Adhyaya 7

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः / शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa (proclamado por Vāyu), en la sección anterior, el sexto capítulo llamado “Descripción del relato de los kalpas y los manvantaras”. Dijo Sūta: tras transcurrir el tiempo nocturno igual a mil yugas, al término de la noche Brahmā se pone en acción por la causa de la emanación de la creación.

Verse 2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् / अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

En aquellas aguas, Brahmā, hecho viento, se movía allí, cuando en aquel océano de tinieblas habían perecido todos los seres, inmóviles y móviles.

Verse 3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले / प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

Las aguas inundaron por doquier la faz de la tierra; y aunque los seres estuviesen diferenciados por sus partes, permanecían sólo en la Verdad única.

Verse 4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा / तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

Como un luciérnaga en la noche de la estación de lluvias, así entonces, impelido por el ímpetu del deseo, buscó en otra parte con su propia mente.

Verse 5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् / ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

Él también, aferrándose a un medio, se puso entonces a buscar la tierra; y luego, al saber que en aquellas aguas la tierra se había ocultado en su interior, entró en ellas.

Verse 6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः / चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

Al comprender que era un lugar de extrema oscuridad, aquel Deva capaz de elevar la tierra—recordado en los kalpas antiguos—realizó esa acción.

Verse 7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च / अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

Aquel Prajapati, tomando la forma verdadera del Varaha, entró en las aguas, deseando alcanzar la tierra cubierta por ellas.

Verse 8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् / सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

Tras alzar la tierra, la colocó en su debido lugar, afirmándola con sus límites; las aguas del océano quedaron en los mares, y las aguas fluviales en los ríos.

Verse 9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् / प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

Él reunió lo que estaba separado y dispuso los montes sobre la tierra. En el antiguo pre-sarga, cuando el fuego de Saṃvarta lo abrasaba todo.

Verse 10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः / शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

Por aquel fuego, las montañas de toda la tierra se fundieron. En ese único océano, los macizos rocosos fueron reunidos por el viento.

Verse 11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् / स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

Dondequiera que fueron vertidos, allí mismo surgió lo Inmóvil, el monte. Por ser firme como un skandha se les llama ‘acala’, y por tener ‘parva’ (articulaciones) se les recuerda como ‘parvata’.

Verse 12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः / तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

Por haber sido ‘tragados’ se les llama giri, y por ser elevadas acumulaciones de roca, śiloccaya. Entonces el Señor los alzó y sacó la tierra desde las aguas interiores.

Verse 13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु / विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

Durante siete veces siete años, en sus siete dvīpa, niveló los parajes desiguales y afianzó las montañas por todos lados con rocas.

Verse 14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु / तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

En esas islas hay cuarenta varṣa (regiones); y al término de cada varṣa se hallan establecidos otros tantos montes.

Verse 15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा / सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

Ellos resplandecen en el cielo y en los demás mundos por su propia naturaleza, no de otro modo; los siete dvīpa y los océanos se circundan mutuamente en anillos.

Verse 16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् / भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

Están dispuestos por su propia naturaleza, cubriéndose mutuamente; y también los cuatro lokas desde Bhū, con la Luna, el Sol y los planetas.

Verse 17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः / कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

Como antes, Brahmā creó aquí por doquier a los seres sthāvara (inmóviles); y en este kalpa Brahmā engendró también a los dioses establecidos en sus propios puestos.

Verse 18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा / स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

Brahmā creó las aguas, el fuego, la tierra, el viento, el espacio intermedio y el cielo; también el svarga, las direcciones, los océanos, todos los ríos y las montañas.

Verse 19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् / लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

Él dispuso la esencia de las hierbas medicinales, del propio ātman y del ātman de árboles y enredaderas; y también los lavas y kāṣṭhas, las kalās, los muhūrtas, las junturas, las noches y los días.

Verse 20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च / स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

Determinó los medios meses, los meses, los ayanas, los años y los yugas; y también a los regentes de cada morada (sthānābhimānin) y sus moradas, cada una por separado.

Verse 21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे / कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

Tras crear la naturaleza del ‘lugar’, formó los estados de los yugas: Kṛta, Tretā, Dvāpara y también el yuga Tiṣya (Kali).

Verse 22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः / प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

Al comienzo del kalpa, en el Kṛta-yuga, él creó primero a las criaturas (prajā). Ésas son las mismas prajā de las que ya te hablé en el kalpa anterior.

Verse 23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना / अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

En ese kalpa que entraba en la disolución, quienes no habían alcanzado Tapoloka y permanecían en la tierra fueron consumidos por aquel fuego.

Verse 24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि / वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

Ellas retornan de nuevo en la creación; en verdad existen para ser contempladas. Por la causa de la recreación, allí permanecen para ser vistas.

