Adhyaya 6

Verse 1

सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मद‍ृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥

Sūta dijo: Al oír todo lo que le había expuesto Śukadeva, el hijo de Vyāsa, sabio autorrealizado y ecuánime, Parīkṣit se acercó humildemente a la raíz de sus pies de loto. Inclinando la cabeza ante los pies del muni y con las manos juntas, el rey protegido por Viṣṇu habló así.

Verse 2

राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥

El rey dijo: ¡Oh gran alma compasiva! Por tu gracia he alcanzado la plenitud de mi vida. Tú mismo me has hecho oír el relato del Señor Hari, que no tiene principio ni fin.

Verse 3

नात्यद्भ‍ुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥

No me parece en absoluto asombroso que grandes almas como tú, cuya mente está siempre absorta en Acyuta, muestren misericordia a seres ignorantes como nosotros, abrasados por los sufrimientos de la vida material.

Verse 4

पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥

Señor, hemos escuchado de ti este Śrīmad-Bhāgavatam, el compendio perfecto de todos los Purāṇas, donde el Bhagavān Uttamaḥśloka es descrito plenamente.

Verse 5

भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥

Oh Bhagavān, ya no temo a Takṣaka ni a ningún ser, ni siquiera a muertes repetidas, pues he entrado en el Brahman-nirvāṇa puro y sin temor que tú has revelado.

Verse 6

अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥

Oh brāhmaṇa, concédeme permiso para entregar mi palabra y las funciones de todos mis sentidos al Señor Adhokṣaja. Permite que mi mente, libre de deseos, se absorba en Él y así abandone mi vida.

Verse 7

अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥

Tú me has revelado lo más auspicioso: la morada suprema y personal del Señor. Ahora estoy firme en el conocimiento y la realización, y mi ignorancia ha sido erradicada.

Verse 8

सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥

Dijo Sūta Gosvāmī: Así solicitado, el Bhagavān Bādarāyaṇi (Śukadeva) concedió permiso al rey Parīkṣit. Luego, tras ser adorado por el rey y los sabios presentes, partió de aquel lugar junto con los mendicantes santos.

Verse 9

परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्‍मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥

Entonces Mahārāja Parīkṣit, con inteligencia pura, asentó la mente en el Ser y meditó en la Suprema Verdad Absoluta; el prāṇa dejó de moverse y él quedó inmóvil como un árbol.

Verse 10

परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्‍मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥

Mahārāja Parīkṣit se sentó en la orilla del Ganges sobre un asiento de hierba darbha con las puntas hacia el este y miró al norte; por la perfección del yoga alcanzó el estado de Brahman, quedando sin apego ni duda, como un gran yogui.

Verse 11

तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥

Oh brāhmaṇas eruditos, Takṣaka, el ave-serpiente enviado por el airado hijo de un brāhmaṇa, iba a matar al rey cuando vio en el camino al sabio Kaśyapa.

Verse 12

तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥

Takṣaka halagó a Kaśyapa con valiosas ofrendas y así hizo que el sabio, experto en contrarrestar venenos, desistiera; luego, capaz de asumir cualquier forma, se disfrazó de brāhmaṇa, se acercó al rey y lo mordió.

Verse 13

ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥

Ante la mirada de todos los seres, el cuerpo de aquel rey-santo, establecido en la conciencia de Brahman, fue reducido de inmediato a cenizas por el fuego del veneno de la serpiente.

Verse 14

हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥

En la tierra, en el cielo y en todas las direcciones se alzó un gran clamor de lamento; dioses, asuras, humanos y demás seres quedaron atónitos.

Verse 15

देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥

En las regiones de los devas resonaron los tambores celestiales; los Gandharvas y las Apsarās cantaron; los devas, alabando, hicieron llover flores.

Verse 16

जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्‌क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥

Al oír que su padre había sido mortalmente mordido por Takṣaka, el rey Janamejaya se enfureció y, con los brāhmaṇas, celebró el gran sacrificio Sarpasatra, ofreciendo a todas las serpientes al fuego.

