Adhyaya 73

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः // ७२// सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् / प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

Así concluye, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media, en el tercer upoddhāta-pāda proclamado por Vāyu, el capítulo septuagésimo segundo llamado “Fin del himno”. Sūta dijo: Habiendo adorado así al Señor de los dioses, Īśāna Nīlalohita, Prahva, profundamente inclinado, con las manos juntas, le dirigió estas palabras.

Verse 2

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः / निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः

Al tocar con su mano el cuerpo de Kāvya, se llenó de beneplácito; tras conceder la visión deseada, Hari se desvaneció allí mismo.

Verse 3

ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा / तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्

Luego, cuando aquel dios con sus acompañantes se hubo ocultado, él, con las manos juntas, dijo esto a Jayantī que permanecía de pie.

Verse 4

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता / सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि

Oh afortunada, ¿de quién eres, o quién eres? Si yo estoy afligido, tú también te afliges. Unida a la ascesis y a la paciencia, ¿por qué deseas vencerme?

Verse 5

अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च / स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि

Oh de hermosa cintura, oh de noble semblante: por tu devoción constante, tu humildad, tu dominio de ti y tu afecto, estoy complacido contigo.

Verse 6

किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् / तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः

Oh doncella excelsa, ¿qué deseas? ¿Qué anhelo tuyo ha de cumplirse? Aunque sea sumamente difícil de obtener, hoy lo colmaré para ti.

Verse 7

एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि / चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्

Así habló y le dijo: «Por la ascesis debes conocerlo». Oh el más firme en Brahman, tú sabes, tal cual es, lo que yo deseo realizar.

Verse 8

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा / माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता

Dicho esto, él la miró con visión divina y dijo: «Oh de noble hermosura, tú eres Mahendrī; has venido aquí por mi bien».

Verse 9

मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि / अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि

Oh de grácil cintura, oh hermosa: deseas aquí unirte conmigo durante diez años, invisible para todos los seres.

Verse 10

देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने / इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि

Oh de noble hermosura, de ojos bellos, resplandeciente como el zafiro de Indra; oh de dulce palabra: elige de mí este don, este deseo.

Verse 11

एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि / ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः

«Así sea; vayamos a casa», oh tú que caminas como elefante embriagado. Entonces el Señor regresó a su morada junto con Jayatī.

Verse 12

स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः / अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा

Bhārgava moró con aquella Diosa durante diez años; entonces, cubierto por la māyā, se volvió invisible para todos los seres.

Verse 13

कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः / अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः

Al saber que Kāvyā había cumplido su propósito, todos los hijos de Diti se alegraron; deseosos de verlo, fueron a su morada.

Verse 14

गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् / लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्

Cuando llegaron, no vieron al maestro, oculto por Jayantī; al comprender su ausencia, regresaron tal como habían venido.

Verse 15

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह / प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया

Bṛhaspati, al saber que Kāvyā había sido contenido por el poder de una gracia, permaneció diez años (allí) para complacer a Jayantī, deseosa del bien.

Verse 16

बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः / काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत

Al comprender aquel intervalo, impulsado por los mantras de los dioses, tomó la forma de Kāvyā y habló con los asuras.

Verse 17

ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् / स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च

Entonces, al ver a los que habían llegado, Bṛhaspati les dijo: «Sed bienvenidos, oh dignos de mi ofrenda; he venido también para vuestro bien».

Verse 18

अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः / ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे

«Yo os enseñaré las ciencias que he alcanzado», dijo; y ellos, con el corazón jubiloso, se acercaron para aprender la vidyā.

Verse 19

पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके / समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा

Cuando se cumplió aquel plazo de diez años, al término del tiempo, la mente de Devayājī despertó de inmediato.

Verse 20

बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे / शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते

Luego decidió examinar a los dignos de ofrenda. Śukra dijo: «Oh Diosa, de sonrisa pura, voy a ver a tus yajyas».

Verse 21

विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने / एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत / एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते

Oh virtuosa, de mirada inquieta y ojos largos de triple fulgor: al oírlo, la Diosa dijo: «Oh observante del gran voto, honra a los bhaktas; oh brahmán, éste es el dharma de los justos: no anularé tu dharma».