Verse 25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि / धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

Luego, al ser creadas, existen para la continuidad de la descendencia. Aquí se las recuerda como medios para realizar dharma, artha, kama y moksha.

Verse 26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

Los dioses, los Pitris y, en orden, también los humanos. Entonces, unidos al ascetismo, en tiempos antiguos colmaron sus respectivos ámbitos.

Verse 27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि / आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

Esos Manus se vuelven de naturaleza brahmánica, de alma consumada. Por acciones teñidas de apego y aversión, alcanzaron el cielo.

Verse 28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे / स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

Al retornar al cuerpo, nacen era tras era. Por el remanente del fruto de su propio karma, se vuelven célebres y adquieren esa misma índole.

Verse 29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः / अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

Los mundos surgen entre los seres, ligados al advenimiento de los kalpas. Aquel que en las aguas es su causa, los instruye mediante el karma.

Verse 30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः / गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

Por esos karmas, buenos y malos, nacen desde Janaloka. En diversas matrices toman cuerpos de múltiples formas.

Verse 31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् / तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

Desde los dioses hasta los seres inmóviles, caen unos en los estados de otros. Por lo común alcanzan los actos puros y apropiados para ellos.

Verse 32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे / पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

Por eso recobran esos mismos nombres y formas. Kalpa tras kalpa, nacen una y otra vez con el mismo nombre y figura.

Verse 33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै / ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

Entonces tuvo lugar la creación, nacida de la subcreación de Brahmā, deseoso de engendrar. En aquel momento, al meditar Él, las criaturas se volvieron de intención verdadera (satya-saṅkalpa).

Verse 34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल / जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

De la boca surgieron, en verdad, mil parejas. Aquellos seres nacieron con predominio de sattva, resplandecientes de sagrado tejas.

Verse 35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह / ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

De los ojos creó también otro millar de parejas. Todos ellos estaban colmados de rajas, vigorosos y propensos a la ira.

Verse 36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः / रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

Luego, de los brazos creó otro millar. Mezclados de rajas y tamas, fueron recordados como inclinados a la vida del hogar.

Verse 37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् / कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

Al término de la vida, de Vāsakṛt nacen precisamente las parejas; y para los moribundos surgen también el kūṭaka y el akūṭaka.

Verse 38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः / ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

Después, tras engendrar linajes, abandonaron sus cuerpos. Desde entonces, en este kalpa quedó establecido el surgir de las parejas.

Verse 39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते / शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

En el Kṛta-yuga, aquellas criaturas nacen de la mente absorta en la contemplación; los objetos como el sonido y los demás son puros, y cada una posee cinco señales.

Verse 40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः / तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

Así, por los estados mentales, permanecen firmes en una forma amada; y de ellos surgieron las líneas de descendencia con las que este mundo fue colmado.

Verse 41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि / तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

Acuden a ríos, lagos y océanos, y también se amparan en las montañas; entonces, por una satisfacción pequeña, vagan en aquel conflicto.

Verse 42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च / ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

En la tierra llamada Rasavatī, pronuncian el alimento tan sólo con la palabra; esas criaturas se mueven a voluntad y anhelan la perfección mental.

Verse 43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे / धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

En el Kṛta-yuga, su vida, su dicha y su forma eran iguales; en aquel primer yuga al comienzo del kalpa, no existían ni dharma ni adharma.

Verse 44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

Según su propio oficio y potestad, las criaturas nacieron en cada yuga. Por el cómputo divino, se cuentan cuatro mil años.

Verse 45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ / ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

Al principio se le llamó Kṛtayuga; y la aurora y el crepúsculo del yuga fueron de cuatrocientos cada uno. Después, esto se hizo célebre entre las gentes de mil maneras.

Verse 46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः / पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

No había para ellas obstáculo alguno, ni dualidad, ni atadura de orden. Habitaban en montes y junto al océano, amparadas sin morada fija.

Verse 47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः / ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

Las gentes estaban sin pena, abundantes en sattva y gozosas en la dicha del retiro. Siempre vagaban según su deseo y mantenían el ánimo eternamente jubiloso.

Verse 48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः / नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

Entonces había bestias y aves, mas no existían reptiles. No había nada temible ni feroz; tal era el curso del dharma en aquel tiempo.

Verse 49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः / सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

Frutos y flores con sus raíces brotan sin cesar. Allí el tiempo es de dicha perfecta: ni excesivo calor ni excesivo frío.

Verse 50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा / उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

El deseo anhelado por su mente se cumple en todo lugar y en todo tiempo. Por la fuerza de su contemplación, aun desde Rasātala surgen cosas sobre la tierra.