Verse 17

सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । द‍ृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥

Al ver a las grandes serpientes arder en el fuego encendido del Sarpasatra, Takṣaka, sobrecogido de temor, acudió a Indra en busca de refugio.

Verse 18

अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥

Al no ver allí a Takṣaka, el rey Janamejaya dijo a los brāhmaṇas: «¿Por qué Takṣaka, el más vil de las serpientes, no arde en este fuego?»

Verse 19

तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥

Los brāhmaṇas respondieron: Oh mejor de los reyes, la serpiente Takṣaka no ha caído en el fuego porque la protege Indra (Śakra), a quien acudió en busca de amparo; Indra la retiene lejos de las llamas.

Verse 20

पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥

Al oír esto, el inteligente rey Janamejaya dijo a los sacerdotes: Entonces, queridos brāhmaṇas, ¿por qué no hacer caer a Takṣaka en el fuego junto con su protector, Indra?

Verse 21

तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥

Al oír esto, los sacerdotes recitaron el mantra en el sacrificio para ofrecer a Takṣaka junto con Indra: “¡Oh Takṣaka, cae de inmediato en este fuego, junto con Indra y toda su hueste de Maruts!”

Verse 22

इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥

Por las palabras hirientes, pronunciadas con poder brahmánico por los brāhmaṇas, Indra fue desalojado de su posición; con su vimāna y con Takṣaka, quedó profundamente turbado.

Verse 23

तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥

Al ver a Indra caer del cielo en su vimāna junto con Takṣaka, Bṛhaspati, hijo del sabio Aṅgirā, se acercó al rey Janamejaya y le habló así.

Verse 24

नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥

Oh rey entre los hombres, no es apropiado que este rey de las serpientes muera por tu mano, pues ha bebido el amrita de los devas; por ello no está sujeto a los signos comunes de vejez y muerte.

Verse 25

जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥

La vida, la muerte y el destino en la próxima existencia del ser encarnado provienen de sus propios actos; oh Rey, por ello nadie más es en verdad el dador de su dicha y su aflicción.

Verse 26

सर्पचौराग्निविद्युद्‌भ्य: क्षुत्तृड्‌व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥

Oh rey, cuando un alma condicionada muere por serpientes, ladrones, fuego, relámpagos, hambre, enfermedad o cualquier otra causa, está experimentando la reacción de su propio karma pasado ya iniciado.

Verse 27

तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥

Por lo tanto, mi querido rey, detén este sacrificio satra, iniciado con la intención de dañar a otros. Muchas serpientes inocentes ya han sido quemadas; en verdad, las personas deben sufrir las consecuencias imprevistas de sus actos pasados.

Verse 28

सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥

Sūta dijo: Aconsejado así, Mahārāja Janamejaya respondió: «Así sea». Honrando las palabras del gran sabio, desistió del sacrificio de las serpientes y adoró a Bṛhaspati, señor de la elocuencia entre los rishis.

Verse 29

सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥

Ésta es, en verdad, la gran māyā ilusoria del Señor Viṣṇu, indomable y difícil de percibir. Aunque las almas son partes del Señor, por su influjo se confunden con las funciones de las guṇas e se identifican con cuerpos materiales.

Verse 30

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥

Pero existe una Realidad suprema donde la māyā no puede dominar sin temor, pensando: «Éste es engañoso; lo controlaré». Allí no hay filosofías ilusorias de disputa; más bien, los verdaderos estudiantes de la ciencia del ātman investigan constantemente según pramāṇas autorizados. Allí no se manifiesta la mente material, que oscila entre decisión y duda; no existen productos creados, sus causas sutiles ni los fines de disfrute. Tampoco hay un jīva condicionado, cubierto por el falso ego y las tres guṇas. Esa Realidad excluye todo lo limitado y lo limitante; por ello el sabio debe detener las olas de la vida material y reposar en esa Verdad Suprema.

