Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección anterior proclamada por Vāyu, en la segunda parte, el capítulo vigésimo séptimo llamado “Anuṣaṅgapāda: entrada al bosque de Dāru y rito del baño con ceniza sagrada”. Dijo el ṛṣi: “Oh rey, ¿cómo fue él al cielo mes tras mes en la noche de amāvasyā? Oh Sūta, ¿cómo Aila Purūravas ofreció tarpaṇa a los pitṛ?”

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

Sūta dijo: “Oh Śāṃśapāyana, te expondré su poder: la unión de Aila con Āditya y también la del magnánimo Soma.”

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

Se expone la mengua y el crecimiento de la Luna, de esencia interior, en las quincenas clara y oscura, y se determina lo relativo al mundo de los Pitṛs y al rito pitrya.

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

Del Soma proviene para los Pitṛs la obtención del amṛta; asimismo el tarpaṇa para ellos, y la visión de los Pitṛs llamados Kāvya, Agniṣvātta y Saumya.

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

Así como Purūravas satisfizo a los Pitṛs mediante el tarpaṇa, así expondré todo esto, y también los parvas en su debido orden.

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

Cuando la Luna y el Sol se reúnen junto con la constelación, en la noche de Amāvasyā habitan una sola noche en un mismo círculo.

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

Entonces, en esa misma Amāvasyā, él va a contemplar al Divākara (Sol) y al Niśākara (Luna); en esa Amāvasyā están presentes el abuelo materno y el abuelo paterno como Pitṛs.

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

Tras saludar reverentemente a ambos allí, aguardó el tiempo propicio. Del Soma que manaba brotó una corriente sagrada, el pariśrava, para el rito en honor de los Pitṛs.

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

Aila Purūrava, sabio, con el deseo de celebrar el śrāddha mensual, venera en el cielo a aquel Soma portador de los Pitṛs.

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

Consideró tanto el dvilavā como la medida de Kuhū; y, conforme a las normas de Sinīvālī, rindió culto a Sinīvālī.

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

Conociendo la medida de Kuhū y la kalā, veneró a Kuhū de ese modo. Entonces, sentado en su adoración, aguardó el tiempo propicio y contempló.

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

De aquel Soma mana el sudhā-amṛta para la satisfacción mensual, en corrientes de néctar sagrado: diez y cinco, así sus derrames.

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

En la quincena oscura, sus brazos ardían por los rayos; entonces él, con aquella miel apacible, hizo brotar al instante dulces corrientes.

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

En los períodos sin viento, en el cielo y según el rito de los Pitri, el rey soberano sació a los antepasados con néctar de amrita y sudhā.

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

Saumya, Barhiṣad, Kavya y Agniṣvātta: tales son los linajes de los Pitri; y aquel llamado ‘Ṛtam-agni’ es tenido por el Saṃvatsara, el Año.

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

De él nacieron las estaciones (ṛtu), y de las estaciones nacieron también los ārtava; los ārtava son llamados «medio mes», y esos Pitri son hijos de las estaciones.

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

Las estaciones son los pitāmaha; los meses y los ayana son hijos del año; y los dioses, como prapitāmaha, son llamados Pañcābda, hijos de Brahmā.

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

A los llamados Saumya se les ha de conocer como los Pitṛ Somaja; y a los Kāvya, como los hijos del sabio Kavi. Los dioses son recordados como Upahūta; y los Somaja son también tenidos por Somapā, bebedores del soma sagrado.

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

Los Pitṛ Kāvya son recordados como Ājyapā; y se enseñan tres linajes de Pitṛ: Kāvya, Barhiṣad y Agniṣvātta; así son de triple clase.

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

Los cabezas de familia que realizan el yajña son, sin duda, llamados Ṛtu y Barhiṣad. Y los cabezas de familia que no realizan sacrificio son llamados Agniṣvātta y Ārttava.

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

Los Pitṛ Kāvya son los señores de las Aṣṭakā; sabed que constituyen cinco “abda”. Entre ellos, Saṃvatsara es Agni, y Parivatsara es Sūrya.

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

Soma es llamado Iḍvatsara, y Vāyu, Anuvatsara. Para ellos, Rudra es Vatsara; y estos cinco “abda” son de naturaleza yuga.

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

Kāvya, Uṣmapa y Divākīrtya: así son recordados; en el cielo, mes tras mes, en la noche de amāvasyā beben la sagrada sudhā.

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

Mientras Purūrava permaneció, con ello los sació; pues de ese Soma, mes tras mes, mana el licor y también se acrecienta.

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

Por ello, ese sudhāmṛta pertenece en verdad a los Pitṛ que beben Soma; ese amable amṛta es llamado también sudhā y madhu.