Verse 51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी / असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

Eso acrecienta su fuerza y su esplendor, y destruye vejez y enfermedad. Sus cuerpos existen sin necesidad de ritos de purificación, y las gentes permanecen en juventud estable.

Verse 52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः / समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

En ellos, sólo por el poder del propósito, sin unión de pareja, nace la descendencia. El nacimiento y la forma son iguales, y todos se aman con la misma medida.

Verse 53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः / निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

Entonces reinan la verdad, la ausencia de codicia, el contento, la dicha y el dominio de sí. En belleza, longevidad, artes y conducta, todos son iguales, sin distinción.

Verse 54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् / अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

En las criaturas surge por sí misma una inclinación nacida de la falta de discernimiento; y aun abiertos los umbrales del karma, sea auspicioso o pecaminoso, permanece la no‑inclinación a obrar.

Verse 55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः / अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

Entonces no existía el orden de varṇa y āśrama, ni quienes lo observaran; cargados de desgana y aversión, se trataban unos a otros.

Verse 56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः / सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

En el Kṛta‑yuga todos son de igual forma y longevidad, sin distinción de bajo y alto; nacen en su mayoría dichosos y sin aflicción.

Verse 57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ / मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

No había ganancia ni pérdida, ni amigo ni enemigo, ni grato ni ingrato; para aquellos sin deseo, los objetos sólo se movían en la mente.

Verse 58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

Entonces no se dañaban en exceso unos a otros, ni tampoco se concedían favores especiales.

Verse 59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते / पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

En el Kṛtayuga se exalta el conocimiento supremo; en el Tretāyuga se proclama el yajña como lo principal. En el Dvāpara se extiende la guerra, y en el Kali predomina el hurto.

Verse 60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः / कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

El Kṛtayuga es de predominio sattva; el Tretāyuga, de rajas. El Dvāpara mezcla rajas y tamas; y el Kali debe saberse dominado por tamas: así se manifiestan los guṇa en las eras.

Verse 61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत / चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

Éste es el tiempo del Kṛtayuga; conoce también su sandhyā, el período de transición. El Kṛtayuga dura cuatro mil años.

Verse 62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया / चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

La porción de sandhyā de ese yuga es de ochocientos años divinos. En cómputo humano, equivale a cuatro mil años.

Verse 63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः / ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

Entonces, en esos tiempos, no se producen pronto trastornos (viparyaya) por mero ‘clamor’ (utkrośa). Y cuando aquel Kṛtayuga, con su porción de sandhyā, ha transcurrido, entonces…

Verse 64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः / सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

El dharma del yuga, por doquier, queda reducido a un solo cuarto. Pasada la sandhyā, ese mismo es el tiempo crepuscular (sāṃdhya) del yuga.

Verse 65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः / एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

Con el residuo mezclado de las partes, el dharma de la sandhyā se manifiesta una y otra vez. Así, cuando aquel Kṛtayuga se agotó por completo, entonces se ocultó.

Verse 66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा / सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

Cuando aquella juntura (sandhi) se perdió, la progenie se volvió mānasī, nacida de la mente. En el yuga siguiente, llamado Tretā, tras el Kṛta, se manifestó la siddhi.

Verse 67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः / अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

Al comienzo de la creación, las ocho siddhis mānasī que he proclamado: esas ocho, en orden sucesivo, van llegando a su mengua.

Verse 68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते / मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

Al inicio del kalpa, en el Kṛtayuga, hay una sola siddhi mānasī. En todos los manvantaras, esta norma rige según la división de los cuatro yugas.

Verse 69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः / संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

De las obras realizadas conforme a la conducta de varṇa y āśrama surgió la perfección (siddhi). En el crepúsculo del Yuga Kṛta, ella quedó reducida a un solo cuarto, en breve y bajo dominio.

Verse 70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् / हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

Estos tres asumen entre sí las porciones del crepúsculo del Yuga Kṛta. Los dharmas de las eras disminuyen: la ascesis, la śruti, la fuerza y la longevidad se debilitan.

Verse 71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् / त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

Cuando pasó la porción del Yuga Kṛta, inmediatamente después surgió el Yuga Tretā; oh rishis excelsos, también éste era ‘con partes’, no pleno.

Verse 72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु / कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

Cuando la porción del Yuga Kṛta se hubo agotado y quedó en aquellas siete condiciones restantes, al inicio del kalpa el Yuga Tretā que comenzó entonces fue un tiempo dichoso.

Verse 73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा / तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

Entonces la siddhi perece sólo por la conjunción del Tiempo (kāla-yoga), y no de otro modo. Al perderse esa siddhi, nació otra siddhi.

Verse 74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै / मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

Cuando aquellas dos porciones de agua regresaron, se tornaron en esencia de nubes; y de las nubes tronadoras comenzó a brotar el derrame de aguas desde la espalda del cielo.