Verse 31

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥

Pero existe una Realidad suprema donde la māyā no puede dominar sin temor, pensando: «Éste es engañoso; lo controlaré». Allí no hay filosofías ilusorias de disputa; más bien, los verdaderos estudiantes de la ciencia del ātman investigan constantemente según pramāṇas autorizados. Allí no se manifiesta la mente material, que oscila entre decisión y duda; no existen productos creados, sus causas sutiles ni los fines de disfrute. Tampoco hay un jīva condicionado, cubierto por el falso ego y las tres guṇas. Esa Realidad excluye todo lo limitado y lo limitante; por ello el sabio debe detener las olas de la vida material y reposar en esa Verdad Suprema.

Verse 32

परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥

Quienes desean abandonar todo lo que no es esencialmente real avanzan, paso a paso, mediante la discriminación negativa «neti, neti» (no esto, no aquello), hasta la suprema morada vaiṣṇava, el parama-pada de Viṣṇu. Renunciando al mezquino materialismo, ofrecen amor exclusivo a la Verdad Absoluta en el corazón y la abrazan en meditación firme.

Verse 33

त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥

Tales devotos llegan a comprender la suprema posición trascendental de Viṣṇu, porque ya no están manchados por las ideas de «yo» y «mío», nacidas del cuerpo y del hogar.

Verse 34

अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥

Uno debe tolerar toda ofensa y no faltar al debido respeto a nadie. Sin identificarse con el cuerpo material, no debe crear enemistad con persona alguna.

Verse 35

नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥

Ofrezco mis reverencias al Bhagavān Śrī Kṛṣṇa, el Señor invencible de inteligencia ilimitada. Meditando en Sus pies de loto he podido comprender esta saṁhitā.

Verse 36

श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥

Dijo Śaunaka Ṛṣi: Oh amable Sūta, cuéntanos cómo Paila y los demás grandes discípulos de Vyāsadeva, autoridades de la sabiduría védica, recitaron y ordenaron los Vedas.

Verse 37

सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥

Sūta dijo: Oh brāhmaṇa, del cielo del corazón de Brahmā, el Paramesthin cuya mente estaba fija en samādhi, surgió la sutil vibración del nāda trascendental; se percibe cuando cesa la audición externa.

Verse 38

यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥

Oh brāhmaṇa, mediante la adoración de esta forma sutil de los Vedas, los yoguis lavan la contaminación del corazón causada por la sustancia, la acción y el hacedor, y así alcanzan la liberación de todo renacimiento.

Verse 39

ततोऽभूत्‍त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्ल‍िङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥

Entonces, de aquella vibración sutil y trascendental surgió el oṁkāra de tres sonidos, nacido de lo no manifestado y auto-refulgente. Ese oṁkāra es el signo sagrado de la Verdad Absoluta en Sus tres fases: Bhagavān, Paramātmā y el Brahman impersonal.

Verse 40

श‍ृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यद‍ृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥

Este oṁkāra, como sphoṭa, es en último término inmaterial e imperceptible; el Paramātmā lo “oye” sin oídos materiales, como un oyente más allá de los sentidos. De él se despliega la palabra, y se manifiesta en el cielo del corazón del alma.

Verse 41

श‍ृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यद‍ृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥

Este oṁkāra es la designación directa del Paramātmā en Su propia morada. Es la esencia secreta y la semilla eterna de todos los mantras, las Upaniṣads y los Vedas.

Verse 42

तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥

Oh excelso descendiente de Bhṛgu, el oṁkāra mostró los tres sonidos originales: A, U y M. Por ellos se sostienen todos los aspectos triples: los guṇas, los nombres, los significados y las diversas funciones y estados.

