Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः / चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección anterior proclamada por Vāyu, en el segundo Anuṣaṅgapāda, está el capítulo trigésimo cuarto llamado “Descripción del surgimiento de los discípulos de Vyāsa”. Dijo Sūta: Devamitra y Śākalya, gran alma, el mejor entre los dvija, sabio y supremo conocedor de los Vedas, compuso cinco saṃhitā.

Verse 2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा / खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

Tuvo cinco discípulos: Mudgala, Gokhala, Khalīyān, Sutapā, Vatsa, y el quinto, Śaiśireya.

Verse 3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः / निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

El más excelso de los brahmanes, Śāka Vaina Rathītara, recitó tres saṃhitās; y después compuso de nuevo el Nirukta como la cuarta.

Verse 4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा / धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

Tuvo cuatro discípulos: Paila, Ikṣalaka, el sabio Tabalāka y Gaja; todos ellos eran brahmanes eminentes.

Verse 5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः / त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

Bāṣkali, de la estirpe de Bhāradvāja, recitó tres saṃhitās; tuvo tres discípulos, grandes almas colmadas de virtudes.

Verse 6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् / तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

Dhīmān, Āpanāpa, el prudente Pānna-gāri y el tercero, Ārjava: todos eran observantes de votos, alabados por su austeridad.

Verse 7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः / इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

Eran desapegados, de gran esplendor y consumados en el saber de las saṃhitās; por ello se les llamó Bahūvṛcas, pues por ellos se difundieron las saṃhitās.

Verse 8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् / षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

Aquel discípulo de Vaiśaṃpāyana ordenó debidamente el Yajurveda. Por él fueron proclamadas ochenta y seis auspiciosas Saṃhitās de los Yajus.

Verse 9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः / एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः

Él entregó esas Saṃhitās a sus discípulos, y ellos las recibieron conforme al rito. Allí, solo Yājñavalkya, gran asceta, fue dejado de lado.

Verse 10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः / सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

Así también, ochenta y seis discípulos elaboraron variantes de las Saṃhitās. De todos ellos se proclaman tres clases de diferencias.

Verse 11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे / उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

En esta auspiciosa novena división del Veda, esas diferencias son triples: Udīcya, Madhyadeśya y Prācya, cada una con su propio modo.

Verse 12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह / मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

Entre los Udīcya, Śyāmāyani llegó a ser el principal. Y Āsuri, quien estableció la tradición en Madhyadeśa, es recordado como el primero.

Verse 13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते / इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

Entre los orientales estaban Ālaṃbira y otros, y también Trayodeśya y otros; éstos fueron llamados Caraka, dvijas que recitan y sostienen la Saṃhitā.

Verse 14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः / किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

Los rishis dijeron: «Oh Sūta, dinos en verdad por qué causa los adhvaryu llegaron a ser Caraka. ¿Qué práctica realizaron, o por qué motivo asumieron la condición de Caraka?»

Verse 15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः / मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

Sūta dijo: «Oh brahmanes excelentísimos, los rishis tenían un asunto que cumplir. Al llegar a la ladera de Meru, entonces deliberaron entre sí, diciendo: “tv”, así.»

Verse 16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः / स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

Quien, aun siendo un dvija excelso, no llegue aquí en el plazo de siete noches, incurrirá ciertamente en el pecado de brahmahatyā; éste es el tiempo fijado y proclamado por nosotros.

Verse 17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः / प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

Entonces todos ellos, con sus séquitos y excluyendo a Vaiśaṃpāyana, partieron en el plazo de siete noches hacia el lugar donde se había concertado la alianza.

Verse 18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः / शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

Por mandato de los brahmanes, él aceptó la expiación por el pecado de brahmahatyā. Luego reunió a sus discípulos y Vaiśampāyana habló.

Verse 19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः / सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

Oh, excelsos dvijas, por mi causa cumplid la expiación de la brahmahatyā. Reuníos todos y decid, a voluntad, palabras benéficas.

Verse 20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे / बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

Dijo Yājñavalkya: «Yo solo cumpliré esta expiación; que estos munis permanezcan aquí. Fortalecido por mi propia ascesis, la levantaré con mi vigor».

Verse 21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् / उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

Al oírlo, se enfureció y repudió a Yājñavalkya, diciendo: «Devuélveme todo cuanto has estudiado».

Verse 22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ / रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

Así ordenado, devolvió al maestro los himnos del Yajus con su forma íntegra; y los discípulos, excelsos conocedores de Brahman, los expulsaron vomitándolos mezclados con sangre.

Verse 23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः / सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

Entonces el dvija, asentado en la meditación, adoró al dios Surya. Al alcanzar al Brahman nacido en el Sol, allí quedó firmemente establecido.

Verse 24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् / तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

Luego, los himnos del Yajus que habían ascendido por encima del disco de Aditya, el complacido Surya se los otorgó a Brahmarati.