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

Así como en la quincena oscura las quince porciones del astro lunar menguan una tras otra, así los treinta y tres Devas llamados Chandanā beben la parte hecha de agua.

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

Bebiendo el sudhāmṛta en la caturdaśī, avanzan hasta medio mes; así, al ser bebido por todos los Devas, el Niśākara (la luna) se va consumiendo.

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

En la amāvasyā, situado en la decimoquinta porción, el Soma se reúne; y por la nāḍī Suṣumṇā es nutrido en la luna nueva, conforme al orden establecido.

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

Los Pitṛ beben el néctar de sudhā-amṛta durante dos lava; luego, al quedar Soma menguado por la bebida, el Sol lo recoge de nuevo con un solo rayo.

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

Desde Suṣumṇā vuelve a nutrir a quienes beben Soma; y cuando la kalā se agota por completo, también a Soma lo hace crecer de nuevo.

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

Mientras es nutrido por Suṣumṇā, según el curso de los días, las kalā se consumen parte a parte—esas son las kalā oscuras; y las kalā claras, en cambio, lo acrecientan.

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

Así, por el vigor del Sol, el cuerpo de la Luna queda colmado; y en la luna llena se la ve, blanca, como un disco completo y perfecto.

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

Así se cumple Soma en sus dos quincenas, la clara y la oscura; y Soma, unido a los Pitṛ, es recordado como de naturaleza Idvatsara.

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

Soma avanza con sus quince kalā, acompañado por corrientes de sudhā y amṛta; por ello expondré los parva y las junturas (saṃdhi) que les corresponden.

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

Como la caña de azúcar tiene nudos (parva), así también los parva de la media luna son, en verdad, la quincena clara y la oscura.

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

La diferencia entre la luna llena y la luna nueva es, en verdad, el nudo y la juntura; y los parva del medio mes son las tithi que comienzan con la Dvitīyā.

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

Puesto que el rito de anvādhāna se realiza en las junturas de los parva, por ello, en toda juntura, el comienzo del parva se fija en la Pratipadā.

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

Al caer la tarde, al comienzo de la tithi llamada Anumatī y las afines, el tiempo se denomina de dos ‘lava’. Y en Rākā (plenilunio), esos dos lava deben conocerse como el tiempo del aparāhṇa (tarde avanzada).

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

En la pratipadā del pakṣa oscuro, cuando ha pasado el aparāhṇa y se ha asentado el atardecer, ese mismo momento es el tiempo llamado paurṇamāsika.

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

En el vyatīpāta, cuando el Sol permanece en la «mitad de la línea» (lekhārdha), se produce el yuga‑antara; y cuando el yuga‑antara se manifiesta, según el orden, la Luna queda en la «mitad de la porción» (leśārdha).

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

En el vyatīpāta, si en el día de plenilunio el Sol y la Luna se miran mutuamente, el momento en que ambos quedan en igualdad es, en verdad, ese mismo vyatīpāta.

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

Al contemplar ese momento señalado por el Sol, la cuenta avanza. Ese es, en verdad, el tiempo de la acción ritual del «vaṣaṭ»; y en ese mismo instante el tiempo queda fijado conforme al rito.

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

En la quincena luminosa, el umbral de la noche es la Pūrṇimā; en esa noche de Paurṇamāsī, el Niśākara, la Luna, resplandece con singular fulgor.

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

Cuando en el Vyatīpāta, en pleno día, la Luna y el Sol se contemplan frente a frente, y en la tarde ambos están en su plenitud: eso es la Pūrṇimā.

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

Porque los Pitṛs, junto con los dioses, otorgan su asentimiento a esa tithi, por eso se llama “Anumatī”; entre las Pūrṇimās se la recuerda como la primera.

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

Porque en esta tithi el Niśākara, la Luna, resplandece en el firmamento con brillo extraordinario; y por el encanto del Candra, los poetas la llamaron “Rākā”.

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

En el nakṣatra de Amāvasyā, cuando Candra y Divākara (el Sol) se unen, entonces, tras la decimoquinta noche llamada Rākā, esa tithi es recordada como Amāvasyā.

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

Rasgando la densa oscuridad de la noche de amāvasyā, ante la mirada se reunieron ambos; cuando Luna y Sol se unen mutuamente, a eso se le llama ‘varṣa’.

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

En la amāvasyā hay un lapso de dos y dos lava en las junturas de los parva; ‘dvyakṣara’ y solo ‘kuhū-mātra’: estos tres tiempos de parva son recordados por la smṛti.

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

La amāvasyā en la que la Luna se extingue comienza desde el mediodía; tras recorrer medio día y parte de la noche, la Luna llega a la cercanía del Sol.

