Previous Verse
Next Verse

Shloka 45

भू-मण्डलसंक्षेपवर्णनम् — सप्तद्वीप-सप्तसमुद्राः, मेरु-मानम्, गङ्गावतरणम्, देववन-सरोवर-लोकपालपुर्यः

मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीताद्याश् च मुने तेषाम् अतीव हि मनोरमाः शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः

meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ

O sage, the mountains called the ‘Kesaras’ that encircle Meru on all four sides—beginning with Śīta—have exceedingly lovely valleys between their ranges, frequented and attended by Siddhas and Cāraṇas.

मेरोःof Meru
मेरोः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमेरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (6th), एकवचनम्
चतुर्दिशम्on all four sides
चतुर्दिशम्:
Adhikarana (Adverbial location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + दिश् (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समासः; अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial)
येwhich
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; सम्बन्धवाचक-सर्वनाम
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle)
प्रोक्ताःcalled/said
प्रोक्ताः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रोक्त (कृदन्त; √वच् (धातु) → क्त, प्र-उपसर्ग)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः
केसर-पर्वताःthe Kesara mountains
केसर-पर्वताः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकेसर (प्रातिपदिक) + पर्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; कर्मधारयः (केसराः इव पर्वताः / केसर-नामकाः पर्वताः)
शीत-आद्याःbeginning with Śīta
शीत-आद्याः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशीत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; समासः—शीतः आदिः येषां ते (enumerative: beginning with Śīta)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
मुनेO sage
मुने:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन (8th), एकवचनम्
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th), बहुवचनम्; सर्वनाम
अतीवvery
अतीव:
Visheshana (Adverbial modifier/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअतीव (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (intensifier adverb)
हिindeed
हि:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphatic particle)
मनोरमाःdelightful
मनोरमाः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमनोरम (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; विशेषणम्
शैलानाम्of the mountains
शैलानाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootशैल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (6th), बहुवचनम्
अन्तर-द्रोण्यःintervening valleys
अन्तर-द्रोण्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक) + द्रोणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; समासः—शैलानाम् अन्तरं द्रोण्यः (सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः: valleys between)
सिद्ध-चारण-सेविताःfrequented by Siddhas and Cāraṇas
सिद्ध-चारण-सेविताः:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसिद्ध (प्रातिपदिक) + चारण (प्रातिपदिक) + सेवित (कृदन्त; √सेव् (धातु) → क्त)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः; समासः—सिद्धैः चारणैः च सेविताः (तृतीया-तत्पुरुष/समाहार)

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

Speaker: Parasara

Topic: The Kesaraparvatas around Meru and the nature of their valleys

Teaching: Cosmological

Quality: revealing

Cosmic Hierarchy: Lokas

M
Meru
K
Kesara Mountains
Ś
Śīta (mountain range)
S
Siddhas
C
Cāraṇas

FAQs

They mark the ordered, four-directional structure of the world around Meru, showing a cosmos arranged with symmetry and hierarchy in Purāṇic geography.

He presents the inner valleys of the Meru-adjacent ranges as refined, auspicious realms naturally suited to perfected beings (Siddhas) and celestial bards (Cāraṇas), indicating a gradation of purity in the world.

Even when Vishnu is not named directly, the Purāṇa’s cosmology functions as a map of divine governance—an intelligible, harmonious universe that ultimately rests on Vishnu as the supreme sustaining reality.