Verse 75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले / प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

Con aquella sola lluvia quedó cumplida la faz de la tierra; entonces surgieron las criaturas, y para ellas los árboles fueron llamados ‘morada’.

Verse 76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत / वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

Todo cuanto podían disfrutar nació de ello; y al comienzo del Treta-yuga, aquellas gentes vivieron sosteniéndose en esas mismas fuentes.

Verse 77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् / संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

Luego, con el paso de un gran tiempo, por la mudanza en ellos mismos, surgió de pronto un estado de inquietud y vaivén.

Verse 78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् / तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

Aquello que en las mujeres acontece como ‘ārtava’ al término de la vida, entonces no ocurría; mas por la fuerza del yuga volvió a transformarse.

Verse 79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् / ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

Entonces, el tiempo de la menstruación volvió a manifestarse en ellas mes tras mes; y por esa misma conjunción, en aquel momento se dio la unión carnal (maithuna).

Verse 80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् / अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

Como en ellos esa ley del tiempo se presentaba mes tras mes, y al surgir la menstruación incluso fuera de estación, entonces se produjo la concepción.

Verse 81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता / प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

Pero, por inversión del orden y por ese mismo influjo del tiempo, todos aquellos árboles llamados ‘gṛha’ perecieron entonces.

Verse 82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः / अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

Cuando aquellos desaparecieron, los que meditaban en la Verdad quedaron turbados y con los sentidos inquietos; entonces contemplaron esa siddhi (perfección).

Verse 83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः / वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

Entonces reaparecieron para ellos aquellos árboles llamados ‘gṛha’; y de ellos brotaron vestiduras, frutos y también ornamentos.

Verse 84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् / आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

Así también, para aquellos Gandharvas nace una miel colmada de sabor; en cada vasija se manifiestan gran vigor y el poder de la ānvīkṣikī.

Verse 85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै / त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

Con ello vivían al comienzo del Tretāyuga; nutridas por esa siddhi, las gentes quedaron libres de fiebre.

Verse 86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः / वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

Luego, con el paso del tiempo, las gentes quedaron otra vez cubiertas de codicia; rodearon los árboles y arrebataron por la fuerza la miel, incluso la de las abejas.

Verse 87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै / प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

Por esa falta y por la codicia repetida, en ciertos lugares los árboles kalpa desaparecieron junto con el Señor que los regía.

Verse 88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा / वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

Bajo el dominio del tiempo, entonces quedó sólo un poco de aquella siddhi; y por ella, en ellos se alzaron con fuerza intensos conflictos de opuestos.

Verse 89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् / द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

Afligidos por los duros contrarios del frío, el viento y el ardor del sol, quedaron sumamente abatidos. Angustiados, lanzaron lamentos lastimeros y hasta mostraron sus heridas.

Verse 90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः / पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

Para resistir los contrarios, levantaron moradas; pero su ánimo quedó turbado. Quienes antes vagaban a su antojo, vinieron a quedar como sin hogar, tal cual estaban.

Verse 91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा / मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

Antaño habitaban en moradas según su aptitud y su agrado: en parajes colmados de miel, en las montañas y también junto a los ríos.

Verse 92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् / यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

También se acogían a fortalezas inaccesibles: en yermos, en remolinos de agua y en recintos ligados a las aguas; según su gusto y su deseo, en llanos y en asperezas.

Verse 93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् / ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

Para resguardarse del frío y del calor, comenzaron a levantar aquellas moradas. Luego edificaron aldeas y también antiguas ciudades.

Verse 94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च / तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

Ellos dispusieron las aldeas según la porción debida, y asimismo las ciudades; fijaron su longitud, su anchura y las diversas formas de asentamiento.

Verse 95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः / मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

Entonces, conforme a su saber, midieron una y otra vez con sus propios dedos y establecieron patrones para la medida; desde entonces esos estándares quedaron en uso.

Verse 96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च / दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

Así, a partir de tres porciones de dedo (aṅgula-pradeśa) se fijaron medidas como hasta, kiṣku y dhanuṣ; y diez falanges de dedo recibieron el nombre de prādeśa.

Verse 97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते / तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

La medida formada por el pulgar y el índice se llama vyāsa-prādeśa; con el dedo medio se recuerda como tāla, y con el anular también como gokarṇa.

Verse 98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते / रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

La vitasti, medida con el meñique, se dice que es de doce aṅgula; y la ratni cuenta, en número de falanges, veintiuna.

Verse 99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु / किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

El hasta se considera de veinticuatro ángulas. El kiṣku, llamado dviratni, se recuerda como de cuarenta y dos ángulas.