Verse 25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते / यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

Mārtaṇḍa, el Sol, tomando forma de caballo, entregó esos himnos del Yajus al sabio Yājñavalkya; himnos que recitan los brahmanes.

Verse 26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् / ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

Al ser entregados a la forma de caballo, esos Vājin (ramas de recitación) se preservaron. Y quienes cumplieron la expiación por el pecado de brahmahatyā fueron recordados como ‘Caraka’ según el caraṇa.

Verse 27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः / इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

Esos Caraka fueron proclamados discípulos de Vaiśampāyana. Así se ha dicho quiénes son los Caraka; ahora, comprende también a los Vājin.

Verse 28

या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च / मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

Los discípulos de Yājñavalkya fueron Kaṇva y Baudheya; y también Madhyandina, Sāpatya, Vaidheya y los Adhabauddhaka.

Verse 29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ / आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

Tāpanīya y los Vatsa; asimismo los dos Jābālaka; y luego Āvaṭī, Puṇḍra, Vaiṇoya, junto con Parāśara.

Verse 30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः / शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

Así se han declarado estos Vājina (ramas): quince y siete, es decir, veintidós; y las variantes del Yajus deben saberse como ciento una.

Verse 31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः / सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

Jaimini instruyó a su hijo Sumantu; y Sumantu, a su vez, volvió a instruir a su hijo Sutvān.

Verse 32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः / स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

Luego Sunvān instruyó a su hijo Sukarmā; y Sukarmā, tras estudiar pronto mil (lecciones), alcanzó también las Saṃhitā.

Verse 33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः / अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

Entonces Sukarmā, de fulgor solar entre los mil, habló; y a quienes estudiaban aun en tiempo de anadhyāya, Śatakratu (Indra) los abatió.

Verse 34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् / क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

Luego, por causa del discípulo, él realizó prāyopaveśa; al verlo airado, Śakra (Indra) le concedió de nuevo un don.

Verse 35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ / अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

En el porvenir tendrás dos discípulos de gran vigor y fulgor incomparable; ambos, muy sabios, estudiarán mil saṃhitā.

Verse 36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम / इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

Oh, el mejor de los dvija: estos bienaventurados dioses están profundamente airados; diciendo esto, el glorioso Vāsava (Indra) habló al ilustre Sukarmā.

Verse 37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः / तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

Al ver al dvija con la ira apaciguada, el Señor desapareció al instante; y su discípulo fue el sabio Pauṣyañji, oh el mejor de los dvija.

Verse 38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः / अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

Hiraṇyanābha, del país de Kosala, fue el segundo soberano. Pausyāñji instruyó a sus discípulos en quinientas (la mitad de mil) recitaciones de la sagrada Tu-saṃhitā.

Verse 39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः / सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

Ellos, los auspiciosos discípulos de Pausyāñji, eran conocidos por el nombre de Udīcyasāmāna. Kauśilya estudió los cinco ‘sattva’ (núcleos) de las saṃhitā.

Verse 40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः / लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा / पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

Los discípulos de Hiraṇyanābha fueron recordados como Prācyasāmaga: Laugākṣi, Kuśumi, Kuśīdi y Lāṅgali. Pausyāñji tuvo también cuatro discípulos; escuchad sus diferencias de linaje.

Verse 41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् / सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

Las ramas del linaje de Laugākṣi son: Nāḍāyanīya, hijo de Sahataṇḍi; de él surgió Anovaina, sabio consumado; luego el hijo de Sakoti; y también Susahā y Sunāmā. Conoced estas divisiones de Laugākṣi.

Verse 42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

Kuśumi tuvo tres discípulos; entre ellos, Parāśara era su hijo legítimo (aurasa).

Verse 43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः / शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

Nabhirvitta fue un sabio resplandeciente; se recuerda que la tradición Kauśuma tiene tres divisiones. Śauriṣu y Śṛṅgiputra—ambos eran ascetas de voto prolongado.

Verse 44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ / प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

Rāṇāyanīyi y Saumitri—ambos eran versados en el Sāmaveda. Esos magnánimos Śṛṅgiputra proclamaron las saṃhitā-s.

Verse 45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः / प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

Vaina, Prājīnayoga y Surāla—eran los mejores dvija. Pārāśarya Kauthuma expuso seis saṃhitā-s.

Verse 46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ / प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

Āsurāyaṇa y Vaiśākhya—ambos se consagraban a los ancianos del Veda. Y también estaba el sabio Patañjali, hijo de Prācīnayoga.

Verse 47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः / लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

Se recuerdan las divisiones de Kauthuma y también seis de Pārāśarya. Luego Lāṅgala y Śālihotra expusieron seis saṃhitā-s.