Verse 22

सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता

Dijo Suta—entonces fue, vio a los dioses y permaneció junto al sabio preceptor de los devas.

Verse 23

वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् / काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः

Con palabras en forma de poesía, engañó a los burlados y dijo de nuevo: “Concededme permiso como Kāvya; éste es el sabio Āṅgirasa.”

Verse 24

वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः / श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः

Dijo: «¡Ay, dánavas! Por estar apegados a mí, habéis sido engañados». Al oírlo, los hijos de Diti quedaron turbados.

Verse 25

संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ / संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन

Allí ambos permanecían sentados con firmeza, con sonrisa pura, mirándose; todos quedaron atónitos, sin hallar recurso alguno.

Verse 26

ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् / आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः

Cuando todos estaban confundidos, Kāvya les habló de nuevo: «Éste es Kāvya, el ācārya; para los devas, éste es el noble Aṅgirā.»

Verse 27

अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् / एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च

“Seguidme todos; abandonad a este Bṛhaspati.” Dicho esto, todos miraron atentamente a ambos.

Verse 28

तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः / बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः

Entonces los asuras no distinguieron diferencia entre los dos. Bṛhaspati les dijo: “Hermanos, éste es Aṅgirā.”

Verse 29

काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः / संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः

“Oh Daityas, yo soy Kāvya (Śukra), vuestro gurú; este Bṛhaspati ha tomado mi forma. Oh asuras, con mi apariencia os está confundiendo.”

Verse 30

श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् / अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः

Al oír sus palabras, deliberaron y dijeron: “Éste es el señor que durante diez años nos ha instruido sin cesar.”

Verse 31

एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः / ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च

“Éste es nuestro gurú; este dvija desea infiltrarse.” Entonces todos los Dānava se postraron e hicieron reverencia.

Verse 32

वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः / ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः

Hechizados por la práctica del saber, aceptaron sus palabras. Entonces todos los asuras, airados y de ojos enrojecidos, le hablaron.

Verse 33

अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः / भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः

Este maestro vela por nuestro bien; vete, tú no eres nuestro guru. Que este Bhārgava, del linaje de Aṅgirasa, sea nuestro guru.

Verse 34

स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् / एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्

Nos mantenemos en su mandato; vete en paz, no tardes. Dicho esto, todos los devas se acogieron a Bṛhaspati.

Verse 35

यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् / चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा

Cuando no aceptaron el gran bien que él les había dicho, Bhārgava se enfureció por su soberbia.

Verse 36

बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः / तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ

Aunque yo os haya instruido, los dānava no me rinden devoción; por eso, sin duda, perderéis el juicio y caeréis en derrota.

Verse 37

इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् / शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः

Dicho esto, Kāvya (Śukrācārya) se marchó tal como había venido. Al saber que aquellos asuras estaban maldecidos, Bṛhaspati reflexionó acerca de Kāvya.

Verse 38

कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत / बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्

Entonces, habiendo cumplido su propósito, se alegró y recobró su propia forma. Al comprender que los asuras habían caído en la desviación, con la obra cumplida se desvaneció.

Verse 39

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा / अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्

Cuando él desapareció, los dánavas quedaron desconcertados. Entonces se dijeron unos a otros: «¡Ay, qué vergüenza! Por afecto hemos sido engañados».

Verse 40

धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् / दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया

El Hacedor (Vedhas) nos hizo permanecer sin apartarnos del dharma; pero, por la unión de un ardid engañoso, fuimos consumidos por la māyā en nuestras propias acciones.

Verse 41

ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः / प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः

Entonces los asuras, aterrados, se apresuraron a ir ante los devas; poniendo a Prahlāda al frente, siguieron de nuevo a Kāvya (Śukrācārya).

Verse 42

ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह

Entonces, acercándose a Kavya (Shukracharya), permanecieron de pie con los rostros abatidos. Al verlos regresar, Kavya habló a sus discípulos.

Verse 43

मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ / ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्

Yo os advertí a tiempo, pero no me acogisteis con respeto. Debido a esa arrogancia, habéis llegado a la derrota.