Verse 100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च / धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

El dhanurdaṇḍa mide cuatro hastas; nālikā y yuga son también medidas. En mil arcos se fijan allí dos gavyūti.

Verse 101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् / एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

Ocho mil arcos se establecen como un yojana. Con este yojana se dispusieron aquí los asentamientos.

Verse 102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च / चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

Hay cuatro clases de fortalezas (durga); tres son nacidas por sí mismas, naturales. La cuarta es una fortaleza artificial; su determinación expondré.

Verse 103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् / रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

La fortaleza con muralla provista de salientes y aberturas, rodeada por fosos en todas direcciones, se llama ‘Rucaka’; y también ‘Pratikadvāra’ y ‘Kumārīpura’ son (clases de fortaleza).

Verse 104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् / हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

Entre las corrientes, ‘Dvihasta’ es tenida por la mejor y fluye junto a Kumārīpura. En el ‘Hastasrota’, la medida de diez hastas es la más excelente; también se mencionan la de nueve y la de ocho hastas.

Verse 105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः / त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

Se habla de los kheṭas, de las ciudades y de las aldeas por doquier; y también de las fortalezas de tres clases: las de montaña, las de agua y las de dhanu (bosque o yermo).

Verse 106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च / योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

También en las fortalezas artificiales rige esta medida de anchura y longitud: la anchura es de medio yojana, y la longitud es un octavo mayor que ella.

Verse 107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् / छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

La ciudad ha de tener una longitud conforme a la medida llamada paramārddhārddha, y su terreno debe inclinarse hacia el oriente y el norte. Unos ángulos han de quedar recortados y otros ensanchados, dispuesta como figura de abanico.

Verse 108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते / चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

No se alaba una ciudad circular, en forma de vajra ni alargada. Ellos edificaron una urbe de cuatro lados, divina y propicia, digna de elogio.

Verse 109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् / अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

La morada de medida menor que veinticuatro se llama ‘hrasva’, y hasta ochocientos se tiene por ‘vāstu’ excelente. Aquí se alaba la parte central: pequeña y libre de madera.

Verse 110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् / नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

Luego se dice que la medida de ochocientos kiṣku es el asentamiento principal. El ‘kheṭa’ equivale a la mitad del diámetro de la ciudad, y por encima de ello se llama el nivel ‘pāna’.

Verse 111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् / द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

Desde la ciudad hasta un yojana se llama ‘kheṭa’; desde el kheṭa hasta medio yojana se llama ‘gāma’ (aldea). Dos krośa es el límite supremo, y el lindero del campo es de cuatro dhanu.

Verse 112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः / विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

Ellos trazaron los caminos de las direcciones con una anchura de veinte dhanu. El camino de la aldea es también de veinte dhanu, pero el camino de linde es solo de diez dhanu.

Verse 113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः / नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

Se construyó el espléndido camino real con una anchura de diez dhanu, para que hombres, caballos, carros y elefantes transiten sin estrechez.

Verse 114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः / त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

Con la medida de cuatro arcos se fijaron las calles secundarias (śākhā-rathyā). Las calles superiores (rathyoparathyā) son de tres arcos, y las callejuelas elevadas (uparatyakā) de dos arcos.

Verse 115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् / धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

El jaṃghāpatha mide cuatro pādas, y el espacio entre casas se dice de tres pādas. El dhṛtimārga se considera ‘ūrdhva-ṣaṣṭha’ (elevado según la sexta parte); en orden se le llama padika.

Verse 116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः / कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

El recinto del avaskāra (patio/entorno) se dejó de un solo pāda por todos lados. Hechos esos lugares, se levantaron de nuevo las casas y moradas.

Verse 117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः / तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

Tal como antes los árboles estaban asentados junto a las casas, así se dispusieron a hacerlo de nuevo, tras pensarlo una y otra vez.

Verse 118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः / अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

Unas ramas del árbol se inclinaron hacia abajo; otras se extendieron hacia aquí y hacia allá. Otras se alzaron hacia lo alto, y otras más se abrieron en dirección oblicua.

Verse 119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा / यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

Al indagar con la inteligencia según el justo orden, como se extienden las ramas del árbol; así, las partes hechas por ellos a modo de ramas fueron recordadas como ‘śālā’.

Verse 120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च / तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

Así, desde las ramas se hizo célebre la ‘śālā’, y de ‘śālā’ también se entienden las moradas; por eso se las recuerda como ‘śālā’, y en ellas se reconoce la cualidad de ‘ser śālā’.

Verse 121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः / तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

Porque en ellos el ánimo se serena y se complace, por eso recibe el nombre de ‘prāsāda’; así, casas, śālā y prāsāda quedaron igualmente designados.

Verse 122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् / नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

Entonces, cuando los árboles kalpa se perdieron junto con la miel, soportaron los golpes de la dualidad y meditaron un remedio para la aflicción.