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

Él (la Luna), junto con el Sol, va a la región del océano y desde la mañana permanece allí; allí mismo ocurre la confluencia de dos tiempos, y al mediodía Ravi se mantiene según lo establecido.

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

En la pratipadā del creciente luminoso, la Luna comienza a soltarse del disco del Sol; y mientras ambos discos se separan, se manifiesta el espacio entre sus mandalas.

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

Entonces es el tiempo de la ofrenda (āhuti); en el sacrificio Darśa se realiza la invocación ‘vaṣaṭ’. Sábese que esto es la ‘boca de la estación’: el parva de Amāvāsyā.

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

En la quincena oscura, cuando la luna se ha consumido, la Amāvāsyā se llama ‘parva del día’. Por eso, en la Amāvāsyā se toma al Divākara (el Sol) durante el día.

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

Por eso, en la Amāvāsyā se toma en el día, considerando la desaparición en el cielo. Y aun en estas porciones (kalā) hay aumento y disminución del Luna, de naturaleza acuosa (jalātmā).

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

Los nombres de las tithi han sido fijados por los sabios. Luego, el Sol y la Luna—ambos—manifiestan su propia naturaleza.

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

Luego, en ese mismo orden, la Luna sale gradualmente del círculo del Sol. En un día y una noche, faltando dos lava, Śaśī (la Luna) toca a Bhāskara (el Sol).

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

Entonces, en el tiempo de la ofrenda (āhuti), en el sacrificio Darśa se realiza el rito de ‘vaṣaṭ’; el tiempo señalado por el canto del kokila diciendo ‘kuhe’ es el que llega a su fin.

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

Como se ajusta a esa medida del tiempo, la luna nueva (amāvāsyā) es recordada como ‘Kuhū’; entonces el Hacedor de la Noche queda en un resto menguado, según la medida de Sinīvālī.

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

En la amāvāsyā, cuando el Sol entra (en ese cómputo), se la recuerda como ‘Sinīvālī’; y la diosa ‘Anumatī’, de forma maravillosa, se dice vinculada a Sinīvālī, pero sin Kuhū.

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

El lapso de dos lava de estas se recuerda como la ‘medida de Kuhū’; y cuando, en el vyatīpāta, se unen Luna y Sol en el intervalo entre las plenilunios, eso mismo es Kuhū.

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

De pratipadā a pratipadā, el tiempo del parva es de dos mātrā; y el tiempo de Kuhū y Sinīvālī se dice situado en el centro del cómputo ‘sāmudra’ (marino).

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

En el círculo ígneo del Sol, para Soma el tiempo del parva es igual a una kalā; así también, en la quincena luminosa, durante la noche, en las junturas de los parvas.

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

La luna, gloriosa y plena en su disco, resplandece; pues en la decimoquinta tithi Soma se nutre hasta la plenitud: ese día es la Pūrṇimā.

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

Según el curso de los días, (la luna) crece por diez y cinco kalās; por ello, las kalās de Soma son quince, y se reconoce además su decimosexta kalā, llamada Ṣoḍaśī, como plenitud.

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

Por ello, en la decimoquinta tithi sobreviene el menguar de Soma. Así, estos Pitṛs son de naturaleza divina: bebedores de Soma y acrecentadores de Soma.

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

Según el ciclo de las estaciones, estos ṛtus son prósperos; los dioses, en verdad, los hacen florecer. Por ello, ahora describiré a los Pitṛs que reciben el śrāddha mensual.

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

Su destino, su verdadera esencia y la obtención del fruto del śrāddha son difíciles de conocer con certeza; la marcha de los muertos no puede saberse, ni hay retorno de nuevo.

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

Ni siquiera quien es célebre por su austeridad puede conocerlo; ¿cuánto menos con los ojos de carne? Estos pitṛs, seguidores de los deva-pitṛs, son recordados como pitṛs ‘laukika’, de orden mundano.

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

Los devas llamados Saumya y Kāvya—no oficiantes de yajña y no nacidos del fuego sacrificial—son todos ellos los Pitṛs de naturaleza divina; y aun los devas los celebran con alabanzas.

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

Existen también los pitṛs humanos; y aparte de ellos se recuerdan otros pitṛs ‘laukika’, es decir: el padre, el abuelo y el bisabuelo.

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

Los yajamānas que realizan el sacrificio con los cantos del Sāman son recordados como ‘Somavant’; y los yajamānas que ofician el havir-yajña son llamados ‘Barhiṣad’.

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

Ellos son recordados como los Pitṛ ‘Agniṣvātta’: hacedores de homa y aun oficiantes de yajña para quien no es digno. Por afinidad de dharma, los dvija dicen que alcanzan el sāyujya (unión divina).