Verse 43

ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥

De ese oṁkāra, el Bhagavān Brahmā, el No Nacido, creó todo el conjunto de sonidos del alfabeto: vocales, consonantes, semivocales, sibilantes y otros, distinguidos por rasgos como la medida larga y corta.

Verse 44

तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥

Con ese conjunto de sonidos, el todopoderoso Brahmā hizo brotar de sus cuatro rostros los cuatro Vedas, junto con el sagrado oṁkāra y las siete invocaciones vyāhṛti, para propagar el rito del sacrificio védico según las funciones de los sacerdotes de cada Veda.

Verse 45

पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥

Brahmā enseñó esos Vedas a sus hijos, grandes sabios entre los brāhmaṇas y expertos en el arte de la recitación védica. Ellos, como ācāryas, transmitieron los Vedas a sus propios hijos en sucesión.

Verse 46

ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥

Así, por sucesión discipular, discípulos firmes en sus votos recibieron los Vedas a lo largo de los ciclos de las cuatro eras. Al final de cada Dvāpara-yuga, eminentes sabios los editan y los dividen en secciones separadas.

Verse 47

क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥

Al ver que, por la influencia del tiempo, la gente había menguado en vida, fuerza e inteligencia, los grandes sabios, inspirados por Acyuta que mora en el corazón, dividieron los Vedas de manera sistemática.

Verse 48

अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥

Oh brāhmaṇa, en esta era de Vaivasvata Manu, los regentes del universo, encabezados por Brahmā y Śiva, suplicaron al Bhagavān, sustentador de los mundos, que protegiera el dharma. Oh afortunado Śaunaka, el Señor omnipotente, como chispa divina de una porción de Su porción plenaria, descendió al vientre de Satyavatī como hijo de Parāśara y dividió el único Veda en cuatro.

Verse 49

अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥

Oh brāhmaṇa, en esta era de Vaivasvata Manu, los regentes del universo, encabezados por Brahmā y Śiva, suplicaron al Bhagavān, sustentador de los mundos, que protegiera los principios del dharma. Oh afortunado Śaunaka, el Señor omnipotente, manifestando una chispa divina de una porción de Su porción plenaria, apareció en el vientre de Satyavatī como hijo de Parāśara y, como Kṛṣṇa Dvaipāyana Vyāsa, dividió el único Veda en cuatro.

Verse 50

ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्‍धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥

Śrīla Vyāsadeva extrajo los conjuntos de mantras de los Vedas Ṛg, Atharva, Yajur y Sāma y los ordenó por categorías; como quien separa una mezcla de joyas en montones, así compuso cuatro saṁhitās distintas.

Verse 51

तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥

Oh brāhmaṇa, el poderoso y sapientísimo Vyāsadeva llamó a cuatro de sus discípulos y confió a cada uno de ellos una de esas cuatro saṁhitās.

Verse 52

पैलाय संहितामाद्यां बह्‌वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥

Vyāsadeva enseñó la primera saṁhitā, el Ṛg Veda, a Paila y la llamó Bahvṛca. Al sabio Vaiśampāyana le entregó la colección de mantras del Yajur llamada Nigada. A Jaimini le enseñó los mantras del Sāma Veda, conocidos como la Chandoga-saṁhitā, y a su querido discípulo Sumantu le transmitió el Atharva Veda, llamado Atharvāṅgirasa.

Verse 53

पैलाय संहितामाद्यां बह्‌वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥

Vyāsadeva enseñó la primera saṁhitā, el Ṛg Veda, a Paila y la llamó Bahvṛca. Al sabio Vaiśampāyana le entregó la colección de mantras del Yajur llamada Nigada. A Jaimini le enseñó los mantras del Sāma Veda, conocidos como la Chandoga-saṁhitā, y a su querido discípulo Sumantu le transmitió el Atharva Veda, llamado Atharvāṅgirasa.

Verse 54

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

El sabio Paila dividió su saṁhitā en dos y la recitó a Indrapramiti y a Bāṣkala.