Verse 123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः / ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

Aquellas gentes, creadas y mostradas, estaban turbadas por la tristeza; y entonces, en el Tretāyuga, se manifestó su siddhi, su logro perfecto.

Verse 124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः / तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

Entre ellas hubo otra lluvia que cumplía todos los fines, cayendo según su deseo. Aquí aparecieron las aguas de esa lluvia, y también aquello que se tornó en dulce néctar.

Verse 125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने / ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

Así se estableció este orden en la segunda creación de la lluvia. Y las gotas de agua que después cayeron sobre la faz de la tierra.

Verse 126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् / पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

Por la unión del agua y la tierra, entonces surgieron las hierbas medicinales. Y esas hierbas nacieron provistas de flor, raíz y fruto.

Verse 127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश / ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

Sin arado ni siembra, surgieron catorce clases, rústicas y deleitosas. Y nacieron también árboles y arbustos que dan flores y frutos según la estación.

Verse 128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा / तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

En el Treta-yuga, se manifestaron por la māyā de las hierbas sagradas. Entonces, al inicio del Treta, las criaturas se sustentaban con esas plantas medicinales.

Verse 129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा / अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

Entonces en ellas surgieron de nuevo, siempre, el apego y la codicia; por la causa inevitable y por el influjo de la era de Tretā.

Verse 130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् / वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

Luego cercaron y se apropiaron de ríos, campos y montañas; y también, por la fuerza y según su poder, arrebataron árboles, matorrales y hierbas medicinales.

Verse 131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया / ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

Aquellos siddhātmā que antes os expliqué, en verdad son los hijos mentales de Brahmā, nacidos aquí desde el comienzo.

Verse 132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा / तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

Los que eran serenos, los vigorosos, los entregados a la acción y también los afligidos: desde allí, al retornar en su giro, nacieron de nuevo en la era de Tretā.

Verse 133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा / भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

Brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas, śūdras y también los nacidos para la traición: en vidas anteriores fueron moldeados según la fama de sus méritos y pecados.

Verse 134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः / वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

Entonces los fuertes, de conducta veraz y no violenta, libres de codicia y dueños de sí, moraban conforme a las Smṛtis sagradas.

Verse 135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः / तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

Estaban presentes para instruir, pero no practicaban el acaparamiento; y los más débiles realizaban las labores de aquellos por ellos.

Verse 136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः / एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

Otros, de menor fulgor, se ocupaban en su servicio; así, apoyándose unos en otros, cayeron en confusión y desacuerdo mutuo.

Verse 137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा / प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

Por aquella falta, entonces las hierbas medicinales, antes apacibles, se debilitaron en extremo y casi desaparecieron, como arena que se escurre de los puños al tomarla.

Verse 138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश / फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

Luego, por la fuerza de aquel yuga, las catorce clases —domésticas y silvestres— volvieron a recogerse por sus frutos, por sus flores y también por sus raíces.

Verse 139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा / क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

Cuando todo aquello desapareció, las criaturas quedaron desconcertadas; acosadas por el hambre, todas acudieron al Autoengendrado, Brahmā.

Verse 140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

Al comienzo del Tretāyuga, vinieron deseando sustento; el Bienaventurado Brahmā, Svayambhū, comprendió su intención.

Verse 141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः / ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

Tras ponderar con una visión directa que revela el sustento, supo que la Tierra había devorado las hierbas medicinales; y entonces brotaron de nuevo.

Verse 142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् / दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

Tomando al Sumeru como ternero, ordeñó esta Tierra; entonces, al ser ordeñada la Tierra en forma de vaca, aparecieron semillas sobre el suelo.

Verse 143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः / ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

Nacieron aquellas semillas; el Señor hizo surgir las hierbas, de aldea y de bosque: perduraban hasta madurar el fruto, mas quedaban sujetas a siete instantes fugaces.

Verse 144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः / प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

Entre los granos se cuentan: arroz, cebada, trigo, garbanzo y sésamo; y también priyangu, udāra, koraduṣṭa y savāmaka—tales son las variedades mencionadas.

Verse 145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः / हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

Māṣa, mudga, masūr, nīvāra y kulattha; y también harikā y carakā—todos son recordados como diecisiete clases de ‘gama’.

Verse 146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः / श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

Así se recuerdan las especies de plantas alimenticias domésticas: śyāmāka, nīvāra, jartilā, junto con gavedhuka.

Verse 147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः / ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

Kuruviṃda, veṇuyava y mātīrkāṭaka—también se mencionan; estas plantas alimenticias de aldea y de bosque se cuentan como catorce.