Verse 48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः / कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

Hālinirjyā, Mahāniśca, Jaimini, Lomagāyani, Kaṇḍu y Kohala: a estos seis se les recuerda como los ‘Lāṅgala’.

Verse 49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः / एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

Estos son discípulos de Lāṅgali, por quienes se pusieron en marcha las Saṃhitā; entre ellos, uno—hijo de rey—fue hecho discípulo de Hiraṇyanābha.

Verse 50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः / प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

Aquel varón excelso compuso veinticuatro Saṃhitā; y a los discípulos a quienes las enseñó, conócelos también.

Verse 51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा / तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

Rāḍi, Rāḍavīya, Pañjama, Vāhana, Talaka, Māṇḍuka, Kālika y Rājika: también se enumeran estos nombres (entre los discípulos).

Verse 52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः / पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

Luego se mencionan también Gautama, Ājabasta, Somarājāyana, Puṣṭi, Parikṛṣṭa y Ulūkhalaka (entre los discípulos).

Verse 53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः / शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

Yavīyasa, Śālīrāṅgulīya Kauśika, Śālimañjaripāka, Śadhīya y Kāninī: tales nombres se mencionan entre los sāmagas.

Verse 54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः / सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

“Pārāśarya, de alma dhármica”: así fueron tenidos por ilustres los sāmagas; entre todos ellos, dos son proclamados como los más excelsos.

Verse 55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ / अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

Pauṣyañji y Kṛta fueron los ordenadores de las variantes de las saṃhitās; oh dvijas, Sumantu dividió el Atharvaveda en dos y lo entregó.

Verse 56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् / कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

Luego se confió de nuevo a Kabandha el Kṛṣṇa (Atharva); él, sabio, lo guardó tal como lo había oído. Kabandha lo dividió en dos y entregó otra vez una parte a Pathya.

Verse 57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः / मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

La segunda parte (fue) para Devadarśa; el señor la dividió en cuatro: Modo, Brahmabala y también Pippalāda.

Verse 58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः / देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

Śaulkāyani, conocedor del dharma, fue el cuarto, firme en la austeridad. Estos son los cuatro discípulos de Devadarśa, de voto inquebrantable.

Verse 59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् / जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

Además, conoce la suprema triple división de la tradición Pathya: Jājali, Kumudādi, y la tercera es recordada como Śaunaka.

Verse 60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे / द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

Śaunaka lo dividió en dos y dio una parte a Babhrū; la segunda saṃhitā, el sabio, la entregó al llamado Saindhavāyana.

Verse 61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः / नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

Saindhava y Muñjakeśya dispusieron de nuevo aquella tradición separada en dos; Nakṣatrakalpa y Vaitāna: tal es el tercer método de saṃhitā.

Verse 62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः / श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

El cuarto es el Āṅgirasa-kalpa y el quinto el Śānti-kalpa. Estos son tenidos por los más excelsos ordenadores de las variantes de las saṃhitās del Atharvaṇa.

Verse 63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः / आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

¡Oh rishis excelentísimos! Yo he dispuesto este Purana con filo como espada; Atreya, el sabio Sumati y Kasyapa llamado Akṛtavraṇa [son sus depositarios].

Verse 64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः / सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

Bharadvaja, Agnivarca, Vasistha y Mitrayu; y también Savarni, Somadatta, Susharma y Shamsapayana.

Verse 65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः / त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

Estos son mis discípulos, firmes en sus votos dentro de los Puranas; allí, esos tres compusieron de nuevo tres Saṃhitās.

Verse 66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः / मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

Kashyapa es el autor de una Saṃhitā; Savarni y Shamsapayana [son otros autores]. La mía, llamada Māmikā, es la cuarta: son cuatro las Saṃhitās raíz.

Verse 67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः / पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

Todas ellas son de cuatro partes y todas expresan un solo sentido; pero en las variantes de lectura se vuelven diferencias vanas, como las ramas del Veda.

Verse 68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते / लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

En la recensión Śāṃśapāyanika, dulce como amṛta, todas estas son de cuatro mil. La raíz es la tradición Laumaharṣaṇika; después viene la excelsa Kāśyapika.

Verse 69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता / शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

La tercera tradición Sāvarṇika está adornada con el sentido de palabras sencillas y rectas. Otra tradición Śāṃśapāyanika se engalana con significados que exhortan e inspiran.

Verse 70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च / एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

Los ṛc suman ocho mil, y además se cuentan seiscientos. A esto se añaden otros quince, otros diez, y asimismo diez por diez.

Verse 71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः / अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

Estos siete, junto con los Vālakhilya y los Suparṇa, son proclamados como célebres. Se cuentan ocho mil sāman, y además catorce cantos sāman.

Verse 72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः / द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

El ‘Sāraṇyaka’ y el ‘Sahoha’ son cantados por los sāmagā. El metro Adhvaryava es recordado en la smṛti como de doce mil.