Verse 44

प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव / स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः

Entonces Prahlada le dijo: '¡Oh Bhargava, abandona tu resentimiento! Acepta a tus discípulos que te adoran, y especialmente a tus devotos.

Verse 45

त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः / भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा

Cuando no estabas visible, fuimos engañados por aquel Maestro de los Dioses. Debes salvarnos, a tus devotos, conociendo esto con tu visión trascendente.

Verse 46

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन / अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्

Si no nos otorgas tu gracia, oh hijo de Bhrigu, rechazados hoy por ti, entraremos en el Rasatala (inframundo).

Verse 47

सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा / एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्

Dijo Suta: Kāvya (Śukrācārya), al conocer la verdad tal cual es con gran compasión, así, apaciguado y alabado, Śukra contuvo su ira.

Verse 48

उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् / अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति

Dijo: No temáis; no habéis de ir a Rasātala. Este hecho era inevitable; os ha alcanzado mientras yo permanecía vigilante.

Verse 49

न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् / संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ

No puede hacerse de otro modo, pues el destino (diṣṭa) es más poderoso. Y esa saṃjñā, la conciencia que se ha perdido, ciertamente la recobraréis.

Verse 50

प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत / मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्

Brahmā declaró: «Ha llegado el tiempo de vuestro turno (paryāya-kāla)». Y por mi gracia habéis gozado del poderoso triple mundo.

Verse 51

युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि / तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत

Al imponerse sobre la cabeza de los dioses, se completaron diez períodos llamados yuga; por ese mismo lapso Brahmā determinó el reino (la soberanía).

Verse 52

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति / लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः

En el manvantara de Sāvarṇika, tu reino ciertamente volverá a ti. Tu nieto será de nuevo Bali, Señor de todos los mundos.

Verse 53

एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् / तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्

Así, Brahmā mismo pronunció acerca de tu nieto esta palabra regida por el Tiempo. Y cuando los mundos fueron tomados, no quedó aflicción alguna.

Verse 54

यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः / तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे

Porque sus acciones no estaban ligadas a deseos, por eso Ajā (Brahmā), complacido, otorgó este don en el intervalo de Sāvarṇika.

Verse 55

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् / तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति

El Señor me dijo: «El reino de los dioses ha de pertenecer a Bali». Por eso él permanece invisible a los seres, aguardando el tiempo señalado.

Verse 56

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा / तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः

El complacido Svayambhū te concedió también la inmortalidad. Por eso, aunque desapegado, te turbas de pronto mientras aguardas tu turno.

Verse 57

न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् / ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो

Oh Señor, no me es posible avanzar ante ti; Brahmā, conocedor del porvenir, me lo ha prohibido.

Verse 58

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः / दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः

Estos dos discípulos míos son iguales a Bṛhaspati; ellos contendrán y detendrán a todos vosotros, enfurecidos aun junto con los dioses.

Verse 59

सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा / ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा

Sūta dijo: Dicho esto por Kāvya, incansable en sus obras, los Daitya; entonces Prahlāda y los demás partieron junto con aquellos dos.

Verse 60

अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः / सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्

Al oír aquel asunto inevitable, los Daitya y Dānava, de pronto, alabaron el ‘triunfo’ proclamado por Kāvya.

Verse 61

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् / अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्

Entonces todos, ceñidos con armadura y armas, desafiaron a los dioses; y al ver a dioses y asuras ya presentes en la batalla…

Verse 62

ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् / देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः / अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्

Entonces los dioses, ceñidos con armaduras, combatieron con fiereza. La guerra entre dioses y asuras duró cien años. Al final los asuras vencieron a los dioses; los dioses quedaron desamparados y sin recurso.

Verse 63

देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् / तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्

Los dioses dijeron: «Por el influjo de Śaṇḍa y Amarka hemos sido vencidos por los asuras. Por eso, tomando el yajña como amparo, hagamos lo que conviene a nuestro propio bien».

Verse 64

यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् / अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ

«Mediante el yajña invocaremos el poder divino; y entonces venceremos a los asuras». Dicho esto, los dioses llamaron a Śaṇḍa y a Amarka, a ambos, y les hablaron con respeto.