Verse 148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह / अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

Estos catorce granos, de aldea y de bosque, surgieron primero al comienzo del Tretāyuga; todos brotaron por sí mismos, sin ser arados por el arado.

Verse 149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः / मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

Árboles, arbustos, lianas y enredaderas, hierbas y gramíneas: tomando raíces, frutos y brotes, se nutren y así producen su propio fruto.

Verse 150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा / ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

La Tierra fue ordeñada antaño por Svayambhū para obtener semillas; de esas semillas nacieron aquí las plantas medicinales, que dan flores y frutos según las estaciones.

Verse 151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः / ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

Cuando las plantas medicinales creadas no prosperaban aquí, entonces, para su sustento, él instituyó el medio de vida llamado vārta.

Verse 152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् / ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

Para ellas, el Bhagavān Svayambhū manifestó la ‘hastasiddhi’, destreza de las manos nacida de su propio obrar; desde entonces las hierbas surgieron como cultivos labrados y aptos para ser cocidos.

Verse 153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः / मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

Habiendo alcanzado plenitud corporal en la vārta, entonces Prajāpati estableció para ellos una maryādā, un orden sagrado, por el cual se protegían mutuamente.

Verse 154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः / इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

Quienes las acogieron y protegieron eran los más fuertes; y, tras amparar a los demás, él estableció a los kṣatriyas.

Verse 155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा / सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

Tantos como fueron creados así, tantos se presentan; decid la verdad tal cual ocurrió—que por Brahmā os sea ello firme y seguro.

Verse 156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः / क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

Y los otros, los débiles, fueron puestos en la labor de protección; establecidos en la tierra, destruían la servidumbre comprada.

Verse 157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् / सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

A ellos se les llama siempre vaiśyas: labradores que sostienen su sustento; los que sirven, se afanan y se deleitan en las tareas de asistencia.

Verse 158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः / तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

A los faltos de brillo y de escasa fuerza los llamó śūdras; y sus obras y su dharma fueron ordenados por Brahmā, el Señor.

Verse 159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै / पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

Aunque se estableció el orden como era debido, aquellas gentes, por engaño y confusión, no volvieron a guardar ese dharma sagrado.

Verse 160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् / ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

Aunque vivían según los dharmas de las castas, se enfrentaban entre sí; el Señor Brahmā lo comprendió todo tal como era.

Verse 161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् / याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

Brahmā prescribió a los kṣatriyas la fuerza, el cetro del castigo y la guerra como sustento; y también dispuso el oficiar sacrificios, enseñar y aceptar dádivas.

Verse 162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् / पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

El Señor dispuso así estas obras para los brāhmaṇas; y a los vaiśyas les concedió el pastoreo, el comercio y la labranza.

Verse 163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः / सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

Luego dispuso para los śūdras el sustento mediante oficios y artes; y volvió a establecer ciertas labores comunes para brāhmaṇas, kṣatriyas y vaiśyas.

Verse 164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च / कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

Oficiar el yajña, enseñar los Vedas y dar limosna son deberes comunes. Y al otorgar sustento mediante el propio trabajo, aquí se ayudan mutuamente.

Verse 165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः / प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

Para ellos dispuso de nuevo moradas en la cima del más allá. El lugar de los dvija diligentes en los ritos se recuerda como ‘Prajāpatya’.

Verse 166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् / वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

La morada de los kṣatriya que no huyen en la batalla es la ‘Aindra’. La morada de los vaiśya que viven de su propio oficio es la ‘Māruta’.

Verse 167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् / स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

La morada de los śūdra que permanecen en el servicio es la ‘Gāndharva’. Estas moradas pertenecen a los varṇa virtuosos de conducta adecuada.

Verse 168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् / वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः / ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

Cuando el orden del cāturvarṇya quedó bien establecido, por temor al castigo los varṇa permanecieron en sus propios deberes. Entonces, ya firmes los varṇa, él instituyó los āśrama.

Verse 169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा / आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

El cabeza de familia, el brahmacārī, el vānaprastha y el yati: éstos son los cuatro āśrama; el Señor los estableció como antes.

Verse 170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः / कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

Las acciones propias del dharma de los varṇa, aquí producen cuatro clases de fruto; cumplido el deber y morando en el āśrama, se gozan sus resultados.

Verse 171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः / निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

Brahmā estableció esos āśrama, como guía para las mentes errantes; después Brahmā proclamó e indicó los dharma que les correspondían.

Verse 172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा / चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

También se fijaron sus sendas de partida, los yama y los niyama; y al principio el āśrama del cabeza de familia abarcaba a los cuatro varṇa.

Verse 173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि / यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

También las formas de vida y las normas de los tres āśrama; las expondré en orden, junto con sus votos y disciplinas.