Verse 73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् / सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

Así también Vyāsa ordenó los Brāhmaṇa del Yajurveda; y de ellos compuso las secciones grāmya y āraṇyaka, juntamente con los mantras sagrados.

Verse 74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् / ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

En adelante, la narración recibe el calificativo de “pūrvā”; y ese grāmya-āraṇyaka con mantras es recordado como Ṛk, Brāhmaṇa y Yajus.

Verse 75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु / तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

Asimismo, en la rama Hāridravīrya existen los khila y upakhila; y en la rama Taittirīya se los recuerda con el nombre de “parakṣudrā”.

Verse 76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके / ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

En el Veda Vājasaneya se cuentan dos mil menos cien (es decir, 1900) ṛg-gama; y la sección Brāhmaṇa se dice que es cuatro veces mayor.

Verse 77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च / एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

Ocho mil y cien, o incluso ochenta y ocho más: tal es la medida de los Yajus y de las Ṛc; con la Śukrīya y con todos los khila, esto se tiene por la tradición de Yājñavalkya.

Verse 78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु / षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

Así también, escucha con medida y norma lo relativo a las ciencias de los Cāraṇa. Se declara que los ṛc son seis mil, y además, de nuevo, veintiséis ṛc más.

Verse 79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते / एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

Aún más que esto, se mencionará también su Yajus. Los ṛc son once mil, y hay otros ṛc que exceden de diez.

Verse 80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु / सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

Los ṛc son diez mil, y en verdad hay además ochenta y treinta. Según la medida establecida, los ṛc de los mantras se dicen mil y uno.

Verse 81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु / ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

Tal es la extensión del Ṛc; y también es abundante la parte athárvica. Se afirma con certeza que los ṛc de Atharvan son cinco mil.

Verse 82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना / एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

Debe conocerse otro millar, pero excluyendo los veinte atribuidos a los ṛṣi. Esto se declara como dicho por los Aṅgirasa; y además, nuevamente, está su Āraṇyaka.

Verse 83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु / कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

Así se ha contado y expuesto el número de las diferencias entre las śākhā; y también se han mencionado los autores de esas ramas y las causas de su diversidad.

Verse 84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः / प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

En todos los manvántara, así se mantienen las diferencias de las śākhā. La śruti prājāpatya es eterna; estas divergencias se recuerdan como sus variantes.

Verse 85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः / द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

Por la condición no permanente de los dioses, el surgimiento de los mantras acontece una y otra vez; y en los Dvāpara se proclaman de nuevo las diferencias de las śruti.

Verse 86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः / शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

Así, en aquel tiempo, el Bhagavān, el más excelso de los ṛṣi, tras entregar el Veda (ya ordenado) a sus discípulos, se internó en el bosque para practicar austeridades.

Verse 87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः / अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

Sus discípulos y los discípulos de sus discípulos realizaron estas divisiones de śākhā. También se mencionan los vedāṅga, los cuatro Veda, la Mīmāṃsā y el desarrollo del Nyāya.

Verse 88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश / आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

El Dharmaśāstra y el Purāṇa, y las catorce ciencias sagradas son proclamadas; y también el Āyurveda, el Dhanurveda y el Gāndharva: esos tres se cuentan.

Verse 89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि / ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

El Arthaśāstra es el cuarto; así, las ciencias son en verdad dieciocho. Deben conocerse primero los Brahmarṣi, y después de ellos los Devarṣi.

Verse 90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा / काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

Luego, de ellos surgen los Rājarṣi; y las naturalezas de los Ṛṣi son triples: en las líneas de Kāśyapa, Vasiṣṭha, y también de Bhṛgu, Aṅgiras y Atri.

Verse 91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः / यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

En estos cinco gotra nacen los brahmavādin, los que proclaman a Brahman. Porque ‘ven’ a Brahmā/Brahman, por eso se les recuerda como Brahmarṣi.

Verse 92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च / प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

Dharma, Pulastya, Kratu, Pulaha, el deva Pratyūṣa y también Kaśyapa: de ellos igualmente se hace mención (en esta sagrada estirpe).

Verse 93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत / देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

Ellos son hijos de los devarṣis; conoce sus nombres. Los dos devarṣis, hijos de Dharma, son Nara y Nārāyaṇa.

Verse 94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु / कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

Los Vālakhilya son hijos de Kratu; Kardama es hijo de Pulaha. Kubera es de la estirpe de Paulastya; y Dala es hijo de Pratyūṣa.

Verse 95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ / ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

Nārada y Parvata, ambos, son hijos de Kaśyapa. Como hacen resplandecer los Vedas como ṛṣis, por eso se les recuerda como devarṣis.

Verse 96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः / ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

Los reyes del linaje de Manu y del linaje de Aila, y los soberanos de las estirpes de Ikṣvāku y Nābhāga, deben ser conocidos como rājarṣis.

