parentesco respecto de este cuerpo y de sus conexiones.

Verse 11

ततो मया विनिश्चित्य दुःखाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः ॥

Por ello, habiendo concluido que del dolor nacería en él el cultivo del desapego (vairāgya), me refugié en ti (como aliado) para esta empresa.

Verse 12

तदस्य दुःखाद्वैराग्यं सम्बोधादवनिपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ॥

Así, del dolor—y del despertar—ha surgido en él el desapego, oh rey. La tarea está cumplida. Que el bien sea tuyo; me retiro.

Verse 13

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव ॥

Oh rey—nacido del vientre de Madālasā y habiendo bebido de su pecho (y de la instrucción de los virtuosos)—avanza por un sendero no hollado por los hijos de otras mujeres.

Verse 14

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः ॥

Habiendo considerado todo eso, y apoyándome primero en ti, he actuado—y se ha logrado. Ahora volveré a esforzarme por alcanzar la siddhi (perfección).

Verse 15

उपेक्ष्यते सीदमाणः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते ॥

«A aquellos que descuidan a los suyos—parientes y amigos—cuando se hunden en la aflicción, oh rey, no los tengo por verdaderamente humanos; pues sus sentidos y su discernimiento moral están dañados».

Verse 16

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे योऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्या स्ते तत्र न त्वसौ ॥

«Quien falta a su deber hacia un amigo capaz, hacia los suyos o hacia un pariente, no es apto para ser instruido ni siquiera en dharma, artha, kāma y mokṣa; tal enseñanza debe decirse sólo al digno, no a él.»

Verse 17

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भू प ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम ॥

«Por mi trato contigo, oh rey, he cumplido un gran propósito. Sea tuya la auspiciosidad; me marcho. Oh el mejor de los hombres, hazte partícipe del conocimiento verdadero.»

Verse 18

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोः अलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोṣi स्वमानसम् ॥

«Dijo el rey de Kāśī: Prestaste gran ayuda al santo Alarka. ¿Por qué no vuelves del mismo modo tu mente a socorrerme a mí?»

Verse 19

फलदायी सतां सद्भिः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात् तवत्संश्रयाद् युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः ॥

«La compañía de los virtuosos da fruto; nunca es estéril. Por eso, al refugiarme rectamente en ti, he alcanzado progreso.»

Verse 20

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयतेऽपरः ॥

Subāhu dijo: Los cuatro fines del ser humano se llaman dharma, artha, kāma y mokṣa. Entre ellos, cuando dharma, artha y kāma se han menguado por completo, el que permanece (mokṣa) es el que debe buscarse.

Verse 21

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप ॥

Te lo diré brevemente; escucha aquí con la mente unificada. Tras oír y reflexionar rectamente, esfuérzate por tu bien supremo, oh rey.

Verse 22

ममेति प्रत्ययो भू प ! न कार्योऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः ॥

Oh rey, no cultives la noción de “mío”, ni tampoco la noción egoica de “yo”. Considera rectamente: el dharma, en ausencia de dharma (esto es, sin su fundamento), queda sin sostén.

Verse 23

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यान्तर्गतं आलॊच्य आलॊच्यापररात्रिषु ॥

Reflexiona en tu interior: «¿De quién (o de qué) debe entenderse este “yo”?». Examinando lo externo y lo interno, vuelve a reflexionar una y otra vez, noche tras noche.

Verse 24

अव्यक्तादिविशेषान्तम् अविकारम् अचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत ॥

Desde lo inmanifestado hasta las particularidades manifestadas—todo lo inmutable e insensible—has de comprender este conjunto de lo manifestado y lo inmanifestado; y entonces (sabrás) quién soy en verdad yo, el conocedor.

Verse 25

एतस्मिन्नेव विज्ञानॆ विज्ञान्तमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता ॥

Por este mismo conocimiento, todo ha sido conocido por ti. Pero pretender conocer el Sí mismo (Ātman) en lo que no es Sí mismo (anātman)—como buscar el cielo en un espacio vacío—es pura ilusión.

Verse 26

सोऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम् ॥

«Yo soy Eso», oh rey, el que todo lo penetra; sin embargo, según la convención del mundo, así lo expreso. Habiéndome preguntado tú, ahora me retiro.

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजोऽपि संपूज्य सोऽलर्कं स्वपुरं ययौ ॥

Habiendo hablado así, el sabio Subāhu se apartó del soberano de Kāśī. Y el rey de Kāśī, tras honrarlo debidamente, aquel Alarka también se dirigió a su propia ciudad.

Verse 28

अलर्कोऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये ॥

Alarka también, tras consagrar a su hijo mayor como rey, se internó en el bosque, abandonando todo apego, para su propia realización espiritual.

Verse 29

ततः कालेन महता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान् ॥

Entonces, tras largo tiempo, libre de los pares de opuestos y sin posesiones, habiendo alcanzado una incomparable perfección yóguica, llegó al supremo nirvāṇa.

Verse 30

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः ॥

Vio este mundo entero—de dioses, asuras y humanos—atado por lazos hechos de los guṇa, y atado de nuevo una y otra vez, perpetuamente.

Verse 31

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम् ॥

(Vio al mundo) arrastrado por las facultades sensoriales, condicionado por nociones como «hijo», «hijo del hermano», «lo propio» y «lo ajeno»; afligido por el dolor, con la visión fragmentada.

Verse 32

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत ॥

El magnánimo, al ver a los seres hundidos en el fango—el vientre de la ignorancia—sin ser rescatados, y al verse a sí mismo ya a salvo al otro lado, entonó esta gāthā:

Verse 33

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥

«¡Ay, cuán doloroso es que antaño ejerciera la realeza!» Así comprendí después: no hay dicha más alta que el yoga.

Verse 34

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि ॥

Dijo Jaḍa: Amado, emprende este yoga supremo para la liberación. Por él alcanzarás a Brahman; al llegar a Eso, ya no te afligirás.

Verse 35

ततोऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते ॥

«Por ello, yo también partiré por la senda del saṃnyāsa (renuncia). ¿Qué necesidad tengo de sacrificios, qué necesidad de recitaciones murmuradas (japa)? Para quien ha cumplido lo que debía cumplirse, todo “hacer” ulterior sólo sirve para afianzarse en la naturaleza de Brahman.»

Verse 36

त्वत्तोऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम् ॥

«Habiendo obtenido tu permiso, yo—libre de los pares de opuestos y sin posesiones—me esforzaré por la liberación (mokṣa) de tal modo que alcance la paz última, semejante a la serenidad del nirvāṇa.»

Verse 37

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः ॥

Las aves dijeron: «Habiendo hablado así y habiendo obtenido el permiso de su padre, aquel sabio partió, oh brahmán, tras abandonar sus posesiones.»

Verse 38

सोऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात् ॥

«Su padre también, del mismo modo y en el debido orden—siendo de gran entendimiento—entró en la etapa de morador del bosque (vānaprastha) y luego alcanzó el cuarto āśrama (saṃnyāsa, vida de renunciante).»

Verse 39

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः ॥

«Allí, tras encontrarse con su hijo y abandonar las ataduras que comienzan con las guṇas, aquel sabio alcanzó la realización suprema, pues su convicción surgió en el momento oportuno.»

Verse 40

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

Oh brahmán, lo que nos preguntaste te ha sido expuesto por nosotros plena y correctamente. ¿Qué más deseas oír?