Verse 55

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

Bāṣkala dividió su colección en cuatro partes y las enseñó a Bodhya, Yājñavalkya, Parāśara y Agnimitra.

Verse 56

पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्‍‍याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥

Indrapramiti, dueño de sí, enseñó su saṁhitā al rishi-poeta Māṇḍūkeya; y su discípulo Devamitra la transmitió a Saubhari y a otros.

Verse 57

शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥

Śākalya, hijo de Māṇḍūkeya, dividió su saṁhitā en cinco y confió cada parte a Vātsya, Mudgala, Śālīya, Gokhalya y Śiśira.

Verse 58

जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥

Jātūkarṇya, discípulo de Śākalya, dividió la saṁhitā recibida en tres, añadió una cuarta sección de nirukta y la enseñó a Balāka, al segundo Paila, a Jābāla y a Viraja.

Verse 59

बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥

Bāṣkali reunió, de todas las ramas del Ṛg Veda, la ‘Vālakhilya-saṁhitā’. Esta recopilación sagrada fue recibida y preservada en la sucesión por Vālāyani, Bhajya y Kāśāra.

Verse 60

बह्‌वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥

Así, estas diversas saṁhitās del Ṛg Veda fueron preservadas en la sucesión discipular por aquellos brāhmaṇas santos, semejantes a brahmarṣis. Con sólo oír acerca de esta distribución de los himnos védicos, uno queda libre de todo pecado.

Verse 61

वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥

Los discípulos de Vaiśampāyana llegaron a ser autoridades como Caraka-adhvaryus. Se les llamó ‘Carakas’ porque practicaron votos austeros para expiar el pecado de brahma-hatyā —matar a un brāhmaṇa— cometido por su maestro.

Verse 62

याज्ञवल्‍क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥

Una vez, Yājñavalkya, su discípulo, dijo: «¡Oh Bhagavān, maestro venerable! ¿Cuánto fruto puede obtenerse de los débiles esfuerzos de estos discípulos tuyos, de poca fuerza? Yo mismo realizaré una penitencia extraordinaria y muy difícil».

Verse 63

इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥

Al oírlo, el maestro espiritual Vaiśampāyana se enfureció y dijo: «¡Vete de aquí! Ya he tenido bastante de ti. ¡Oh discípulo que insultas a los brāhmaṇas! Devuélveme de inmediato todo lo que te he enseñado».

Verse 64

देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो दद‍ृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्ल‍ोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥

Yājñavalkya, hijo de Devarāta, vomitó el conjunto de mantras del Yajur Veda y se marchó de allí. Entonces los discípulos, mirándolos con codicia, tomaron forma de perdices (tittirāḥ) y los recogieron todos; por eso esa hermosa rama del Yajur se conoció como la Taittirīya-saṁhitā.

Verse 65

देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो दद‍ृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्ल‍ोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥

Por codicia, los discípulos se volvieron perdices y recogieron los mantras del Yajur; así esa hermosísima rama fue llamada ‘Taittirīya’.

Verse 66

याज्ञवल्‍क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥

Oh brāhmaṇa Śaunaka, entonces Yājñavalkya deseó hallar nuevos mantras del Yajur, desconocidos incluso para su propio maestro espiritual. Con ese propósito adoró con atención al poderoso Señor en la forma del dios Sol.

Verse 67

श्रीयाज्ञवल्‍क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥

Śrī Yājñavalkya dijo: Om, ofrezco mis reverencias a Bhagavān Āditya, el Señor Supremo que aparece como el sol. Tú eres uno solo, como el Ser de todo el universo y como la forma del Tiempo; desde Brahmā hasta una brizna de hierba, moras en los corazones y también afuera, como el cielo, sin quedar cubierto por designaciones ilusorias. Por el fluir de los años, hechos de diminutos instantes llamados kṣaṇa, lava y nimeṣa, sólo Tú secas las aguas y las devuelves como lluvia, sosteniendo la marcha del mundo.