Verse 97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः / ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

Quienes, alegrando al pueblo, obran como ṛṣis, son llamados rājarṣis. Y quienes están establecidos en Brahmaloka son recordados como brahmarṣis puros.

Verse 98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः / इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

Sepan que los Devarṣis auspiciosos están establecidos en el Devaloka; y que todos los Rājarṣis son tenidos por establecidos en el mundo de Indra.

Verse 99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा / ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

Quienes poseen noble linaje, austeridad y recitación de mantras son llamados Brahmarṣis; y quienes son de naturaleza divina son llamados Devarṣis.

Verse 100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् / भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

Ahora expondré las señales de los Rājarṣis: conocimiento del pasado, del porvenir y del presente, y la proclamación clara de la verdad.

Verse 101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् / तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

Aquellos que están satisfechos por sí mismos y despiertos por sí mismos; los célebres por su austeridad, y aquellos a quienes el conocimiento se reveló ya en el seno materno.

Verse 102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये / एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

Quienes recitan mantras y, por su señorío, pueden ir a todas partes: ellos son los Rājarṣis idóneos, reyes-dvija semejantes a los devas.

Verse 103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः / सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

Aquellos sabios que han realizado estos estados son tenidos por Ṛṣis. Estos siete, dotados de siete cualidades, son recordados como los Saptarṣi.

Verse 104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः / बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

Eran longevos, consumados por el poder del mantra y dotados de visión divina por gracia del Señor. Eran iluminados, conocedores directos del dharma y también instauradores de las líneas de gotra.

Verse 105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः / तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

Siempre dedicados a los seis deberes, eran dueños de casa sobrios y rectos. Trataban con sus iguales, movidos por causas de acción sin malicia.

Verse 106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः / कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

Vivían apartados de los placeres vulgares, sosteniéndose con sencillos jugos preparados por ellos mismos. Eran hombres de familia, sabios, y moradores del interior del bosque.

Verse 107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः / वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

En las eras llamadas Kṛta y las demás, por todos, una y otra vez, lo primero que se establece es el orden de varṇa y āśrama.

Verse 108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

Al comenzar el Tretā-yuga, los Siete Rishis vuelven aquí a instaurar por completo el orden de varṇa y āśrama.

Verse 109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः / जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

En su misma estirpe nacen los héroes una y otra vez; al nacer padre e hijo, el hijo es en verdad el padre (que retorna por renacimiento).

Verse 110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् / अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

Así, desde la ruptura de la sucesión hasta el ocaso del yuga, ello prosigue; de los gṛhamedhin se han dicho ochenta y ocho mil (número o clases).

Verse 111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

Quienes se acogen al sendero meridional de Aryaman, el Pitṛyāna, son los que, con esposa, mantienen el agnihotra; ellos son recordados como causa de la descendencia.

Verse 112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते / अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

Incontables gṛhamedhin se acogen a los crematorios; ochenta y ocho mil se dicen depositados en el Uttarāpatha, la senda del norte.

Verse 113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः / मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

Los ṛṣis de voto elevado, de quienes se oye que alcanzaron el cielo, al término de un yuga vuelven a nacer y se convierten en autores de mantras y de los Brāhmaṇa.

Verse 114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः / कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

Así, una y otra vez retornan en los tiempos de Dvāpara; son los forjadores de la sabiduría ṛṣi de los kalpas y los autores de diversos śāstra.

Verse 115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् / वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

Por ellos se establece el orden y la distinción de los ritos védicos; en este Manvantara de Vaivasvata vuelven a manifestarse una y otra vez en los Dvāpara.

Verse 116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः / सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

Los mahārṣis han dividido los Vedas veintiocho veces; en el séptimo Dvāpara, Svayambhū mismo realizó la división de los Vedas.

Verse 117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः / तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

En el segundo Dvāpara, Prajāpati fue Vedavyāsa; en el tercero, Uśanā fue Vyāsa; y en el cuarto, Bṛhaspati.

Verse 118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः / सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

En el quinto se recuerda a Savitā como Vyāsa; en el sexto se menciona a Mṛtyu, el Señor. En el séptimo, igualmente, a Indra; y en el octavo se recuerda a Vasiṣṭha.

Verse 119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः / एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

En el noveno está Sārasvata; en el décimo se recuerda a Tridhāmā. En el undécimo está Trivarṣā, y después de él, Sanadvāja.

Verse 120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे / त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

En el decimotercero está Antarikṣa; en el decimocuarto se recuerda también a Dharma. En el decimoquinto está Traiyyāruṇi, y en el decimosexto, Dhanañjaya.

Verse 121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः / ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

En el decimoséptimo está Kṛtañjaya; en el decimoctavo se recuerda a Ṛjīṣa. De Ṛjīṣa provino Bharadvāja, y de Bharadvāja, Gautama.