Verse 65

यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ

En el yajña los hicieron venir y les dijeron: «Oh, dos veces nacidos, abandonad a los asuras».

Verse 66

ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् / एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्

«Cuando hayamos sometido a los dānavas, os acogeremos y os daremos el honor debido». Al oír esto, Śaṇḍa y Amarka abandonaron entonces a los dioses.

Verse 67

ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् / देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्

Entonces los dioses alcanzaron la victoria y los dánavas sufrieron la derrota. Tras abatir a los asuras, se acercaron a Śaṇḍa y a Amarka.

Verse 68

काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः / बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्

Abrumados por la maldición de Kāvyā, quedaron de nuevo sin apoyo. Hostigados por los dioses, entonces entraron en Rasātala.

Verse 69

एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः / ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च

Así, Śakra (Indra) dejó a los dánavas sin impulso ni empeño. Desde entonces, por aquella maldición ocasionada por Bhṛgu, tal destino persistió.

Verse 70

यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्

En el yajña, Viṣṇu se manifiesta una y otra vez; y cuando el sacrificio se debilita, el Señor viene a establecer el orden del dharma y destruir el adharma.

Verse 71

प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः / मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः

A los asuras que no se mantuvieron en la instrucción de Prahlāda, el Señor Brahmā los declaró a todos ‘matables por los hombres’.

Verse 72

धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे / यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे

Así, de Dharma nació Nārāyaṇa en el manvantara de Cākṣuṣa; y en el manvantara de Vaivasvata, Vainya puso en marcha el sagrado yajña.

Verse 73

प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः / चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ

En la manifestación de Vainya, Brahmā mismo fue el purohita; y en la era llamada el cuarto Yuga, cuando los dioses cayeron en la aflicción.

Verse 74

संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे / द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः

Él surgió en el seno del océano para dar muerte a Hiraṇyakaśipu; fue el segundo Narasiṃha, fiero y terrible, el primero entre los hijos.

Verse 75

यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः / द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ

Ante el yajamāna, señor de los daityas, el gozo del linaje de Aditi (Viṣṇu) se hizo dos veces nacido en hora propicia y se dirigió a Bali Vairocana.

Verse 76

त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् / दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः

Dijo el Señor: «Oh rey, tú eres soberano de los tres mundos; todo está asentado en ti. Concédeme, pues, tres pasos de tierra».

Verse 77

ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् / वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्

El rey Bali, hijo de Virochana, dijo: «Daré». Al reconocer a aquel Vāmana, se alegró y él mismo otorgó la dádiva.

Verse 78

स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः / त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः

¡Oh, excelsos brahmanes! Aquel Vāmana, el Señor, con tres pasos abarcó el cielo, el firmamento y la tierra: todo este universo.

Verse 79

अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा / प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः

El de gran gloria, Alma de los seres, con su propio fulgor superó al sol y alumbró todas las direcciones y sus intermedias.

Verse 80

शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् / आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः

Janārdana, de poderosos brazos, resplandeció iluminando todos los mundos; arrebató la fortuna de los asuras y sometió los tres mundos.

Verse 81

स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् / नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना

Por obra de Viṣṇu, los asuras con hijos y nietos fueron llevados al fondo de Pātāla; también Namuci, Śambara y Prahlāda.

Verse 82

क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे / महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः

Cuando los crueles fueron abatidos y expulsados, las direcciones recobraron la calma; Madhava, Alma de los seres, manifestó los grandes elementos con sus rasgos propios.

Verse 83

बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् / तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति

Los brahmanes mostraron allí a Bali con su ejército en un prodigio; en su cuerpo el universo entero contempla su propio Atman.

Verse 84

न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना / तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः

En los mundos no hay nada que no esté penetrado por ese Gran Ser; tal es la forma de Upendra—oh devas, danavas y humanos.

Verse 85

दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः / बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः

Al verlo, todos quedaron desfallecidos, hechizados por el fulgor de Vishnu; Bali fue atado con grandes lazos, junto con sus parientes y sus hijos.