Verse 174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः / इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

Esposa, cuidado del fuego sagrado, acogida del huésped, sacrificios, ritos de śrāddha y protección del pueblo: tal es, en suma, el compendio del dharma del cabeza de familia.

Verse 175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी / गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

Portar el bastón, ceñir la mekhalā, dormir en el suelo y vestir piel; servir al maestro, vivir de limosna y buscar el saber: tales son los deberes del brahmacārin.

Verse 176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः / उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

Vistan paños toscos, hojas y pieles; vivan de raíces, frutos y hierbas del bosque. En ambas sandhyā, baño ritual y homa: tal es la regla de los moradores del bosque.

Verse 177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च / अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

Aun en la penuria, vivir de limosna; no robar, guardar pureza; no caer en negligencia, observar continencia, tener compasión por los seres y practicar el perdón.

Verse 178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् / दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

Escuchar la enseñanza, servir al maestro y la verdad: esto se recuerda como el décimo signo. Este dharma de diez características fue proclamado por Svayambhū.

Verse 179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च / तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

Aquí se enuncian los cinco votos del bhikṣu y también los votos del Bhaiṣya-Veda; y él describió sus moradas y a quienes permanecen establecidos en el estado llamado ‘aśuṣmin’.

Verse 180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् / स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

Se recuerda que los ṛṣi de semen elevado (ūrdhvaretas) son ochenta y ocho mil; y el lugar que se les asigna en la tradición es el mismo de quienes moran junto al Guru.

Verse 181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् / प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

El lugar recordado para los Saptarṣi es, en verdad, el de los ascetas moradores del bosque; para los cabezas de familia está el mundo de Prajāpati, y para los renunciantes (nyāsin) se dice la disolución (kṣaya) en Brahman.

Verse 182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते / स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

La morada ‘no hecha’ (akṛta), propia de los yoguis, no se alcanza sin conquistarla mediante la disciplina; y esas moradas de los que siguen los āśrama están, en verdad, asentadas en el Brahma-sthāna.

Verse 183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः / पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

Se han dispuesto cuatro sendas del Devayāna; y las sendas del Pitṛyāna también se recuerdan como cuatro, exactamente.

Verse 184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा / पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः / तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

Según el orden del mundo establecido por Brahmā, en el antiguo primer manvantara, la puerta de los senderos del Devayāna se recuerda como Ravi, el Sol; y de igual modo, la puerta de los senderos del Pitṛyāna se dice que es Candramā, la Luna.

Verse 185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा / यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

Así, aunque se estableció la división de varṇa y āśrama, llegó un tiempo en que el pueblo, aun asentado en el dharma de su varṇa, no prosperaba ni crecía.

Verse 186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः / आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

Luego, en medio del Tretāyuga, Él creó otra progenie nacida de su mente; surgieron de sus propios cuerpos y, en su ser, eran también semejantes a Él.

Verse 187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु / ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

En aquel primer Tretāyuga, cuando con el curso del tiempo se alcanzó la mitad, entonces Él se dispuso a crear otra progenie, nacida de la mente.

Verse 188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः / धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

Entonces el Señor creó seres en los que predominaban sattva y rajas; ellos eran los practicantes de dharma, artha, kāma y mokṣa, y también los que sostenían los quehaceres de la vida en el mundo.

Verse 189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा / युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

Los dioses, los Pitṛs (ancestros), los rishis y los Manus: conforme al yuga, por el dharma, ellos hicieron prosperar y acrecentaron a estas criaturas.

Verse 190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः / अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

Cuando estuvo presente aquel conjunto de la creación, el Brahmā Svayambhū meditó en las criaturas y, desde su propia mente, engendró descendencias mentales de diversas potencias.

Verse 191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः / कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

Las criaturas que antes te mencioné se asentaban en multitudes de gentes; en el kalpa pasado eran antiguas, y en este, los dioses y los demás son aquí la progenie.

Verse 192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः / मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

Mientras él meditaba, ellos se presentaron aquí para que se cumpliera el nacimiento; según el orden de los manvantaras, en el primer manvantara eran los kaniṣṭha, los más jóvenes o postreros.

Verse 193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः / कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

Estas estirpes fueron célebres desde antiguo por aquellos que aquí las formaron; entonces estaban unidas a raíces inagotables: las semillas kármicas de lo propicio y lo adverso.

Verse 194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे / देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

Por la falta nacida del fruto de aquel karma surgieron muchas aflicciones; entre devas, asuras, pitṛs, yakṣas, gandharvas y también los humanos.

Verse 195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः / वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः / आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

Rākṣasas y piśācas, bestias, aves y reptiles, árboles, seres infernales, insectos y otros: todos se presentaron; para el sustento de las criaturas, el Ordenador los dispuso.