Verse 122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः / हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

De Gautama vino Uttama; después se recuerda a Haryavana. Tras Haryavana viene Vena, y luego se menciona a Vājaśravā.

Verse 123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः / तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

De Arvāk nació Vājaśravasa, y de él Somamukhyāyana; luego vino Tṛṇabindu, de quien nació Tātaja, y de Tātaja nació de nuevo Tṛṇabindu.

Verse 124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः / जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

De Tātaja se recuerda a Śakti, y de Śakti a Parāśara; de él surgió Jātūkarṇa, y de Jātūkarṇa se recuerda a Dvaipāyana (Vyāsa).

Verse 125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः / भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

Estos antiguos Vedavyāsa se cuentan como veintiocho; y en el futuro Dvāpara también aparecerán Dvoṇi y Dvaipāyana como Vyāsa.

Verse 126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः / भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

Cuando este Vedavyāsa haya pasado, nacerán grandes ascetas; y en los tiempos venideros continuará el establecimiento y la transmisión de las ramas del Veda.

Verse 127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् / तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

El Brahman imperecedero de ese mismo Brahman se alcanza por la austeridad; por la austeridad se logra la perfección de la acción, y por la acción también se obtiene tu gloria.

Verse 128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् / व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

De nuevo, por el tejas se manifiesta la Verdad, y por la Verdad el gozo imperecedero. El Brahman, amṛta puro que todo lo penetra, es llamado en verdad “Amṛta”.

Verse 129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् / बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

Este único e inmutable sonido-sílaba está establecido como “Om”. Por su grandeza y por su poder de expansión, se le denomina “Brahman”.

Verse 130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् / अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

El Pranava es recordado de nuevo como “bhūḥ bhuvaḥ svaḥ”. Reverencia a ese Brahman que está asentado en los Vedas Atharva, Ṛg, Yajur y Sāma.

Verse 131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् / महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

Aquello que, en la creación y disolución del mundo, es llamado “causa”, el supremo misterio más allá del Mahat: a ese Subrahman, reverencia.

Verse 132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् / संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

Es insondable, ilimitado e imperecedero, origen de toda la congregación del mundo. Por la iluminación y por el despliegue de la acción, cumple el propósito del puruṣārtha.

Verse 133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् / यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

La firmeza de los sabios del Sāṃkhya y la meta suprema de las almas dueñas de śama y dama es aquello que se tiene por “no manifestado”: esa es la Prakṛti, ese es el Brahman eterno.

Verse 134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते / अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

También se le llama Pradhāna, ātma-yoni, lo aprehensible (grāhya) y sattva; es indiviso, puro, imperecedero y de múltiples aspectos.

Verse 135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः / कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

A ese Parabrahman, homenaje eterno, una y otra vez. Cuando algo está ya hecho—consumado—no queda acción; ¿cuánto más para quienes aún no han cumplido la acción?

Verse 136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् / श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

Todo lo que en el mundo se llama hecho o no hecho, está como realizado de una sola vez; lo que debe oírse o ya fue oído, sea impropio o virtuoso, permanece tal cual.

Verse 137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च / द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

Lo que debe conocerse, aceptarse, preguntarse y también disfrutarse; lo que debe verse, oírse o de algún modo olerse: todo permanece así.

Verse 138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः / यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

Lo que él mismo ha mostrado, eso conocieron los rishis divinos; lo que no ha mostrado, ¿quién es digno de buscarlo?

Verse 139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् / यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

“Todas las cosas, el todo y todos los seres”, así habló el Bhagaván; cuando algo se hace por alguien, entonces a ese se le tiene por hacedor.

Verse 140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् / यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

Donde esto se realiza primero, nadie más lo ha declarado; y cuando algo se hace por alguien, de algún modo, en algún lugar.

Verse 141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै / विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

La obra realizada por Él mismo se les aparece a los agentes como hecha por ellos; así también la carencia y el exceso, en saber e ignorar, en lo grato y lo ingrato.

Verse 142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च / ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

Dharma y adharma, dicha y dolor, muerte e inmortalidad; y los estados de lo alto, lo lateral y lo bajo: todo pertenece a ese Hacedor invisible.

Verse 143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

Acerca de Svayambhū, el Brahmā más antiguo, el supremo Parameṣṭhin: en las eras de Tretā, aquí, una y otra vez, cada Veda se hace conocible por separado.

Verse 144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः / ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

En los tiempos de Dvāpara, ese ‘Veda único’ se divide una y otra vez; y al comienzo de aquel Manvantara de Vaivasvata, Brahmā lo proclamó.

Verse 145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः / कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

Los ṛṣi que retornan una y otra vez a través de las eras, naciendo unos tras otros, son quienes componen estas saṃhitā.