Verse 86

विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् / ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने

Todo el linaje de Virocana fue asentado en Patala; luego toda la soberanía de los inmortales fue entregada al gran Indra.

Verse 87

मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः / एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः

Entre los hombres se manifestó Janārdana, el de grandes brazos. Estas tres apariciones divinas y auspiciosas suyas son recordadas por la tradición.

Verse 88

मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत / त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह

Conoce sus siete encarnaciones humanas, las más eminentes. En el Tretā-yuga, en la décima ocasión, nació Dattātreya.

Verse 89

नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः / पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह

Cuando el dharma se perdió, en la cuarta forma se contó a Mārkaṇḍeya como el principal. Y en el Tretā, en la decimoquinta ocasión, surgió la quinta encarnación.

Verse 90

मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः / एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः

Como Mandhātā, soberano universal, se menciona a Utathya como su precursor. En la decimonovena ocasión del Tretā, el Señor se manifestó como ‘el que pone fin a todos los kṣatriyas’.

Verse 91

जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः / चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

Luego, en la sexta forma, apareció Jāmadagnya (Paraśurāma), teniendo a Viśvāmitra como precursor. En la vigésima cuarta era surgió Rāma, con Vasiṣṭha como sacerdote real.

Verse 92

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः / अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

Para el propósito de Rávana, en la séptima encarnación nació el hijo de Daśaratha. En el Dvāpara, Viṣṇu apareció como la octava forma, y en la vigésima octava surgió de Parāśara.

Verse 93

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः / तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः

Luego nació Vedavyāsa, yendo al frente junto con Jātūkarṇya. Del mismo modo, en la novena encarnación, Viṣṇu apareció como hijo de Kaśyapa en el seno de Aditi.

Verse 94

देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः / अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी

En Devakī, de Vasudeva, nació Él, yendo al frente como Gārgya. Es inconmensurable; su descenso es por mandato divino; concede dones según el deseo y es el Señor que todo lo somete.

Verse 95

क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव / न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः

El Bienaventurado juega en el mundo como un niño, cual infante que se entretiene con un juguete. A ese Madhusūdana de grandes brazos nadie puede medirlo ni comprenderlo por completo.

Verse 96

परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते / अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये

No hay nada superior ni inferior a esta Forma Universal (Viśvarūpa). En la vigésima octava (serie de encarnaciones) ocurre lo mismo, y entonces llega el ocaso del Dvāpara.

Verse 97

नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः / कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् / माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

Cuando el dharma se perdió, entonces el Señor Vishnú nació en el linaje de los Vrishni. Para restablecer el orden del dharma y destruir a los asuras, el Yogātman glorificó a todos los seres mediante su Yogamāyā.

Verse 98

प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्

Entrando en vientre humano, recorre la tierra de manera velada.

Verse 99

विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः / यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्

Para su lila entre los hombres, avanzó hacia la ciudad de Sāndīpani, donde estaban Kamsa, Śālva y Dvivida, el gran asura.

Verse 100

अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् / नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्

También abatió a Ariṣṭa, el toro; a Pūtanā; a Keśī, el caballo; al elefante Kuvalayāpīḍa; al luchador malla y al soberano de Rājagṛha.

Verse 101

दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् / छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा

El Poderoso dio muerte a los daityas que habitaban en cuerpos humanos; y, con hazaña maravillosa, cercenó los mil brazos de Bāṇāsura.

Verse 102

नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः / हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा

En la batalla cayeron Naraka y el poderoso Yavana; y por el fulgor de su fuerza fueron arrebatadas todas las joyas de los reyes.

Verse 103

कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले / एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः

También fueron abatidos los héroes Kuru, reyes que estaban en Rasatala; estos grandes seres se manifestaron por el bien del mundo.

Verse 104

अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति / कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्

Cuando este yuga se agote y sólo reste el tiempo crepuscular, surgirá Kalki, el poderoso Parāśarya, llamado Viṣṇuyaśā.

Verse 105

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः / अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

Él será el décimo avatar por venir; con Yājñavalkya al frente, avanzará llevando consigo un ejército colmado de elefantes, caballos y carros.