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

Quienes permanecen firmes en los caminos del dharma de los āśrama no decaen al final; en sus obras están unidos a la śraddhā, la fe sagrada.

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

Por la ascesis (tapas), el brahmacarya, el yajña, la descendencia, el śrāddha, el conocimiento (vidyā) y la dádiva (pradāna): en siete modos.

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

Quienes se aplican a estas obras hasta la caída del cuerpo se unen a aquellos Pitṛ divinos: de forma sutil y celebrantes del sacrificio de Soma.

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

Llegados al cielo, se regocijan en la morada celeste y son venerados como Pitṛ. Y cuando sus parientes del mismo linaje les ofrecen el nivāpa (ofrenda de piṇḍa).

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

Los moradores del Somaloka que participan del śrāddha mensual alcanzan satisfacción. Aquellos que se alimentan del śrāddha mensual son llamados los Pitṛ de los hombres.

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

Pero otros, mezclados en nacimientos según el karma, han caído de los deberes de los āśrama y quedan privados de las ofrendas con ‘svadhā’ y ‘svāhā’.

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

Esas almas perversas, separadas del cuerpo, se vuelven pretas en el dominio de Yama; lamentando sus propios actos, llegan al lugar del tormento.

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

Viven largo tiempo, pero están resecos en extremo, barbados y desnudos; cercados por hambre y sed, corren de un lado a otro.

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

Anhelan ríos, lagos, estanques y pozos; codiciando el alimento ajeno, son rechazados y vagan de aquí para allá.

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

Son arrojados una y otra vez en diversos lugares y padecen tormentos—también en los infiernos de Śālmali, Vaitaraṇī y Kuṃbhīpāka.

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

En Karaṃbha-vālukā, en el bosque de hojas-espada (Asipatravana) y en la trituración por rocas (Śilā-saṃpeṣaṇa), son arrojados por sus propios actos.

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

Los que allí permanecen, afligidos, no perecen; a quienes están en otro mundo, sus parientes los recuerdan por nombre y linaje (gotra).

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

Los tres piṇḍa ofrecidos sobre la hierba darbha en la tierra, en postura apasavya, llegan a los que moran en el estado de preta y los sacian (tarpana).

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

Quienes ni siquiera alcanzan el lugar del tormento caen de cinco maneras; y después, por sus actos viles, renacen hasta en la condición de seres inmóviles (sthāvara).

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

Nacen con formas diversas, en vientres de seres animales y en otras matrices. En cada yoni, según el alimento que allí se halla, así mismo se vuelven comedores de ese alimento.

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

El śrāddha ofrecido se establece firmemente como ese alimento mismo, cuando se entrega según el rito, en el tiempo debido, a un recipiente digno conforme a la rectitud.

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

Dondequiera que el ser permanezca, allí recibe el alimento tal como fue ofrecido; como el ternero, aun perdido entre las vacas, halla a su madre.

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

Así también, el alimento ofrecido en los śrāddha es llevado por el mantra hasta los Pitṛ. Por ello, el śrāddha dado con fe y con mantra nunca queda sin fruto.

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

Aquel kumāra habló mientras contemplaba con visión divina; conocía el ir y venir de los preta y, junto con ellos, la llegada del śrāddha.

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

Ellos son recordados como Bāhlīka, Uṣmapa y Divākīrtya. Para ellos, el día es el quincenario oscuro (Kṛṣṇapakṣa) y la noche el quincenario claro (Śuklapakṣa), destinado al sueño.

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

Así, los Pitṛ son dioses, y los dioses también son en verdad Pitṛ. Las estaciones (ṛtu), los ciclos estacionales (artava) y los medios meses (arddhamāsa) se recuerdan mutuamente como Pitṛ.

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

Así, los Pitṛ que son dioses y los Pitṛ de los hombres: cuando están complacidos, se alegran en los actos realizados con Śrāddha.

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

Esta es la exposición acerca de los Pitṛ bebedores de Soma. Así, la esencia de los Pitṛ queda establecida con certeza en el Purāṇa.

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

Así se narra el encuentro de Arka, los Pitṛ y Soma, y también la reunión de Aila (Purūravas); la obtención del néctar Sudhā-amṛta y el tarpaṇa ofrecido a los Pitṛ.

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

El tiempo de la luna llena y de la luna nueva, y también el lugar de las penas—todo ello te lo he expuesto en resumen. Este sarga es antiguo, sin comienzo.

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

La forma universal del sarga la he descrito sólo en una parte. No es posible enumerarla por completo; quien anhela prosperidad debe acogerla con fe devota.

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

He expuesto ya este sarga de Svayambhuva Manu. Si lo narrara de nuevo con detalle y en orden, ¿qué más podría añadir?