Verse 146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

Se recuerda ciertamente que los ṛṣi de la Śruti son ochenta y ocho mil; aunque hayan transcurrido en las eras pasadas, vuelven a manifestarse una y otra vez.

Verse 147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे / युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

Quienes se acogieron al sendero del Sur y habitaron los crematorios: por ellos, era tras era, esas śākhā se vuelven a dividir una y otra vez.

Verse 148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः / तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

En cada Dvāpara-yuga de este mundo, los ṛṣis custodios de la Śruti compilan las saṃhitā; y en sus linajes (gotra) estas śākhā vuelven a manifestarse una y otra vez.

Verse 149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् / एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

Esas śākhā y sus autores aparecen aquí cuando el yuga declina; así debe entenderse también respecto del pasado y del porvenir.

Verse 150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

En todos los manvantara tiene lugar el establecimiento de las śākhā; en los manvantara ya pasados ello pasó, y en el intervalo presente continúa.

Verse 151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि / पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

Lo que ha de acontecer, acontecerá también en los yuga venideros; por lo anterior conoce lo posterior, y por lo presente comprende ambos.

Verse 152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः / एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

Por esta unión de orden se determina el manvantara; y así también los deva, junto con los pitṛ, los ṛṣi y los manu, se conocen según su sucesión.

Verse 153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह / जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

Con los mantras, todos los dioses ascienden desde Janaloka; y con ellos mismos retornan una y otra vez, durante diez kalpas.

Verse 154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते / अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

Cuando llega el tiempo de su turno, ellos surgen destinados a la muerte; por la ley inevitable, en ese mismo momento quedan ligados a ella.

Verse 155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् / निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

Luego contemplan el nacimiento manchado de faltas, precedido por la enfermedad; al ver la falta, entonces cesa en ellos esa inclinación.

Verse 156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै / जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

Así, tras hacer girar aquí los yugas de los dioses diez veces, parten de Janaloka hacia Tapoloka, morada de no retorno.

Verse 157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः / निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

Así, aquí transcurren miles de edades divinas; y junto con los rishis, en Brahmaloka alcanzan su término final.

Verse 158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः / अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

El Tiempo es sin comienzo y las cifras son innumerables por doquier; por ello no es posible narrarlas en orden con plena amplitud.

Verse 159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह / पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

Los Manvantara que pasaron junto con los antiguos Kalpa, en compañía de los Pitṛ, los Munis, los Devas y los Ṛṣis, ya han quedado atrás.

Verse 160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् / एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

Por obra del Tiempo, los yugas son recreados y se cumple la rotación de las eras; por este orden se despliegan también los kalpa y los manvantara.

Verse 161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः / मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

Con las criaturas, han transcurrido cientos y miles de ciclos; al fin de un manvantara hay disolución, y tras la disolución vuelve a surgir la creación.

Verse 162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च / न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

No es posible relatar en orden a los Devas, a los Ṛṣis, a Manu y a la hueste de los Pitṛ, ni siquiera en cientos de años.

Verse 163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः / मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

Conoce, según el cómputo humano, la plena extensión de la creación y de la disolución, y también el número de los Manvántaras.

Verse 164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः / त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

Los versados en el sentido de los números han contado los Manvántaras; los dvijas fijaron la cifra completa en treinta kotis.

Verse 165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया / विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

En el cómputo hay sesenta y siete niyutas y otros, y además veinte mil; este tiempo se declara sin excedente.

Verse 166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता / वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

Esta cifra del Manvántara ha sido proclamada según el cómputo humano; ahora expondré la parte siguiente de Manu también según el año divino.

Verse 167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् / द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

Según el cómputo divino se recuerda la cifra de ochocientos mil; y además hay un añadido de cincuenta y dos mil.

Verse 168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् / पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

Este tiempo se multiplica por catorce hasta el gran disolverse de los seres. La medida plena de mil yugas es recordada como un día de Brahmā.

Verse 169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः / ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

Entonces todos los seres quedan abrasados por los rayos de Āditya; y, poniendo a Brahmā al frente, avanzan junto con los devarṣis y los dānavas.

Verse 170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

Ellos entran en el Señor Nārāyaṇa, el más excelso entre los dioses. Él es, una y otra vez, el creador de todos los seres al comienzo de los kalpas.

Verse 171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह / सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

Así se tiene por cierto, junto con los devarṣis, este tiempo de permanencia. Ahora comprended la pratisandhi, la juntura de todos los manvantaras.

Verse 172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः / कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

Oh inmaculados, la denominación de yuga que antes expuse, unida a Kṛta, Tretā y las demás, es recordada como caturyuga, el ciclo de cuatro edades.

Verse 173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् / मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

Dijo que aquello se había incrementado en más de setenta y una veces; y el Bhagaván, el Señor, proclamó este mandato para Manu.