Verse 106

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः / नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्

Estará rodeado por cientos de miles de bráhmanas con las armas empuñadas; y aun quienes no son muy piadosos, e incluso a veces odian el dharma, también (se hallarán allí).

Verse 107

उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

Sometió a los pueblos del norte y del Madhyadeśa, así como a las regiones fronterizas del Vindhya; y del mismo modo a los del sur, a los drávidas, junto con los cingaleses.

Verse 108

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् / तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्

Conquistó a los gándharas y a los páradas, a los pahlavas, pávana y sakas; y también a los tubaras, chabaras, pulindas, baradas y vasas.

Verse 109

लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली

Aquel Señor sometió también a los lampākas, āṅghras, puṇḍras y kirātas; y, haciendo girar su rueda, se volvió poderoso, el valiente que pone fin a los mlecchas.

Verse 110

अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति / मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः

Invisible para todos los seres, recorrerá la tierra. Él nació como hombre en la casa del sabio Devasena.

Verse 111

पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् / गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्

En una vida anterior, él fue el vigoroso ‘Pramiti’, de naturaleza vishnúica; y en el Kaliyuga ya cumplido, apareció en el linaje (gotra) de Candramasa.

Verse 112

इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः / तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्

Así se recuerdan estos nacimientos del dios, surgidos de Daksha; señalando el hilo, el tiempo y el cuerpo, se indica la causa correspondiente.

Verse 113

अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते / पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः

Con una porción de sí mismo, alcanza esos vientres en los tres mundos; establecido en el vigésimo quinto kalpa, permanece en verdad veinticinco años.

Verse 114

विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः / कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा

Aniquilando a todos los seres, y en especial a los humanos por doquier, con obra cruel deja la tierra reducida a mero resto de semilla.

Verse 115

शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् / ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः

Pero tras apaciguar a los vṛṣalas, en su mayoría aún fieles al dharma, entonces Kalki, con su ejército, queda cumplido en su misión.

Verse 116

कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् / अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः

Los siddhas que fueron abatidos por aquella acción volverán por sí mismos; de pronto, confundidos, se airarán unos contra otros.

Verse 117

क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

Tras consumirlos a todos, movido por el propósito venidero, él, con sus acompañantes, alcanzará firmeza de voto entre el Ganges y el Yamuna.

Verse 118

ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके / नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः

Luego, cuando ese kalpa haya transcurrido y concluido con sus vastos ejércitos, y los reyes hayan perecido, entonces el pueblo quedará sin freno ni gobierno.

Verse 119

रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे / परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः

Cuando la protección se haya extinguido, se matarán unos a otros en la batalla y se arrebatarán mutuamente sus bienes; sin gozo, quedarán sumidos en gran aflicción.

Verse 120

पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः / प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा

Abandonarán las antiguas ciudades y aldeas; todos serán iguales y sin posesiones. Se perderá el dharma de la Śruti, y también se extinguirán los āśramas del dharma.

Verse 121

ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः / सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः

Los moradores del bosque serán de baja estatura y de vida breve; se acogerán a ríos y montañas, y vivirán comiendo hojas, raíces y frutos.

Verse 122

चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः / अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः

Vestidos con harapos, hojas y piel de ciervo, se aferrarán a una mezcla terrible de dharma. De vida breve, sin memoria de la rectitud, acosados por muchas aflicciones, padecerán hondamente.

Verse 123

एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा / प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु

Así, cuando alcancen ese extremo en la porción crepuscular de Kali, los pueblos marcharán hacia la ruina junto con el propio Kali-yuga.

Verse 124

क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः / प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा

Cuando ese Kali-yuga se extinga y el Kṛta-yuga vuelva a ponerse en marcha, los hombres, por su propia naturaleza—y no de otro modo—se encaminarán a obrar conforme a la justicia.

Verse 125

इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् / यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः

Así ha sido relatado todo cuanto obraron devas y asuras; y, al hilo del linaje de Yadu, se ha proclamado para vosotros la gran gloria vaiṣṇava.

Verse 126

तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा

Ahora hablaré de Turvasu, y también de Puru, Druhyu y Anu.