Verse 68

यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥

Oh Savitā, toro entre los dioses, oh Tapana resplandeciente: para quienes te veneran tres veces al día según el método védico transmitido, Tú quemas todas las faltas, todo sufrimiento y aun la semilla misma del deseo. Por eso meditamos con esmero en tu orbe ígneo.

Verse 69

य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥

Tú mismo estás presente como el Señor interior en el corazón de todos los seres móviles e inmóviles que dependen por completo de Tu amparo. Tú impulsas su mente, sentidos y aires vitales a actuar.

Verse 70

य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥

El mundo ha sido apresado y tragado por la pitón de la oscuridad, de boca horrenda, y ha quedado inconsciente como un muerto. Pero Tú, el más compasivo, al mirar con misericordia a los dormidos les otorgas visión y los levantas; así, en las tres sagradas junturas del día, conduces a los piadosos por el sendero del bien supremo, impulsándolos a cumplir su dharma y a establecerse en su condición espiritual.

Verse 71

अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥

Como un rey terrenal, recorres todas partes infundiendo temor en los impíos, mientras las deidades de las direcciones te ofrecen, en sus palmas juntas, flores de loto y otras ofrendas de honor.

Verse 72

अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥

Por ello, Señor, me acerco en oración a Tus pies de loto, venerados por los maestros espirituales de los tres mundos, pues anhelo recibir de Ti mantras del Yajur Veda desconocidos para los demás; concédemelos por Tu gracia.

Verse 73

सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥

Sūta Gosvāmī dijo: Satisfecho por tal glorificación, el poderoso dios Sol asumió la forma de un caballo y entregó al sabio Yājñavalkya mantras del Yajur Veda antes desconocidos en la sociedad humana.

Verse 74

यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥

De los innumerables cientos de mantras del Yajur Veda, el poderoso sabio compiló quince nuevas ramas. Por haber surgido de los pelos de la crin del caballo, se las conoció como la Vājasaneyī-saṁhitā, y fueron aceptadas en sucesión discipular por los seguidores de Kāṇva, Mādhyandina y otros ṛṣis.

Verse 75

जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥

Jaimini Ṛṣi, autoridad del Sāma Veda, tuvo un hijo llamado Sumantu, y el hijo de Sumantu fue Sutvān. El sabio Jaimini enseñó a cada uno una parte distinta de la Sāma-veda-saṁhitā.

Verse 76

सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥

Sukarmā, otro discípulo de Jaimini, fue un gran erudito. Oh brāhmaṇa, dividió el poderoso árbol del Sāma Veda en mil saṁhitās. Luego, tres discípulos de Sukarmā—Hiraṇyanābha, hijo de Kuśala; Pauṣyañji; y Āvantya, muy avanzado en la realización de Brahman—se hicieron cargo de los mantras sāma.

Verse 77

सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥

Sukarmā, otro discípulo de Jaimini, fue un gran erudito. Oh brāhmaṇa, dividió el poderoso árbol del Sāma Veda en mil saṁhitās. Luego, tres discípulos de Sukarmā—Hiraṇyanābha, hijo de Kuśala; Pauṣyañji; y Āvantya, muy avanzado en la realización de Brahman—se hicieron cargo de los mantras sāma.

Verse 78

उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥

Los quinientos discípulos de Pauṣyañji y Āvantya llegaron a ser conocidos como los cantores del Sāma Veda del norte, y en tiempos posteriores algunos de ellos también fueron llamados cantores del este.

Verse 79

लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥

Otros cinco discípulos de Pauṣyañji—Laugākṣi, Māṅgali, Kulya, Kuśīda y Kukṣi—recibieron cada uno cien saṁhitās.

Verse 80

कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥

Kṛta, discípulo de Hiraṇyanābha, recitó veinticuatro saṁhitās a sus propios discípulos, y las colecciones restantes fueron transmitidas por el sabio autorrealizado Āvantya.