Verse 174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् / अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

Así se han expuesto las características de todos los manvántaras, pasados y futuros, tomando como base el presente.

Verse 175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते / प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

Así te ha sido narrada la creación del Svāyambhuva Manu; ahora expondré la juntura (sandhi) entre esa y la siguiente.

Verse 176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह / अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

Tal como antes, el manvántara transcurre junto con los ṛṣis y los dioses; por la necesidad inevitable, concluye debidamente y se retira.

Verse 177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये / सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

En este intervalo, los que antes fueron señores de los tres mundos—los Saptarṣis, los dioses, los Pitṛs y los Manus—estaban allí.

Verse 178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा / क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

Cuando el tiempo del manvantara se cumplió por entero, y su autoridad se agotó, ellas, turbadas, comprendieron el cambio en sí mismas.

Verse 179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् / ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

Todos ellos volvieron su mente hacia Maharloka; y cuando aquel manvantara fue menguando, esas deidades también (obraron así).

Verse 180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् / उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

En el tiempo pleno de la permanencia, se mantiene un yuga de Kṛta; y nacen quienes serán los señores de los manvantaras venideros.

Verse 181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च / मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

Los dioses, los Pitṛ, los ṛṣi y el propio Manu: cuando el manvantara se completa, en el yuga de Kali dicen lo mismo.

Verse 182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा / यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

Entonces, en esos restos de Kali, se realiza el espíritu del yuga de Kṛta; pues la continuidad de Kṛta es recordada por los sabios como ‘anterior a Kali’.

Verse 183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च / क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

Así también, al término de los Manvántaras y al comienzo del Manvántara; cuando el Manvántara anterior se ha consumado y el siguiente vuelve a ponerse en marcha.

Verse 184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा / सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

Luego, al umbral del Kṛtayuga, los que entonces permanecen como los justos—los Siete Ṛṣis y también Manu—se mantienen aguardando el tiempo señalado.

Verse 185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः / मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

Esos ascetas aguardan el Manvántara y se van consumiendo con el agotarse del tiempo antiguo; siempre por el rito festivo del Manvántara y por la continuidad de la estirpe.

Verse 186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

Cuando se pone en marcha la creación de las lluvias, ellos actúan como antes; se manifiestan los pares opuestos —frío y calor— y brotan las hierbas medicinales.

Verse 187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् / वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

Y las gentes, en algunos lugares, permanecen sin morada; cuando la vārttā —agricultura y comercio— se pone en marcha, y el dharma también se acerca y queda establecido.

Verse 188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे / अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

Cuando el mundo queda sin dicha, perecen los seres inmóviles y móviles; no hay aldeas ni ciudades, y se extingue el dharma de varṇa y āśrama.

Verse 189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः / सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

En el manvantara anterior, los nobles y justos que aquí existen son establecidos como los Siete Ṛṣi y como Manu, para la continuidad de la descendencia.

Verse 190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् / उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

Por el bien de las criaturas, su austeridad es sumamente difícil; y cuando los antiguos perecen, ellos vuelven a nacer aquí, como antes.

Verse 191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा / सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

Devas y asuras, las huestes de los Pitṛ, los ṛṣi y también los humanos; serpientes, bhūta y piśāca, gandharvas, yakṣas y rākṣasas.

Verse 192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते / सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

Entonces, los nobles entre ellos enseñan la conducta de los justos; pues al comienzo del manvantara, los Siete Ṛṣi y Manu señalan el camino.

Verse 193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह / ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

Los hombres emprenden las obras junto con los Devas; por el brahmacarya de los Rishis, entonces quedan libres de toda deuda sagrada.

Verse 194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा / शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

Mediante la veneración a los Pitris, la continuidad de la prole y el culto a los Devas; permanecieron en el dharma de las varnas por miles de siglos.

Verse 195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा / स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

Establecieron la Triple Veda, la vārttā, la daṇḍanīti y los dharmas del varṇāśrama; ordenaron también los āśramas y fijaron la mente en el cielo.

Verse 196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै / पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

Cuando aquellos Devas primordiales se volvieron así hacia el cielo; entonces quedaron plenamente establecidos en el Dharma.

Verse 197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः / मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

Cuando el manvantara ha transcurrido, abandonan por completo sus moradas; con los mantras ascienden al Maharloka, libre de aflicción.

Verse 198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः / अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

Ellos, apartados ya de toda potestad, alcanzaron la perfección interior; dueños de sí, permanecieron firmes contemplando el diluvio de la disolución de los seres.

Verse 199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा / शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

Luego, cuando aquellos dioses antiguos hubieron pasado, en los tres mundos, por doquier, los asientos divinos quedaron vacíos.

Verse 200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

Entonces acudieron aquí otros dioses moradores del cielo; y luego, unidos al poder de la ascesis, ocuparon y colmaron aquellos puestos.